Connect with us

Дерек

Сиыр жылы қандай болған? 1901-2021 жылғы оқиғаларға шолу

Published

on

2021 жылғы 02 қаңтар, KAZNEWS. Сиыр жылы қандай болады: Сиыр жылы халық есінде көбінесе ауыртпалық, дау- жанжал, қиындықтарымен есте қалған.

Ырымшыл халқымыз бұл жылы сəтсіздік бола қалса, «биыл ауыр жыл ғой» дей салған. Сиыр жылы туған адамдар халық əдеті мен ырымдары негізінде сиыр бауыздамайды.

Табиғи белгісі – су. Бұл жылы өмірге келгендер тұрақты, сабырлы, көшбасшылық қабілетке ие, еңбекқор болып келеді. Жаман қасиеті: талапшыл, қатал, қырсық, ашуланшақ болып келеді.

Сонымен, сиыр жылы аймағымыз үшін қандай жыл? Тарихи шегініс жасап, 1901-2021 жылдардағы оқиғаларға қысқаша шолу жасап көрелік.

1901 жылы

XIX ғасырдың екінші жартысы ХХ ғасырдың басында Цинь үкіметінің сыртқы саясаты біршама әлсіреуіне байланысты 1901 жылы “Жаңа үкімет саясаты” бағдарламасын жариялады. Бұл моңғол халқына ауыртпалық туғызды. VIII Боғда Живзандамба, Цэрэнчимэд, Ханддорж, Чагдаржав қатарлы тұлғалар Цинь үкіметінің басымшылық саясатына қарсы шығып, ел бостандығы үшінгі күресі 1911 жылға дейін жалғасып, Моңғол елінің тәуелсіздігін жариялаған болатын.

1913 жылы

Қытай мен Ресей Сыртқы Моңғолияның өкілдерінсіз, бұл территория автономия есебінде Қытайдың бір бөлігі деп жариялаған декларацияға қол қойды.

Моңғол үкіметі Ресей патшалығына декларацияға қарсы нота жолдады.

Батыс моңғолияда Жа ламаның айдауынан зардап шегіп Қобда өлкесінен жер аударылған тұрғындар қайта оралды.

1925 жылы

Моңғолияның ұлттық вальютасы «төгрөг» айналымға енді.

Урианхай, тыва және қазақ халқы Чандмань-уул аймағына қарасты болды. Қазақтар Шеруші, Шыбарайғыр, Жантекей, Ботақара атты төрт хошуунға бөлінді.

Алтанцөгц сұмыны орнады.

1937 жылы

Саяси қуғын-сүргін нәубеті 1937-1938 жылдары өзінің шарықтаған шегіне жетті.

Моңғолияда 37 мыңға жуық адам нәубетке ұшырады. Олардың 3 мыңға жуығы Баян-Өлгийліктер болған. Бүгінге дейін ел көлемінде 31 мың адам ақталған. 1990 жылдан бері Баян-Өлгий аймағынан 700 ге жуық азамат ақталып, ұрпақтарына мемлекет тарапынан өтемақы төленген.

Бугат, Дэлүүн сұмындарында бастауыш мектеп ашылды.

1949 жылы

Моңғолдың ұлттық күресінен Қожағапан Белденбайұлы «Мемлекеттік лашын» атағын жеңіп алды.

Аймақтың Автобазасы орнаған. Алғаш ГАЗ-51-ден 7 машина болған.

1949 жылғы сиыр жылы аймақ басшысы қызметін Жеңісхан Дүзелбайұлы (1944.1-1950.12) атқарып тұрған.

Мемлекеттік IX Ұлы хуралына Ноғай Шымшырұлы, Женісхан Дүзелбайұлы, Илияс Санатбайұлы, Т.Риян, Д.Уртнасан, Б.Камерив, Т.Өтнөө, Б.Дорж қатарлы азаматтар өкіл ретінде қатысқан.

