Connect with us

Моңғолияда

Моңғол халқының жаңа жылды қарсы алуы

Published

on

Ескі жыл кешін шығарып салу моңғол халқының ұлы мейрамы Шағанның алдынғы күні қызыл шұнақ аязды қыстың аяғы, ескі жылдың соңғы күніне дөп келеді. Бұл күні аспанда ай қорғалап, түн қараңғы болады. «Битүү» немесе ескі жылдың кешінің алдында халық киетін ұлттық шапанын, мінетін атын әзірлеп, отырған қонысын, тұратын үйін тазалап, әйелдер бет әлпетін, шашын жөндеп, пештің күлін шығарады.

Кешке үйдің оң жақ босағасына үш қауырсын шаншылады. Мұны халық ақ қасқа қашырға мінген “Балданлхам бурхан” көзді ашып жұмғанша ғаламды айналып келіп, адамдарға бақ пен бақыт, ырыс пен құт сыйлап, көлігін сусындатады деп ырымдап қояды. Тәңірдің шаңыраққа енуіне жол ашу үшін маңдайшаның дәл ортасына қасиетті ақ тас қойылады. “Шын шайтан үйдің теріс жағынан кіреді” деп, артқы белдеуге қараған қыстырып қоятын да салт бар. Әр өңірдің дәстүрі әрқалай болғанымен, тарихта таңбалануына қарағанда кешкі астың бас табағына жағы айырылмаған бас, кейде төстік қойылады. Егер төстік асқан жағдайда оның басын жоғары қаратып, жанына жауырын, үлкен сүбе, асық жілік, кәрі жілік тартылады. Ал бас қойған кезде көкеністен пияз, у сарымсақ бар болса, құстың қолын қойып, сүбе, асық жілік, кәрі жіліктің біреуін кешкі аста ұсынады.

Басты отағасы таңдайынан, зайыбы езуінен ұстап, «бір ауызды болдық» деп жағын айырумен ескі жыл кешін шығарып салу рәсімі басталады. Осы рәсімнен кейін ескі жыл есіркеп, жаңа жыл жарылқасын деген тілек айтылып, бітеулей асқан бас сорпасына мәнті, тұшпара тәрізді бітеу тағамдар салып, «битүү» аяқталғанға дейін желінеді. Алғашқы жұлдыз көрінген сәтте ақ тағам арнайы әзірленген «битүү» сыйлы асын жасай бастайды. Ең әуелі тәңірпұт жанына сүт, сүбе, асық жілік, тоқашпен бір, ақтағаммен бір табақ жасалып қойылады.

Ескі жылды шығарып салуда ойын сауық та ерекше орын алады. Мұндағы ең маңыздысы — көнеден жалғасып келе жатқан асық ойындары. Ақсақалдар ертегі аңыз айтып, балалар ойыншықтар құрастырып, ат, түйе жарыстырып ойнайды.

Жыл басы жаңа күнді қарсы алу.

Жылдың бірінші жаңасының таңы “боз құбаң” немесе “қу ағаш” күні деп аталатындықтан оның молшылық әкелуі үшін ас-тағам мен ақты көп әзірлеп, жақсы көңіл күймен қарсы алып, ырысты күнге айналдырады. Бұл сол жылы қандай жаман күн болса да, одан ешкім зардап шекпесін деген ишараны білдіреді. Моңғолдар атып келе жатқан күн, толған ай, жаңа жарған гүл, қайтқан құсты бақыт әкелетін қасиетті көрініс деп бағалайды. Шаған айының бірінші жаңасының таңында адамдар қараңғылық шеті сөгіле тұрып, Түңілдік ашып, шайын асады. Шай ішер алдында бітеу асылған қойдың басын ерлі-зайыпты үй иелері жағын айырып:

“Барлық дүние ағарды,

Бітеу нәрсе ашылды,

Ескі жыл шықты,

Жаңа жыл кірді деп”,- тәңірпұттың қасына қояды. Сондықтан да ерлі-зайыптылар «бір ауызды» делініп, бұл күні бір-бірімен сәлемдеспейді. Мұнан соң отағасы обаға шығып, табиғат ана, жер-суға тағзым етіп, бағыттың жаманы батыс солтүстікті тастап сиынады. Отағасы үйіне келіп, бала-шағасы, отбасымен сәлемдеседі. Күн шыққан соң елағасы, ақсақалдарға сәлем береді. “Қадақ” ( өлшеніп кесілген пұл) ұстап сәлем берудің де өзіндік жора – жосыны бар. “Қадақтың” көбінесе адамдарға ұзақ ғұмыр сыйлаушы Аюуш бұрхан бейнеленген және «барынзыд», «нанзыд», «вандын», «соным», «даш» қатарлы түрлері болады. “Қадақ” алған адам оны бүктеп, ерекше қастерлеп, құрметтеп сақтап қояды.Үлкен адамның шынтағынан демеп сәлемдесу қимылмен сыйлап тұрғанның ишарасын білдіреді. Ал қариялар қолын алға созып, алақанын жоғары қаратып сәлем алады. Бұл — ақсақалдың ақ алғысы мен бақыт тілегенінің белгісі. Сәлемдескенде үлкен кісісі бар үйдің есік алдынан, далада кездессе, өзен судың ағысты жерінің аяғына барып дидарласады. Егер жасы шамалас екі адам кезіксе, біріншіде көп баласы барына құрмет көрсетіледі. Жаңа табалдырық аттаған жыл жайлы әңгімелесіп:

“Тай жалды,

Торпақ шымыр,

Тоқты құйрықты,

Тайлақ өркешті,

Табын қоңды,

Ас нәрлі жаңа жылды жақсы қарсы алдыңыздар”,- деп амандық-саулық сұрасады.

