Connect with us

Дерек

Моңғол халқының жаңа жылды қарсы алуы

Published

on

Ескі жыл кешін шығарып салу моңғол халқының ұлы мейрамы Шағанның алдынғы күні қызыл шұнақ аязды қыстың аяғы, ескі жылдың соңғы күніне дөп келеді. Бұл күні аспанда ай қорғалап, түн қараңғы болады. «Битүү» немесе ескі жылдың кешінің алдында халық киетін ұлттық шапанын, мінетін атын әзірлеп, отырған қонысын, тұратын үйін тазалап, әйелдер бет әлпетін, шашын жөндеп, пештің күлін шығарады.

Кешке үйдің оң жақ босағасына үш қауырсын шаншылады. Мұны халық ақ қасқа қашырға мінген “Балданлхам бурхан” көзді ашып жұмғанша ғаламды айналып келіп, адамдарға бақ пен бақыт, ырыс пен құт сыйлап, көлігін сусындатады деп ырымдап қояды. Тәңірдің шаңыраққа енуіне жол ашу үшін маңдайшаның дәл ортасына қасиетті ақ тас қойылады. “Шын шайтан үйдің теріс жағынан кіреді” деп, артқы белдеуге қараған қыстырып қоятын да салт бар. Әр өңірдің дәстүрі әрқалай болғанымен, тарихта таңбалануына қарағанда кешкі астың бас табағына жағы айырылмаған бас, кейде төстік қойылады. Егер төстік асқан жағдайда оның басын жоғары қаратып, жанына жауырын, үлкен сүбе, асық жілік, кәрі жілік тартылады. Ал бас қойған кезде көкеністен пияз, у сарымсақ бар болса, құстың қолын қойып, сүбе, асық жілік, кәрі жіліктің біреуін кешкі аста ұсынады.

Басты отағасы таңдайынан, зайыбы езуінен ұстап, «бір ауызды болдық» деп жағын айырумен ескі жыл кешін шығарып салу рәсімі басталады. Осы рәсімнен кейін ескі жыл есіркеп, жаңа жыл жарылқасын деген тілек айтылып, бітеулей асқан бас сорпасына мәнті, тұшпара тәрізді бітеу тағамдар салып, «битүү» аяқталғанға дейін желінеді. Алғашқы жұлдыз көрінген сәтте ақ тағам арнайы әзірленген «битүү» сыйлы асын жасай бастайды. Ең әуелі тәңірпұт жанына сүт, сүбе, асық жілік, тоқашпен бір, ақтағаммен бір табақ жасалып қойылады.

Ескі жылды шығарып салуда ойын сауық та ерекше орын алады. Мұндағы ең маңыздысы — көнеден жалғасып келе жатқан асық ойындары. Ақсақалдар ертегі аңыз айтып, балалар ойыншықтар құрастырып, ат, түйе жарыстырып ойнайды.

Жыл басы жаңа күнді қарсы алу.

Жылдың бірінші жаңасының таңы “боз құбаң” немесе “қу ағаш” күні деп аталатындықтан оның молшылық әкелуі үшін ас-тағам мен ақты көп әзірлеп, жақсы көңіл күймен қарсы алып, ырысты күнге айналдырады. Бұл сол жылы қандай жаман күн болса да, одан ешкім зардап шекпесін деген ишараны білдіреді. Моңғолдар атып келе жатқан күн, толған ай, жаңа жарған гүл, қайтқан құсты бақыт әкелетін қасиетті көрініс деп бағалайды. Шаған айының бірінші жаңасының таңында адамдар қараңғылық шеті сөгіле тұрып, Түңілдік ашып, шайын асады. Шай ішер алдында бітеу асылған қойдың басын ерлі-зайыпты үй иелері жағын айырып:

“Барлық дүние ағарды,

Бітеу нәрсе ашылды,

Ескі жыл шықты,

Жаңа жыл кірді деп”,- тәңірпұттың қасына қояды. Сондықтан да ерлі-зайыптылар «бір ауызды» делініп, бұл күні бір-бірімен сәлемдеспейді. Мұнан соң отағасы обаға шығып, табиғат ана, жер-суға тағзым етіп, бағыттың жаманы батыс солтүстікті тастап сиынады. Отағасы үйіне келіп, бала-шағасы, отбасымен сәлемдеседі.