Моңғолия Қытай Халық Республикасымен дипломатиялық қарым қатынас орнатты.

1961 жылы

Моңғолия БҰҰ-ның 101-ші мүшесі болды.

Моңғолия қазақтары арасынан алғаш рет Қамбар Өмірбекұлы докторлық дәреже қорғады.

Халық ұлы хуралының жарлығымен Өлгийге қала мәртебесі беріліп, қала әкімшілік басқармасы орнады.

Аймақтық құрылыс базасын Құрылыс конторы болдырып өзгертті.

1961 жылғы сиыр жылы аймақ басшысы қызметін Ырым Жуанғанұлы (1959.11-1970.6) атқарып тұрған.

1973 жылы

1973 жылы Москвада Моңғолия қазақтары арасынан екінші болып докторлық дәрежені Мініс Әбілтайұлы қорғады.

Базылхан Бұқатұлы «Моңғол-қазақ тілінің салыстырмалы тарихы» тақырыбында (Алматыда) тілі білімінің доценті атанды.

Халық Ұлы хурал депутатына бұл жылы А.Зәйтін, О.Тілейхан, Я.Жигжид, А.Сарай, Ж.Марзия, Қ.Сембай, Ш.Қабдыл, Н.Сатей, С.Ағат, Ж.Буянтогтох, А.Баба қатарлы 18 азамат сайланған.

«Эрдэнэт» өндірісін орнату туралы шешім қабылданы.

1973 жылғы сиыр жылы аймақ басшысы қызметін Сарай Асқанбайұлы (1970.6-1978.6) атқарып тұрған.

1985 жылы

Өлгий қаласында жылу станциясы орнап, аймақ орталығы біріккен жылуға қосылды.

Өлгий қаласында таза-арам су станциясы орнады.

1985 жылғы сиыр жылы аймақ басшысы қызметін Қызырхан Құсбекұлы (1978.6-1989.11) атқарып тұрған.

1997 жылы

Жазушы, Моңғолияның еңбек сіңірген қайраткер Ақтан Бабиұлының 100 жылдық мерей тойы аталып өтті.

Халық әртісі Риймэдийн Самжид Моңғолияға “Еңбек сіңірген өнер қайраткері” атағын алды.

Аймақтық электр желісі Ресейдің Шығыс Сибирь жоғарғы кернеулі электр желісіне қосылды.

Ислам Қабышұлының «Түрік Моңғол халқының тарихы, шығу тегі» туындысы жарық көрді.

Ұлықпан Қаманұлы биология ғылымдарының докторы дәрежесін қорғады.

1997 жылы тұрғын үйлер жекеменшікке берілді.

Моңғолия Президентінің сайлауы жүріліп сайлаушылардың 60,8 пайыз дауысымен Нацагийн Багабанди жеңді.

Баян-Өлгий аймағының халық саны 85,5 мың болатын.

1997 жылы аймақ басшысы қызметін Мейрам Қадырұлы (1996.10-2000.8) атқарып тұрған.

2009 жылы

Дөрбетхан Еркетайұлы Моңғол еліне «Еңбек сіңірген ұстаз», Зейнелхан Мухайысұлы Моңғол еліне «Еңбек сіңірген экономист», Сагсай сұмын тумасы Дөндей Шаштақұлы Моңғол еліне «Еңбек сіңірген малшы», Буянт сұмын тумасы Шалмаагийн Ёлка Моңғол елінің «Мәдениет саласына еңбек сіңірген қайраткер» атанды.

Асай Рәмішұлы медицина ғылымдарының докторы дәрежесін қорғады.

Тау спортының халықаралық спорт шебері Жанарбек Ақбиұлы Еуропадағы Кавказ жоталарының ең биік шыңы Эльбрусты бағындырды.

Моңғолияда H1N1 індеті тарап, 1200 адам ауырып, 28 адам көз жұмды.