Шағанға әзірленген асты үлкен және кіші деп екіге бөледі. Үлкен ас деп жиған тоқаш, тәтті – кәмпит, ақ тағам салынған табақты айтады. Ал кіші асқа төстік, асық жілік, кәрі жілік, жауырын, сүбеден жасалған табақты жатқызады. Мұны “бітеу ас” деп те атаған.

Үлкен дастархан жасағанда таба тоқашты бес, жеті және тоғыз қатармен жияды. Тақ санмен жинаудың сыры өмір бақытпен басталып, баянды аяқталсын деген тілекте жатыр. Хан сарайында, мемлекеттік қабылдауда, үйлену тойында табақтағы таба тоқашты тоғыз қатармен жинаған. Сондықтан да шаған дастарханын кез келген үй тоғыз қатармен жия бермейді . Егер таба тоқашты тоғыз қатармен жинаған адам болса, оны “өзін жоғары санап тәңірге қарсы шықты” деп санаған. Ал жеті қатармен ауылдың ең үлкен қариясы бар үй жинаған. Тоғыз саны тәңірдің, жеті саны жердің мағынасын беретін көрінеді. Солай болғандықтан да ауыл ақсақалы немесе атасы жеті, әкесі бес, баласы үш қатармен үлкен дастарханның тоқашын жинау жосыны бар. Моңғол отбасы дастархан басына қайткенде қой жаясын қоюы міндетті емес. Шағанға жасалған асты дәстүр бойынша “бодық”, үлкен бүтін, орта бүтін, кіші бүтін деп төртке бөлген. Моңғолдардың ең сүйікті асының бірі — ішіне қызған тас салып, бітеу пісіретін қойдың “бодығы”. Бұл тағамды ертеден тәңірге мінажат ету және мемлекеттік салтанатты меркелерде қолданып келген.Ал үлкен бітеуге қойдың жаясы, төстігі, басы, жауырыны, сүбе және қара қабырғасы, арқа, белдемесі жатқызылады. Сонымен қатар тез пісетін тұшпара да әзірленеді. Сондай – ақ Шағандағы ерекше қастерленетіні – ақ тағамдар сүт, сары май, “құтпен дәмделіп” жасалған бидай, тары қатарлы астық түрлері қосылған көже де дастархан шырайын аша түседі. Ауыл аймақ халқы келіп сәлем беретін ақсақалдар әр үйден дәм алып келіп,өздері әзірлейтін асқа қосып, астың астына от жағады. Осыдан кейін әзір болған асты жасының үлкенінен бастап үлестіреді. Одан ” бір адам үш немесе жеті рет жесе жақсы” деп ырымдап, аз-аздан қостырып ішеді. Шағаннан кейін де арнайы әзірленген асты біраз тәулікке дейін жеткізсе, сол жылы молшылық болады деген де ұғым бар. Бұл мейрамдағы халықтың бір-біріне сәлем беруі, аман-саулық білісуі, қонақ болуы, бір – біріне кешірім жасауы, тазалықты әспеттеуі, үй шаруасын ретке келтіруі, жастардың ұлттық жөн — жосынды ұстануы қатарлы көптеген ұлағатты қасиеттері мерекенің сәнін келтіре түседі. Жаңа жылдың 4-күні мейрам аяқталды деп есептелініп, әзірленген ас тағам жинаналып, шағын дастархан жасалынады. Егер ол үйден алыс жолға кеткен адам болса, мәнті, тұшпара, тоқаш, кәмпит, ішімдіктен оған өз үлесін қояды.