Күн шыққан соң елағасы, ақсақалдарға сәлем береді. “Қадақ” ( өлшеніп кесілген пұл) ұстап сәлем берудің де өзіндік жора – жосыны бар. “Қадақтың” көбінесе адамдарға ұзақ ғұмыр сыйлаушы Аюуш бұрхан бейнеленген және «барынзыд», «нанзыд», «вандын», «соным», «даш» қатарлы түрлері болады. “Қадақ” алған адам оны бүктеп, ерекше қастерлеп, құрметтеп сақтап қояды.Үлкен адамның шынтағынан демеп сәлемдесу қимылмен сыйлап тұрғанның ишарасын білдіреді. Ал қариялар қолын алға созып, алақанын жоғары қаратып сәлем алады. Бұл — ақсақалдың ақ алғысы мен бақыт тілегенінің белгісі. Сәлемдескенде үлкен кісісі бар үйдің есік алдынан, далада кездессе, өзен судың ағысты жерінің аяғына барып дидарласады. Егер жасы шамалас екі адам кезіксе, біріншіде көп баласы барына құрмет көрсетіледі. Жаңа табалдырық аттаған жыл жайлы әңгімелесіп:

“Тай жалды,

Торпақ шымыр,

Тоқты құйрықты,

Тайлақ өркешті,

Табын қоңды,

Ас нәрлі жаңа жылды жақсы қарсы алдыңыздар”,- деп амандық-саулық сұрасады.

Шағанға әзірленген асты үлкен және кіші деп екіге бөледі. Үлкен ас деп жиған тоқаш, тәтті – кәмпит, ақ тағам салынған табақты айтады. Ал кіші асқа төстік, асық жілік, кәрі жілік, жауырын, сүбеден жасалған табақты жатқызады. Мұны “бітеу ас” деп те атаған.

Үлкен дастархан жасағанда таба тоқашты бес, жеті және тоғыз қатармен жияды. Тақ санмен жинаудың сыры өмір бақытпен басталып, баянды аяқталсын деген тілекте жатыр. Хан сарайында, мемлекеттік қабылдауда, үйлену тойында табақтағы таба тоқашты тоғыз қатармен жинаған. Сондықтан да шаған дастарханын кез келген үй тоғыз қатармен жия бермейді . Егер таба тоқашты тоғыз қатармен жинаған адам болса, оны “өзін жоғары санап тәңірге қарсы шықты” деп санаған. Ал жеті қатармен ауылдың ең үлкен қариясы бар үй жинаған. Тоғыз саны тәңірдің, жеті саны жердің мағынасын беретін көрінеді. Солай болғандықтан да ауыл ақсақалы немесе атасы жеті, әкесі бес, баласы үш қатармен үлкен дастарханның тоқашын жинау жосыны бар. Моңғол отбасы дастархан басына қайткенде қой жаясын қоюы міндетті емес. Шағанға жасалған асты дәстүр бойынша “бодық”, үлкен бүтін, орта бүтін, кіші бүтін деп төртке бөлген. Моңғолдардың ең сүйікті асының бірі — ішіне қызған тас салып, бітеу пісіретін қойдың “бодығы”. Бұл тағамды ертеден тәңірге мінажат ету және мемлекеттік салтанатты меркелерде қолданып келген.Ал үлкен бітеуге қойдың жаясы, төстігі, басы, жауырыны, сүбе және қара қабырғасы, арқа, белдемесі жатқызылады. Сонымен қатар тез пісетін тұшпара да әзірленеді. Сондай – ақ Шағандағы ерекше қастерленетіні – ақ тағамдар сүт, сары май, “құтпен дәмделіп” жасалған бидай, тары қатарлы астық түрлері қосылған көже де дастархан шырайын аша түседі. Ауыл аймақ халқы келіп сәлем беретін ақсақалдар әр үйден дәм алып келіп,өздері әзірлейтін асқа қосып, астың астына от жағады. Осыдан кейін әзір болған асты жасының үлкенінен бастап үлестіреді. Одан ” бір адам үш немесе жеті рет жесе жақсы” деп ырымдап, аз-аздан қостырып ішеді. Шағаннан кейін де арнайы әзірленген асты біраз тәулікке дейін жеткізсе, сол жылы молшылық болады деген де ұғым бар. Бұл мейрамдағы халықтың бір-біріне сәлем беруі, аман-саулық білісуі, қонақ болуы, бір – біріне кешірім жасауы, тазалықты әспеттеуі, үй шаруасын ретке келтіруі, жастардың ұлттық жөн — жосынды ұстануы қатарлы көптеген ұлағатты қасиеттері мерекенің сәнін келтіре түседі. Жаңа жылдың 4-күні мейрам аяқталды деп есептелініп, әзірленген ас тағам жинаналып, шағын дастархан жасалынады. Егер ол үйден алыс жолға кеткен адам болса, мәнті, тұшпара, тоқаш, кәмпит, ішімдіктен оған өз үлесін қояды.