Моңғолия Президентінің сайлауы жүріліп сайлаушылардың 51,21 пайыз дауысымен Цахиагийн Элбэгдорж жеңді.

Демократиялық қозғалыстың 20 жылдық мерей тойы аталып өтті.

Оюутолгой кенішін экономикалық айналымға еңгізу туралы келісім жасалды.

Сыбызғы ЮНЕСКО-ның Шұғыл қорғауды қажет ететін материалдық емес мәдени мұралардың тізіміне енген.

2009 жылы Баян-Өлгий аймағының халық саны ең аз өсім көрсетті. 2000 жылы 91 мың 579 адам болса, 2001 жылы 89 мың 948 адам, 2004 жылы 93 мың 732 адам, 2009 жылы 89 мың 270 адамға дейін азайған. Халық санының аз өсуіне көші-қон процессі әсер еткені көрініп тұр. Ал, 2019 жылғы статистикалық мәлімет бойынша халық саны 108 мың 530 адамға жетті.

2009 жылы аймақ басшысы қызметін Қабыл Сәкейұлы (2007-2012.12) атқарып тұрған.

2021 жылы?

Дерек

Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері анықталды

Published

on

Химия бойынша Нобель сыйлығын молекулалар синтезінің жаңа әдістерін ашқаны үшін неміс ғалымы Беньямин Лист пен британдық Дэвид Макмиллан алды.

Бұл туралы Стокгольмдағы Швед корольдік Ғылым академиясының химия саласы бойынша Нобель комитеті Twitter парақшасында хабарлады.


Зерттеушілер ұзақ уақыт бойы катализатордың металдар мен ферменттер деген екі түрі ғана бар деп ойлаған. Бірақ Макс Планк көмір қоғамы зерттеу институтының директоры Беньямин Лист және Принстон университетінің профессоры Дэвид Макмиллан катализдің үшінші түрін және молекулаларды құрудың жаңа әдісін жеке жасап шыққан. Ол асимметриялық органокатализ деп аталады және кішкентай органикалық молекулаларға негізделген.

Осының негізінде жаңа фармацевтикалық препараттарға зерттеу жүргізіледі, сонымен қатар, химияның экологиялық жағынан таза болуына әсер етеді.

“Катализдің бұл тұжырымдамасы қандай ірі жаңалық болса, соншалықты қарапайым да жаңалық. Себебі көп адам бұл туралы неге бұрын ойламағанбыз деп сұрайды”, – деді Нобель химия комитеті төрағасы Йохан Оквист.

2020 жылы марапатты геномды редакциялау әдісін дамытқаны үшін Берклидегі Калифорния университетінің қызметкері Дженнифер Дудна мен Макс Планк қоғамы жұқпалы биология институтының қызметкері Эммануэль Шарпантье алды.

Бұған дейін физика саласындағы Нобель сыйлығының лауреаттары анықталды, оны Сюкуро Манабе мен Клаус Кассельман, сонымен қатар, күрделі жүйелерді, соның ішінде климатты зерттегені үшін Джорджио Паризи алды.

Continue Reading

Дерек

Моңғолиялықтар қараша айында неше күн демалады?

Published

on

05 қазан, KAZNEWS. Моңғолиялықтар қараша айында демалыс және мереке күндерін қоса есептегенде 10 күн демалады.

“Шыңғыс ханның дүниеге келген қыс айының бірінші жұлдызы” 

Күнтізбе бойынша Шыңғыс ханның дүниеге келген қыс айының бірінші жұлдызы 5 қарашаға сай келіп отыр. Бұл күн моңғолиялықтар үшін ресми түрде демалыс күні болып есептеледі.

Биыл Ұлы Моңғол Империясының негізін қалаушы Шыңғыс ханның туғанына 859 жыл толады.

Мемлекет басшылары бұл күні Шыңғыс хан ескерткішіне құрмет көрсетіп, күрес сайысын ұйымдастыруды дәстүрге айналдырған.

