Connect with us

Мәдениет

Үш ойғырдың басынан ел көшкенде…

Published

on

Моңғолия қазақтарының бойтұмарына айналған «Ел көшкенде» әнінің тарихы  сонау 1991 жылғы Қазақ  елінің тәуелсіздігі мен дүниенің төрт бұрышына тарыдай шашыраған қазақтардың Атажұртына көшуімен тамырласып жатыр…

1991 жылы КСРО-ның керегесі сөгіле бастағанда Кеңестер Одағына кірген 15 республиканың көбі  өз тәуелсіздіктерін жариялап жіберді. Көптеген республикалар өз тәуелсіздіктерін жариялап жатқанда «Қазақ елі тәуелсіздігін қашан жариялар екен» деп, төрткүл дүниеге тарыдай шашылып кеткен қазақтар да ел жаққа елеңдеп, құлақтары түрулі болды. Сөйтіп 1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақ елі де өз тәуелсіздігін жария етті. Бұл күн бейбіт күннің келерін зарыға күткен күллі қазақтың – бөрігін аспанға атып, ақ түйенің қарынын жарған тарихи күн болды. Қазақ елі тәуелсіздігін алған 1991 жылы Қазақстан Респуликасының тұңғыш президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Атамекенге көшіп келгісі келетін алыстағы барша ағайындарға жол ашық» деген тарихи үндеуін жолдады. Қиырдағы қазақтардың қастерлі жұрты, тәуелсіз Отаны – Қазақстанға деген ең алғашқы көшінің «алтын дәуірі» сол үндеуден кейін басталды. Ел тәуелсіздігін жариялап, елбасы үндеуін жолдағанда жан-жаққа тарыдай шашылған қазақтар атажұртын аңсап, туған жерін тастап, ұрпақтарының болашақ тағдыры үшін алды артына қарамай қопарыла көш бастап кетті.
Сол жылдары Қазақ еліне ең бірінші болып үдере көшкен ұлы көштің бастаушысы – Моңғолиядағы қазақтар еді. Моңғолиядағы қазақтар ендігі өмірін тарихи Отанымен түбегейлі ұштастырып, қасиетті атамекенге дүбірлей көш бастағанымен кіндік қаны тамған жерді, өскен өлкені қиып кету, әркімге оңай тимеді. Моңғолиядағы қазақтар Атажұртқа көше бастағанда, туған жер мен сонда қалға ағайындарына деген қимастық сезіммен «Ел көшкенде» деген ән туды.

«Ешкім кесіп кетпейді ат кекілін-ай,

Ата-жұртым шақырды, ашты есігін-ай.

Көшкен елде қарыздар, қалғаныда-ай,

Сен аман бол туған жер – ақ бесігім-ай!», – деп туған жерімен қимай қоштасқан ағайынның бұл әні өздерімен бірге Атажұртқа, кейін әр шеттегі ағайындардың барлығының құлағына жетті.

Қазақтың Орта жүзінің ішіндегі Абақ Керейлердің, оның ішінде Керей, Уақ, Наймандардың жартысы Алтайдың күнгей бетіне ауғалы Баян-Өлгейді тұрақтап, сонда салтын-дәстүрін, тілі мен ділін сақтап, қаймағын бұзбай ата-баба жолын жалғап келген.

«Керей, Уақ, Найманым.

Бұзылмаған қаймағың,

Кімге тастап барасың,

Баян-Өлгей ой аймағын?!», – дейтін жолдары Моңғолия қазақтарының тәуелсіз Отаны Қазақ еліне көшіп бара жатса да, құт мекені болған, кіндік қаны тамған Бай-Өлкеге деген қимастығының бір бейнесі еді.

«Дөңгеленген келбетің,

Ұраңқай мен Дөрбетім.

Ел көшкенде – жер жетім,

Мен көшкенде-ай – сен жетім», – деп ел қопарыла көшкенде артында қалған Ұраңқай мен Дөрбет бауырластарына айтқаны.