Шаған мейрамындағы тыйымдар

Жаңа жылды қарсы алу күндері ашу шақыру, ысырапшылдық, ұрыс-керіс үшеуіне ерекше тыйым салынады. Іс тігу мен ескі киімді жамап киюге де шектеу қойылады. Арақ ішіп мас болу, жанжал шығару, жаңа жыл тағамына үй иесінің рұхсатынсыз , «Астан алыңыздар» дегенге дейін табақтан дәм алуға болмайды.

Моңғол халқы көнеден бері шаған кезінде кандай бір нәрсе ұнтақтап дыбыс шығару мен отын су әзірлеуді әдет қылмаған. Әсіресе, шаған мерекесінің үшінші жаңасына дейін су алғалы барса, нағашысына қауіп – қатер төнеді деп көрген. Сол күндері жылап-сықтап, ренжісетін болса, жыл бойы жанжалдасумен өтеді. Егер шаған айының бірінші жаңасында біреудің үйіне қонып қалса,сол жылы қонақтаумен жүреді. Мейрам күні беймезгіл ұйықтауға, жатуға рұқсат етілмейді, жыл бойы сау болсын деп, тіпті, төсек тартып жатқан сырқаттың өзін төсегінде отырғызып киіндіріп қоятын дәстүр бар. Айдың жетінші жаңасында ауыл аралау, қонаққа бармау керек, ол күні көкке ақ шашып, жеті қарақшы жұлдызына тәу етеді. Шаған айының алғашқы күндері, әсіресе, 1,2-сінде жолға шығу, жылау, жеті жаңасында аға ,бауыр, ағайын туысына қонаққа бармау қажет. Өйткені бұл күндер сәтсіз күн деп есептеледі. Несие, қарыз ақша алу, түннен қалған шоқпен от жағу, түнде сәлем беру де дұрыс емес.

Ал жаңа жылды қарсы алу кешінде мал сою, асты шала жеу, түкіріну, малды қорадан тысқары түнету, аш жату, кішкентай сәбиді есімімен шақыру, киім – кешек пен ыдыс аяқты далаға тастауға болмайды.

Жаңа жыл тек жақсылық әкелсін!

Аударған журналист Сәбет Насырұлы

Дерек

29 жастағы Айсулуу Тыныбекова туралы 29 дерек

Published

on

9 мамыр, KAZNEWS. Қырғыз елінің мақтанышы, еркін күрестен олимпиада ойындарының күміс жүлдегері, әлемнің екі дүркін чемпионы Айсулуу Тыныбекова 29 жасқа толды. 