Бұл күнге орай мемлекет және қоғамға зор еңбегі сіңген, ұлттық береке бірлікті нығайтқан, ұлттық құндылықтарды әлемге танытуға үлес қосқан Моңғол елінің азаматтары Моңғолияның ең жоғарғы ордені «Шыңғыс хан» орденімен марапатталады.

Өткен жылы “Шыңғыс хан” орденімен ғарышкер, Кеңес Одағының және Моңғол Халық Республикасының Батыры Жүгдэрдэмидийн Гүррагчаа марапатталған болатын.

“Республика күні”

1924 жылғы 26 қарашада Моңғолияның тәуелсіз және егемен мемлекет ретінде “Моңғол Халық Республикасы” атауымен орнаған және алғашқы конституциясы қабылданған.

Күнтізбе бойынша биыл “Республика күні” жұма күніне сәйкес келуде. Елде бұл күні халыққа демалыс беріледі.

Continue Reading

Дерек

Интернетте жиналған ақпарат қайда сақталады?

Published

on

Интернет – миллиондаған терабайт ақпаратқа толы терең мұхит. Күн сайын адамдар ғаламторға көптеген бейнелерді, суреттерді, құжаттарды және басқа мазмұнды ақпараттарды жүктейді. Оларды көптеген жылдар өткен соң да оңай табуға болады.

Біртүрлі қойма

Белгілі бір сайтта көруге болатын барлық ақпарат мамандандырылған компьютерлерде – үлкен көлемдегі жадымен жабдықталған серверлерде сақталады. Олар бар контентті өңдейді, сақтайды және пайдаланушыға жеткізеді. Құрал адамның тікелей араласуынсыз автономды түрде жұмыс істейді.

Контенттің өзі қатты дискілерде жиналады. Біреу қалаған сайтты сұраған кезде, компьютер алдымен DNS серверіне кіреді, ол домендік атау бойынша қажетті IP-адресті табады және сізді қызықтыратын сайтты ашуға мүмкіндік береді.

Google ақпараттық қоймасы әлемдегі ең үлкен қоймалардың бірі (Айова, АҚШ)

Пайдаланушы мұндай серверден неғұрлым алыс болса, сұраныс оған соғұрлым ұзақ жетеді. Сервердің жауап беру уақыты интернеттің жылдамдығына байланысты. Интернет неғұрлым жылдам болса, біз ақпаратты тезірек аламыз.

Серверлік желі – бұл интернеттің өзі. Активтердің барлығы деректер орталығында – серверлер мен коммуникация орналасқан мамандандырылған ғимараттарда сақталады. Қысқаша айтсақ, бұл жақсы  қорғалған деректер банкі. Деректер базасының ұқсас репозиторийлері кез келген ірі қалада бар. 1957 жылы Кеңес Одағы Жердің жасанды серігін ұшырғаннан кейін, АҚШ Қорғаныс министрлігі ақпаратты тасымалдаудың сенімді жүйесі қажет деп шешті. АҚШ алдыңғы қатарлы зерттеу жобаларының агенттігі (ARPA) осы мақсатта компьютерлік желі құруды ұсынды. Бұл желіні құру Лос-Анджелестегі Калифорния университетіне, Стэнфорд зерттеу орталығына, Юта штатының университетіне және Санта-Барбара қаласындағы Калифорния штатының университетіне тапсырылды. Компьютерлік желі ARPANET деп аталып, 1969 жылы аталған төрт ғылым орталықтарын біріктірді, барлық жұмыстарды АҚШ Қорғаныс министрлігі қаржыландырып отырды. Одан соң, ARPANET желісі жылдам дамып, оны ғылымның әр түрлі салаларындағы ғалымдар қолдана бастады.

Деректер орталығы қалай жұмыс істейді?