Бұл әннің сөзін марқұм Мұрат Пұшатайұлы жазса, әнін марқұм Бержан Файзоллаұлы жазды. Ал, әнді ең алғаш халыққа жеткізген орындаушысы марқұм Шерікбай Ұнатұлы еді. Кейінірек әнді Қазақ елінде Қарағандыдағы «Тәттімбет» атындағы академиялық ұлт аспаптары оркестірінің сүйемелдеуімен орындап көпке танытып жүрген Меруеш Башайқызы болды.

Гүлмайра Әкімқызы

Меруеш Башайқызы

Өзгеріс Шерікбайұлы

Бүгінде «Ел көшкенде» әнін әртүрлі мәтінде немесе жарты жолдарын алып тастап орындап жүргендер бар. Әннің негізгі шығу тарихына бас қатырмайтын, мәтіннің мәні мен мағынасын ескеріп жатпайтын әншілеріміз әнді тек өз ыңғайларына қаратып, сөзін өзгертіп алып жатады. Түпнұсқасынан өзгертіп, әркім әртүрлі орындап жүрген «Ел көшкенде» әнінің толық мәтінін назарларыңызға ұсынайық:

Үшойғырдың басынан ел көшкенде-ай,

Қара бұлты Қобданың  желдеткені-ай.

Бейбіт күнде бөлініп ағайыннан-ай,

Ойды күдік, бойды мұң меңдеткені-ай.

Қайырмасы:

Керей, Уақ, Найманым.

Бұзылмаған қаймағың,

Кімге тастап барасың,

Баян-Өлгей ой аймағын?!

 

Ешкім кесіп кетпейді ат кекілін-ай,

Ата-жұртым шақырды, ашты есігін-ай.

Көшкен елде қарыздар, қалғаныда-ай,

Сен аман бол туған жер – ақ бесігім-ай!

Қайырмасы: Найман, Керей, Уағым,

Күнгей бетім шуағым.

Тілім, салтым, байлығым,

Мөлдір бастау ой, бұлағым.

 

Жер ұйығы Ойғырдың – Жебеті, Усай-ай,

Жылқым өріп барады жусай-жусай-ай.

Жаны жомарт моңғолдар, бауырласым-ай,

Тумасақ та болып ек туысқандай-ай!

Қайырмасы:

Найман, Уақ, Керейім,

Мақтанышым мерейім.

Түтініңді түтетерсің,

Бұдан артық оу не дейін?!

 

Ойғыр – әкем болғанда,

Соғақ – шешем,

Ойға өткір емеспін, сөзге шешен.

Ата-жұртқа бет бұрған ағайындар,

Ата-жұртқа жетіңдер аман-есен…

 

Қайырмасы:

Дөңгеленген келбетің,

Ұраңқай мен Дөрбетім.

Ел көшкенде – жер жетім,

Мен көшкенде-ай – сен жетім.

 

Қия алмайсың қиналып сүйікті елді-ай,

Мөлдір бұлақ, қарлы тау биіктерді-ай.

Неге ғана мен ылғи көше берем-ау,

Көше беру еншіме тиіппе еді-ай?!

 

Қайырмасы:

Алыс кетіп жүдеген,

Сағынышы үдеген.

Ағайынға бұл әнім,

Амандығын ой тілеген!

 

Көліктерін сайлаған,

Көшуге бел байлаған.

Ағайынға ақ сапар,

Ұрпақ қамын ой, ойлаған!

Моңғолия қазақтарының бойтұмарына айналған «Ел көшкенде» әні жайлы ҚР Мәдениет қайраткері ақын, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты Әділғазы ҚАЙЫРБЕКОВ былай дейді:

«Сай-сүйегіңді сырқыратар зар бар, сағыныш бар, қимастық бар, үміт бар, күдік бар, сенім бар, жігерлендіру бар – бәрі бар бұл әнде! Есіңе «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманындағы ел айрылғанда туған «Елім-ай!» әні оралады. Бірақ, бұл ән одан өзгерек! Мүлде бөлек! Бұл көш – Атажұртқа, тәуелсіз Отанға көшу! Сондықтан да қимастық сезімді, кіндік қаның тамған жерден қопарыла көшу оңай болып па, қуаныш сезімі ығыстыра бастайды, ақ жол, ақ сапар, ақ тілек басым түсіп барып аяқталады… Бұл ән көшкен елмен бірге Қазақстанға да жетті. Моңғолия қазақтары ғана емес, Қытайдағы, Өзбекстандағы, Ресейдегі, т.б. қазақтар да көңіл сазына айналдырды. Бұл тағдырлы ән халық жүрегінен орын тапты, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып қалар рухани құндылық болып танылды» – дейді.