Азияның үздік палуаны атанып жүрген Айсулуу туралы 29 қызықты деректі ұсынамыз. 

1. Айсулуу 1992 жылы 4 сәуірде Қырғыз Республикасының Майлуу-Суу қаласында туған. Балалық шағын Тендик қалашығында өткізген.

2. Үйдің 4-ші баласы. Екі әпкесі, бір ағасы және бір інісі бар. 

3. Жастайынан спортпен шұғылданумен қатар газет беттеріне шығуды, телеарнадан көрінуді армандайтын. 

4. Спортқа алғаш анасы әкелген. Айсулуудың отбасы күнде таңертең жүгіруді дәстүрге айналдырған. 

5. Сегізінші сынып бітіргенше ол мектептегі баскетбол құрамасының капитаны болған. 

6. Ал, тоғызыншы сыныпта каратэмен шұғылданған. 

7. Оныншы сыныпта еркін күреспен шұғылдана бастаған. Сол жылы кәсіби деңгейде шұғылдану үшін Бішкекке келген. 

8. Алғашқы мектебінде татами болмағандықтан жаттығуды матрастың үстінде жасап жүрген. 

9. 2009 жылы Айсулуу Тыныбекова алғаш рет Қырғыз құрамасына шақырту алған. Ол сол жылғы ел чемпионатынан күміс жүлде алып қалады. Күрестен біржола кетіп, туған жеріне қатуды ойлаған. Бірақ бапкерлері жібермеген. 

10. Айсулуу Тыныбекова еркін күрестен халықаралық дәрежелі спортшы. 2015 жылы алған.

11. 19 жасында 2012 жылғы Лондон олимпиадасына қатысқан. Қырғыз елінен қыздар арасынан олимпиада ойындарына қатысқан алғашқы палуан атанды. 

12. 2013 жылы Азияның жастар арасындағы чемпионатта қырғыз қыздары арасынан алғаш рет чемпион атанған. 

13. Алғашқы олимпиада ойындарында 13-ші орын. Кейінгі Рио олимпиадасында бесінші орын иеленген. Үндістандық Сакши Маликадан қола медаль үшінгі бәсекеде ұтылып қалған. 

14. Айсулууға 2010 жылдан бері Қырғыздың Еңбек сіңірген жаттықтырушысы Нурбек Изабеков бапкерлік етіп келеді.

15. 2019 жылы Нурсултан қаласында алғаш рет әлем чемпионы атанды. 

16. 2021 жылы тамыздың 4 күні Токио олимпиадасының күміс жүлдегері атанды. 

17. Қырғыз техникалық университетінде экономика факултетінде тәлім алған.

18. Қырғыздың ең көп табыс табатын спортшыларының бірі. Ай сайын мемлекеттен 60 мың сом стипендия алады. Азия ойындарында чемпион атанып “Данк” медаль, 1 млн 250 мың соммен сыйланған. 2016 жылы олимпиада ойындарындағы бесінші орыны үшін мемлекет  1 млн сом берген.

19. Айсулуу қырғыз қыздары арасынан шыққан алғашқы әлем чемпионы. 

20. Қырғыздағы ең көп марапат алған спортшы. Күрестің барлық жарыстарынан медаль алған. Олимпиада, Әлем чемпионаты, Ислам елдері ойындары, Студенттер универсиадасы, Азия ойындары т.б 

21. Америка продюссері Рейчел Сайн ол туралы Aisuluu: Against the Wind фильмін жасаған.

22. Әкесі Болот Тыныбековтың айтуынша Айсулуу есепке өте жақсы болған. 

23. 2012 жылы Ұлттық құрамадағы досымен бірге жасөспірім баланы ұрып соққаны үшін екі жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылған. 

24. 2022 жылы сәуір айында Моңғолияда өткен Азия чемпионатында күміс жүлде алған. 

25. 2021 жылы Токио олимпиадасындағы жетістігі үшін Мемлекеттік Манас сыйлығын алған. Сондай-ақ, 10 млн сом, Toyota Rav 4 көлігі берілген. 