Деректер орталығы коммерциялық негізде жұмыс істейді. Қатты дискідегі орын жалға беріледі. Осылайша жалға алынған серверде немесе оның кішкене бөлігінде жиналатын ақпараттың веб-сайтын құруға болады.

Сақтау қоймаларының жұмысы қатаң реттеледі. Деректер орталықтары үздіксіз электрмен қамтамасыз етілген. Электр энергиясының кенеттен өшуі дизельді генераторлар мен ауыр айналмалы дөңгелектер түріндегі қауіпті болдырмайтын инерциялық батареялармен қамтамасыз етіледі.

Деректер орталығы

Қоймалар заманауи өрт сөндіру және салқындату жүйелерімен жабдықталған. Жұмыс кезінде серверлер жылу шығаруға байланысты қызып кетеді. Бұған жол бермеу үшін кондиционер мен желдету жүйесі бөлмені ұдайы суытып тұрады.

Осылайша, Интернетте жиналған барлық мәліметтер базасы осы орталықтарда орналасқан.

Т. Раушанұлы

Continue Reading

Дерек

Саяхатшы Х.Энхтайван: Ікей батыр туралы не білеміз?

Published

on

04 қыркүйек, KAZNEWS. Саяхатшы Х.Энхтайван әлеуметтік желісінде Ікей батыр Мәзімұлы туралы қызықты жазба жариялап, қазақтың қайсар ұлы туралы мәліметпен бөлісіп, жастарға батыр туралы кеңірек оқуға шақырды.

Баян-Өлгий аймағына саяхаттап барған жастардың бәрі осынау керемет ескерткіштің жанында тұрып суретке түсіп жатқаны байқалады. «Кімнің баласы, не үшін осылай мәңгілік естелікке айналған…» деген ой кейбіреулерді мазалағаны сөзсіз. Бұл Моңғол Халық Республикасының батыры, қазақ халқының қайсар ұлы Ікей Мәзімұлының ескерткіші.

1939 жылы Жапония милитаристері Моңғолия жеріне Халхин ғол бойында басып кіргенде Ікей Мәзімұлы соғысқа Л.Дандар басқарған 6-атты әскер дивизиясының 15-полк командирі ретінде қатысады. 1939 жылы 24 шілдеде Ікей Мәзімұлы жаудың қорғаныс шебін бұзып кіру бұйрығын алады. Ротасын бастап, самурайлардың шебін бұзып, қорғанысын тас-талқан етіп, зеңбіректің дөп тиген оғынан жараланып, соңғы демі шыққанша шабуылдап, отан үшін ерлікпен қаза табады.

Халхин гол соғысының аңызы Л.Дандар батыр жазушы С.Дашдооровқа берген сұхбатында: “Мені батыр дейсіңдер. Бірақ нағыз батыр – Мәзімнің Ікейі еді. Соғыс аяқталғанға дейін мен Ікейдей батырға кездескен емеспін. Ол соңғы бір тамшы қаны біткенше ротасын бастап майданда ерлік көрсетті…” деген. Кейін Халхин гол соғысының даталы мерекесінде Дандар батыр соғыс болған жерге барып Ікей батырдың жүрек шымырлатар тағдырын еске алып, тоқтамай жылаған деседі.

Ікей Мәзімұлы 1911 жылы Баян-Өлгий аймағының Дэлүүн өлкесінде туған. 1932 жылы өз қалауымен Моңғол Халық Армиясы сапына қабылданып, әскери өмірін Улаанбаатар қаласындағы Хужирбулан әскери горнизонында қатардағы солдаттан бастап, кешікпей Улаанхуарандағы Әскери жоғары мектепке қабылданады. Әскери мектепте оқып жүріп 1932 жылы батыс аймақтарды қамтыған ламалар көтерілісін жаншуға қатысып, ерлік көрсеткені үшін Бас қолбасшы Г.Дэмид тарапынан алмас қылыш, майдан медалдарымен сыйланады.