Айта кететін бір жәйіт бұл ән соңғы кездері әр түрлі нұсқамен айтылып жүр. Біз жоғарыда әннің түп нұсқасын ұсынып отырмыз.

«Ел көшкенде» әнінің авторлары жайлы қысқаша мәлімет:

Мұрат Пұшатайұлы (сөзін жазған) – халықтың көңілінен шыққан әндер мен бірқанша жыр жинақтардың авторы. Әдебиет, мәдениет, қоғамдық-саяси өмірдегі еңбегі бағаланып, Моңғолияның «Алтын жұлдыз» орденімен марапатталған. 1991 жылғы ұлы көшке де ол өзіндік үлкен үлесін қоса білген азаматтардың бірі болатын…

Бержан Файзоллаұлы (әнін жазған) – 1954 жылы Өлгий қаласында туған. Музыкалық білім алған. Аймақтық қазақ музыкалы драма театрында ұлттық оркестрдің бас дирижері болып қызмет істеген. Елге танымал көптеген әндер шығарған сазгер. Мұрат екеуінің бірлескен шығармашылық ізденістері нәтижесінде он шақты ән дүниеге келген. Біржан 2002 жылы тарихи Отанына келіп, Қарағанды облысының Шет ауданында дүниеден озған.

Жұбатгүл САМБУУҚЫЗЫ

6alash ұсынады

Advertisement


Мәдениет

«Күлтегін» этно-фольклорлық ансамблі қазақтың көне аспаптарын насихаттап жүр

Published

on

16 қараша – KAZNEWS. Моңғолиялық «Күлтегін» этно-фольклорлық ансамблі қазақтың көнеден қалған аспаптарын қолданып, халыққа насихаттап жүр.

«Күлтегін» этно-фольклорлық ансамблі 2017 жылы құрылған. Туран Ворлд компаниясының директоры Ерболат Әшікұлы топтың бірнеше шығармасын тыңдап, топ мүшелерімен серіктесе жұмыс жүргізуге ниет білдіріп, 2018 жылдан бері компания жанына алып демеушілік жасап келеді.

«Күлтегін» этно- фольклорлық ансамблінің жетекшісі Еркінбек Мамырханұлы әңгімеге тартып көрген едік.

Топтың жетекшісі «Күлтегін», «Рухты ел» шығармаларынан кейін аудиториялары өсіп, әр түрлі іс-шараларға шақырту алып, туристік компаниялар үшін Баян-Өлгийге келген туристерге тамаша көрініс болғанын айтады.

«Күлтегін» тобы ойнап жүрген «Ер Жәнібек», «Күлтегін», «Мен қазақпын», «Ор теке» шығармаларын Еркінбек Мамырханұлы өзі жазған.

«Күлтегін» тобы күнде дайындық жұмыстарын жүргіземіз. Алайда осы еңбектің жемісін көріп отырмыз деуге әбден негіз бар.

Өнерге барыңмен берілсең – еңбегің ақталады.

«Күлтегін» тобының Дербес телеарнасы түсірген екі бейнебаяны бар. Топ құрамындағы өнерпаздар – бәрі бесаспап, яғни мультиинструменталистер. Бір шығарма ішінде топ мүшелері бірнеше аспапта ойнайды.

Топта шертер, домбыра, қыл қобыз, жетіген, дабыл аспаптары, сақпан, дарбука, мүйіз сырнай, тұяқ тас, аса таяқ, шаң қобыз, саз сырнай, сыбызғы, ор теке, шіңкілдек, су сылдырғы қатарлы аспаптарды қолданып, насихаттауда.