26. 2019 жылы Чингиз Айтматов атындағы жылдың Үздік жас спортшысы номинациясын алған. 

27. Парис олимпиадасынан кейін спорттық мәнсабын аяқтап, бапкер болуды қалайды. 

28. Алты жасынан картоп егіп, жеті жасында мал баққан. Таңертең, кешкісін сиыр сауатын, жұмыскер қыз болған. 

29. Олимпиада чемпионы болғанға дейін үйлену тойы болмайды деп мәлімдеген. 

Continue Reading

Дерек

Моңғолия азаматтары 60 елге визасыз бара алады

Published

on

KAZNEWS – 2021 жылдың 1 қазанынан бастап қарапайым паспорты бар Моңғолия азаматы 25 шет мемлекетке 14-90 күнге визасыз баруға құқылы. Ал, дипломатиялық паспорты бар азаматтар 35 елге визасыз бара алады.

Бұл туралы Моңғолияны Сыртқы істер министрлігінің Консулдық қызмет департаментінің consul.mn сайтынан көруіңізге болады.  

Henley & Partners компаниясы жариялаған жаңартылған паспорттар индексінде Моңғолия 81-ші орында яғни Африкада орналасқан Бенин, Руанда Республикасымен бірдей көрсеткішке ие болды. Бұл индексте 2021 жылы 87-ші, 2020 жылы 78-ші орында болған.

Зерттеулерге сәйкес, Индексте Жапония мен Сингапур көш бастап тұр. Бұл елдің азаматтары әлемнің 192 еліне визасыз бара алады. Екінші орында Германия мен Оңтүстік Корея тұр. Бұл елдің азаматтары 190 елге визасыз барады. Үздік үштікте Финландия, Италия, Люксембург, Испания жайғасты. Бұл елдің азаматтары 189 елге визасыз бара алады.

Инвестициялар арқылы азаматтық алу бағдарламалары бар елдер жоғары орындарға ие. Мысалға, Мальта әлемнің 182 еліне визасыз баруға қол жеткізе отырып, индексте 7-ші орынды иеленіп тұр.

Ал, көршілес Ресей Федерациясы 49-шы орында 117 елге, Қытай Халық Республикасы 66-шы орында 79 елге, Қазақстан Республикасы 69-шы орында 75 елге визасыз қатынайды.

Continue Reading

Дерек

Оңтүстік Корея Моңғолиялық туристер үшін 30 күн визасыз режимге көшті

Published

on

Оңтүстік Корея үкіметі маусымның 1 күнінен бастап Моңғолия, Вьетнам, Филиппин, Индонезия қатарлы елдің 5 және одан жоғары құраммен келетін туристер үшін 30 күн визасыз режимге көшті. Бұл туралы «Ikon.mn» хабарлады.

Осылайша Моңғолия азаматтары Корея Республикасына 30 күннен аспайтын мерзімге визасыз қайта кіре алады. Бұл жеңілдік тек Яньян (Yangyang) әуежайы арқылы келетін туристерге ғана беріледі.

Яньян Оңтүстік Кореяның солтүстік-шығысында орналасқан Ганвон облысы Яньян ауданындағы шағын әуежай болып саналады.

Ал, Оңтүстік Кореяда жұмыс істеуге, оқуға немесе тұруға ниет болған жағдайда тиісті визаны алу қажет екенін ескерген жөн.

Continue Reading

Дерек

Илон Маск Twıtter-ге қазақ тілін енгізе ма?

Published

on

26 сәуір, KAZNEWS. Илон Маск Twıtter-ді сатып алған соң оған бірқатар өзгеріс енгізетінін айтты. Бұл туралы KazUnite.com хабарлады.

Әзірге 23 сәуір Әлемдік Жер күні қазіргі климат дағдарысы жайлы жалған ақпарат беретін, климаттың өзгеруі проблемасын жоққа шығаратын жарнамаларға тыйым салынғаны мәлім болды.