Әскери жоғары мектепті 1934 жылы бітірген Ікей әуелгі қызметін Улаанхуарандағы І атты дивизияның ІІ полкінде бөлімше басшысы, 1934-1939 жылдары Улиастайдағы атты әскерлер дивизиясында оқытушы қызметін атқарып тұрып 1939 жылдың мамыр айында Халқын-гол майданына аттанып, Тамсагбулагтағы IV дивизиясының II рота командиріне тағайындалып майданға қол бастап кірген. Шілденің 3-і күні Баянцагаан шайқасында асқан ерлік көрсетіп, Кеңес, Моңғол әскерлері арасында «Айбынды қыран» атанып ерекше құрметке ие болған.

Мәзімұлы Ікейге 1979 жылы Халхин гол соғысының 40 жылдық даталы мерекесінде “Моңғол Халық Республикасының Батыры” атағы берілген болатын.

Моңғол халқының қайсар ұлы, МХР-ның батыры Мәзімұлы Ікей туралы моңғол тілінде жарық көрген «Догшин бүргэдийн дууль», «Экей баатрын зүрхний гал» атты мақалаларды оқуды ұсынамын.

Continue Reading
Advertisement

Бізге жазылыңыз

Сөзге тиек

Дерек2 weeks ago

Химиядан Нобель сыйлығының иегерлері анықталды

Химия бойынша Нобель сыйлығын молекулалар синтезінің жаңа әдістерін ашқаны үшін неміс ғалымы Беньямин Лист пен британдық Дэвид Макмиллан алды. Бұл...

Дерек3 weeks ago

Моңғолиялықтар қараша айында неше күн демалады?

05 қазан, KAZNEWS. Моңғолиялықтар қараша айында демалыс және мереке күндерін қоса есептегенде 10 күн демалады. “Шыңғыс ханның дүниеге келген қыс...

Дерек1 month ago

Интернетте жиналған ақпарат қайда сақталады?

Интернет – миллиондаған терабайт ақпаратқа толы терең мұхит. Күн сайын адамдар ғаламторға көптеген бейнелерді, суреттерді, құжаттарды және басқа мазмұнды ақпараттарды...

Дерек2 months ago

Саяхатшы Х.Энхтайван: Ікей батыр туралы не білеміз?

04 қыркүйек, KAZNEWS. Саяхатшы Х.Энхтайван әлеуметтік желісінде Ікей батыр Мәзімұлы туралы қызықты жазба жариялап, қазақтың қайсар ұлы туралы мәліметпен бөлісіп,...

Дерек2 months ago

Жол кептелістерінен Улаанбаатар экономикасына 947 млн доллар шығын келеді

20 тамыз, KAZNEWS. Кептелістердің кесірінен Улаанбаатар қаласының экономикасына жылына 947 миллион АҚШ доллары шамасында шығын келеді. Үкіметтің өткен сәрсенбі күнгі...

Дерек5 months ago

Қазақтар дайындайтын ұлттық тағамның 10 түрі

Бесбармақ Моңғолия қазақтарының дәстүрлі етті тағамы. Бесбармақ отбасылық мейрамдар немесе қонақтарды қарсы алған кезде әзірленеді. Сыйлы қонаққа бас, жамбас тартылады....

Дерек5 months ago

Timeline: Атақ пен абыройдың айырмашылығы неде?

1 маусым, KAZNEWS. «Абырой атақ шығарады, даңққа жеткізеді» – деген нақыл сөз қазақ халқында бар. Біз әлеуметтік желі қолданушыларынан “Атақ...

Дерек5 months ago

Моңғолиялықтар Google -дан нені көп іздеді?

20 мамыр, KAZNEWS. Google 2021 жылдың сәуір айындағы мәліметтер бойынша Моңғолия азаматтарының интернеттен нені көп іздегенін анықтады. Моңғолияда биыл Google...

Басты назарда