«Көне өнерді насихаттауға қолдау көрсетемін деген азаматтар болса мархабат.», – деп түйді Еркінбек Мамырханұлы.

Continue Reading

Мәдениет

«Тас Маймылды» қазақша сөйлеткен дыбыс актері Бәтима Қызданаева

Published

on

Қытай елінде өмір сүрген қандасымыз, белгілі актер Бәтима Қызданаеваның өмірбаяны мен шығармашылық жетістіктері туралы мақала жарық көргенін Қазақпарат агенттігі хабарлады.

Аталған дереккөздің жазуынша, Қытайдағы қандастарымыздың арасынан шыққан білікті ұстаз, композитор, үздік дыбыс актері Бәтима Қызданаева 1936-шы жылы Тарбағатай аймағының Дөрбілжін ауданында туған. 1952-1955-ші жылдары Үрімжі ән-би ансамблінде, 1955- 1965-ші жылдары Іле Қазақ автономия облысының ән-би ансамблінде жұмыс істеген. Ал, 1965- 1980-ші жылдары Іле педагогика университетінің Өнер факультетінің оқытушысы, 1980- 1991-ші жылдары осы оқу орнының кітапханасында жұмыс істеп, зейнетке шыққан.

(Бәтима Қызданаеваның телеарнаға берген сұхбатындағы Сүн Укүңді қазақша қайталай дыбыстап берген сәті) Ол Іле Қазақ автономия облысының ән-би ансамблінде жұмыс істеген уақытында театр саханасында «Сырлы той», «Қос күрең», «Анархан» қатарлы ұйғыр, қазақ тіліндегі қойылымдарда басты рөлдерді сомдаған. Сондай-ақ, 1953 жылы түсірілген Қытайдағы тұңғыш қазақ фильмі «Қасен-Жәмила» мен 1963-ші жылы түсірілген «Тянь-Шань қызыл гүлі» киносында рөл сомдап, дыбыс актері болуымен бірге, фильмге арқау ән жазып, туындының сәтті шығуына жан-жақтылы атсалысқан. Осыдан кейін «Хаюанаттар хандығындағы ұрлық делосы» телефильмдегі панда аюды және қосымша кейіпкерлерді қазақша сәтті дыбыстайды.

Қытай жазушысы У Шынынның «Батысқа сапар» романы – дүниенің түкпір-түкпіріне кеңінен таралған ең үздік мифтік роман. Туынды алғаш рет 1967 жылы Гонконкта киноға таспаланғаннан, қазірге дейін 10-нан астам қайталай киноға түсірілген. Әсіресе, 1986-шы жылы көрермендермен жүздескен «Батысқа сапар» телефильмі, Қытай еліндегі 80-90-жылдардағы ересектер мен балалар қатар отырып, қызыға тамашалған фильмдердің бірі болған. Тіптен, 90-шы жылдары «Батысқа сапар» телефильмінің қазақша нұсқасын Қазақстанның Қытаймен шекаралас аудандарының халқы мен Моңғолия қазақтары да көрген. Өйткені, біраз жұрттың «Тас Маймылды» бізде көргенбіз» деп айтып жүргеніне куә болдық.

Ал Бәтима Қызданаеваның композиторлық қырын алып қарасақ та бір белеске көтерілген өнер жолын көреміз. Апамыз алғашқы әнін 1958 жылы Қасым Аманжоловтың «Орамал» атты өлеңіне әуен жазудан бастаған. Оның «Тянь-Шань қызыл гүлі» киносындағы «Жайлау әнін» және «Ахау Іле», «Ұялшағым» секілді көптеген әндері бар. Сонымен бірге мектеп оқушыларына арнап музыка пәнінен оқулықтар жазған. Қытайдың Шанхай секілді үлкен қаласынан оқып, үйреніп, өзінің дара талантымен, қажырлы ізденісімен осындай көл-көсір білім жинап, оны халқының рухани қазынасына үлес етіп қосқан, сан қырлы өнер иесі Бәтима Қызданаева 2013-шы жылы 5-ші қарашада 77 жасында өмірден өткен.