Бұл бағытта жарнамаларға ғана емес, климаттың өзгеруін жоққа шығаратын, экологиялық проблеманы мойындамай, оның асқынуына жол ашатын ғалымдардың еңбектері де жарияланбайды.

Әлеуметтік платформаның иесі атанысымен Илон Маск желі қолданушыларының ұсыныстары мен сынын қабылдайтынын жазды.

Қазіргі уақытта Twitter-ді қолданушы қазақтар, яғни қазақ тілінің жанашырлары Илон Масктен Twitter платформасына қазақ тілін енгізуді сұрап пост жариялады. Олар өтініштерін #kazakhlanguageintwitter хэштегімен “платформаға қазақ тілін қосыңызшы” деп жолдады.

Әлемдік инновация мен технологияның көш басында келе жатқан Twitter иесі “тілім жоғалмаса” деген қазақ жастарының үніне құлақ аса ма?

Twitter-ге қазақ тілін енгізе ме? Ол жағы алдағы уақыттың еншісінде.

Continue Reading
Advertisement

Бізге жазылыңыз

Сөзге тиек

Дерек1 week ago

29 жастағы Айсулуу Тыныбекова туралы 29 дерек

9 мамыр, KAZNEWS. Қырғыз елінің мақтанышы, еркін күрестен олимпиада ойындарының күміс жүлдегері, әлемнің екі дүркін чемпионы Айсулуу Тыныбекова 29 жасқа...

Дерек1 week ago

Моңғолия азаматтары 60 елге визасыз бара алады

KAZNEWS – 2021 жылдың 1 қазанынан бастап қарапайым паспорты бар Моңғолия азаматы 25 шет мемлекетке 14-90 күнге визасыз баруға құқылы....

Дерек2 weeks ago

Оңтүстік Корея Моңғолиялық туристер үшін 30 күн визасыз режимге көшті

Оңтүстік Корея үкіметі маусымның 1 күнінен бастап Моңғолия, Вьетнам, Филиппин, Индонезия қатарлы елдің 5 және одан жоғары құраммен келетін туристер...

Дерек3 weeks ago

Илон Маск Twıtter-ге қазақ тілін енгізе ма?

26 сәуір, KAZNEWS. Илон Маск Twıtter-ді сатып алған соң оған бірқатар өзгеріс енгізетінін айтты. Бұл туралы KazUnite.com хабарлады. Әзірге 23...

Дерек3 weeks ago

Ә.Базар мен Т.Аягүл моңғолиялық Forbes-тің «30-ға дейінгі 30» рейтингіне енді

27 сәуір, KAZNEWS. Базар Әшімұлы мен Аягүль Тілейханқызы моңғолиялық Forbes-тің «30-ға дейінгі 30» рейтингіне енді. Бұл туралы KazNews АА Forbes...

Дерек2 months ago

Еліміздегі 400 ге жуық бүркітшінің 80 пайызы 30-70 жас аралығындағы ерлер

14 наурыз, KAZNEWS. Еліміздегі 400 ге жуық бүркітшінің 80 пайызы 30-70 жас аралығында ерлер. Бұл ақпаратты Моңғолияның Қоршаған ортаны қорғау...

Дерек2 months ago

Цэнгэл өлкесінде жұмыстайтын “ЭС ЖИ Групп” компаниясындағы бос жұмыс орындар

Цэнгэл өлкесінде жұмыстайтын “ЭС ЖИ Групп” компаниясындағы бос жұмыс орындар жарияланды. Үміткерлерді 13 наурызға дейін тізімдейді. Мекен жайы: Баян-Өлгий аймағы,...

Дерек2 months ago

Осы наурызда Улаанбаатарда қандай концерттерді көру керек

Нұр тобы Баян-Өлгий аймағының эстрадасының танымал тобы “Нұр тобы” Улаанбаатар қаласында гастролдық сапармен барып, Тәуелсіздік сарайында жеке концерт береді. 18...

Басты назарда