Continue Reading

Мәдениет

А.Мөнх-Ундрах халық әні “Ағажай Алтай”-ды шырқады

Published

on

Баян-Өлгийлік жас әнші А.Мөнх-Ундрах қазақтың халық әні “Ағажай Алтай”-ды шырқады. А.Мөнх-Ундрах бұған дейін де халық әндерінен попури орындаған болатын.

Бұл әнге бейнебаянды Дербес телеарнасы түсірген.

Continue Reading

Мәдениет

Домбырамен үйлескен ағылшын әні

Published

on

Әйгілі Rod Stewartтің – “Sailing” әнін Бай-Өлкелік дарынды Көгершіндер отбасы туристерге орындап берді. Бүркіттің дыбысы да әсер беріп тұр деп жазады блогер Нұрбол Ханағатұлы.

I am sailing, I am sailing,
home again ‘cross the sea.
I am sailing, stormy waters,
to be near you, to be free.

I am flying, I am flying,
like a bird ‘cross the sky.
I am flying, passing high clouds,
to be with you, to be free.

Can you hear me, can you hear me
thro’ the dark night, far away,
I am dying, forever crying,
to be with you, who can say.

We are sailing, we are sailing,
home again ‘cross the sea.
We are sailing stormy waters,
to be near you, to be free.

Continue Reading
Advertisement

Сөзге тиек

Әлемде20 hours ago

Зардыхан Қинаятұлының 80 жылдығына орай «Ұлы дала тарихы және тұлға» атты халықаралық конференция өтеді

1 желтоқсан, KAZNEWS. Белгілі тарихшы ғалым Зардыхан Қинаятұлының 80 жылдығына орай «Ұлы дала тарихы және тұлға» атты халықаралық онлайн ғылыми-тәжірибелік...

Әлемде4 days ago

Қазақ мемлекеттілігінің тарихы және Зардыхан Қинаятұлы

28  қараша, KAZNEWS. Мемлекет және қоғам қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының бас ғылыми қызметкері...

Әлемде3 weeks ago

Тұңғыш рет “Үркер” ұлттық журналистика сыйлығы шетелдегі қазақ тілді БАҚ-қа берілді

13 қараша Нұр-Сұлтан қаласында баспа, радио және интернет-журналистика саласындағы «Үркер – 2020» ұлттық сыйлығының жеңімпаздарын марапаттау рәсімі өтті. Биыл «Отандастар...

Әлемде3 months ago

Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы Құрметті отандастар! Құрметті Парламент палаталарының төрағалары, депутаттар, Үкімет мүшелері! Парламенттің кезекті сес­сия­сының жұмысы...

Әлемде3 months ago

ТАҒЫЛЫМЫ ЕРЕН БІЛІМ МЕКЕНІ

Қымбатты достар! Биыл Шетелдіктердің тілдік және жалпы білім беру дайындығы кафедрасының 35 жылдық мерейтойы! Осы айтулы мерекемен Сіздерді шын жүректен...

Әлемде6 months ago

Маусымның соңында Қазақстан мен Түркия арасындағы әуе қатынасы қайта қалпына келеді

Маусым айының соңында Қазақстан және Түркия арасындағы халықаралық рейс қайта қалпына келеді. Бұл туралы Қазақпарат хабарлады. Халықаралық рейстерді кезең-кезеңімен жандандыру...

Әлемде6 months ago

Мэнни Пакьяо президент сайлауына түседі

KAZNEWS – Жартылай орта салмақта WBА бұрынғы чемпионы Мэнни Пакьяо 2022 жылы өтетін Филиппин президентін сайлауына үміткер болады. Дәл қазіргі...

Әлемде7 months ago

Түркия 31 елге шекарасын ашты

KAZNEWS – 20 мамырдан бастап медициналық мекемелерде емделу үшін 31 елдің азаматтарына Түркия шекарасынан өтуге рұқсат берілді. Бұл туралы Ийгл...

Статистика

  • 362
  • 17,833
  • 213,529

Басты назарда