Шаған мейрамындағы тыйымдар

Жаңа жылды қарсы алу күндері ашу шақыру, ысырапшылдық, ұрыс-керіс үшеуіне ерекше тыйым салынады. Іс тігу мен ескі киімді жамап киюге де шектеу қойылады. Арақ ішіп мас болу, жанжал шығару, жаңа жыл тағамына үй иесінің рұхсатынсыз , «Астан алыңыздар» дегенге дейін табақтан дәм алуға болмайды. Моңғолдар көнеден бері шаған кезінде кандай бір нәрсе ұнтақтап дыбыс шығару мен отын су әзірлеуді әдет қылмаған. Әсіресе, шаған мерекесінің үшінші жаңасына дейін су алғалы барса, нағашысына қауіп – қатер төнеді деп көрген. Сол күндері жылап-сықтап, ренжісетін болса, жыл бойы жанжалдасумен өтеді. Егер шаған айының бірінші жаңасында біреудің үйіне қонып қалса,сол жылы қонақтаумен жүреді. Мейрам күні беймезгіл ұйықтауға, жатуға рұқсат етілмейді, жыл бойы сау болсын деп, тіпті, төсек тартып жатқан сырқаттың өзін төсегінде отырғызып киіндіріп қоятын дәстүр бар. Айдың жетінші жаңасында ауыл аралау, қонаққа бармау керек, ол күні көкке ақ шашып, жеті қарақшы жұлдызына тәу етеді. Шаған айының алғашқы күндері, әсіресе, 1,2-сінде жолға шығу, жылау, жеті жаңасында аға ,бауыр, ағайын туысына қонаққа бармау қажет. Өйткені бұл күндер сәтсіз күн деп есептеледі. Несие, қарыз ақша алу, түннен қалған шоқпен от жағу, түнде сәлем беру де дұрыс емес.

Ал жаңа жылды қарсы алу кешінде мал сою, асты шала жеу, түкіріну, малды қорадан тысқары түнету, аш жату, кішкентай сәбиді есімімен шақыру, киім – кешек пен ыдыс аяқты далаға тастауға болмайды.

Жаңа жыл тек жақсылық әкелсін!

Аударған журналист Сәбет Насырұлы,

« Нийгмийн толь/Қоғам айнасы/ » газеті

Сурет: Eagle.mn

Моңғолияда

Бүгін Моңғолияда Республика күні

Published

on

26 қараша, KAZNEWS – 1924 жылғы 26 қарашада Моңғолияның тәуелсіз және егемен мемлекет ретінде “Моңғол Халық Республикасы” атауымен орнаған және алғашқы конституциясы қабылданған.

Моңғолия Президенті Халтмаагийн Баттулга халықты “Республика күні”-мен құттықтады.

Моңғолияда жыл сайын бұл мейрамды 26 қарашада атап өтеді. Елде бұл күні халыққа демалыс беріледі.

 

Continue Reading

Моңғолияда

Қазақстан мен Моңғолия COVID-тен кейін тікелей әуе рейстерімен халықаралық автобус қатынасын қалпына келтіреді

Published

on

25 қараша, KAZNEWS. Сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени ынтымақтастық бойынша Қазақстандық-Моңғол үкіметаралық комиссиясының 8-отырысы онлайн режимінде өтті.

Комиссияның Қазақстандық жағын Қазақстан Республикасының Сауда және интеграция министрі Бақыт Сұлтанов, Моңғол жағын Моңғолияның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Аюушийн Ариунзаяа басқарды.

Кездесу барысында екіжақты сауда-экономикалық қатынастардың болашағы, сондай-ақ ауыл шаруашылық, инвестиция, кәсіпкерлік, көлік, еңбек және халықты әлеуметтік қорғау, стандарттау және метрология, мәдениет, спорт, туризм, білім беру салаларындағы ынтымақтастық бағыттары және Қазақстан мен Моңғолия арасындағы шарттық-құқықтық базаны одан әрі дамыту мәселелері талқыланды.

Екіжақты сауда-экономикалық қатынастарды дамыту және экспорттық әлеуетті арттыру мақсатында тараптар көрмелер, дөңгелек үстелдер мен жәрмеңкелер өткізіп тұру жөнінде уағдаластыққа қол жеткізді.

Тараптар ауыл шаруашылығы саласындағы қазақстандық-моңғол ынтымақтастықты тереңдету, атап айтқанда екі елдің ғылыми-зерттеу ұйымдарының өзара әрекеттестігінің маңыздылығын атап өтті.

Сонымен қатар, туризм және мәдениет мәселелерін көтере отырып, осы салалардағы екіжақты перспективалы ынтымақтастық бойынша ой бөлісті. Бұл ретте, COVID-19 пандемиясына байланысты эпидемиологиялық ахуал тұрақталғаннан кейін «Нұр-Сұлтан – Улаанбаатар» және «Алматы – Улаанбаатар» тікелей әуе рейстерін, сондай-ақ «Өлгий – Алматы – Өлгий» халықаралық автобус қатынасын қалпына келтіруді, өзара мәдени-гуманитарлық іс-шаралар өткізуді талқылады.

Кездесу қорытындысы бойынша Сауда-экономикалық, ғылыми-техникалық және мәдени ынтымақтастық жөніндегі екіжақты үкіметаралық комиссияның хаттамасына қол қойылды.

Үкіметаралық комиссияның келесі отырысы 2022 жылы Улаанбаатарда өткізіледі.

***

Казахстан, Монголын Засгийн газар хоорондын комиссын ээлжит 8 дугаар хуралдаан болж өндөрлөв

2020 оны 11 дүгээр сарын 25-ны өдөр Худалдаа-эдийн засаг, шинжлэх ухаан-технологийн болон соёлын хамтын ажиллагааны тухай казахстан, монголын засгийн газар хоорондын комиссын 8 дахь хуралдаан цахим хэлбэрээр зохион байгуулагдав.
Уулзалтанд Казахтаны талыг Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Худалдаа, интеграцын сайд Бахыт Султанов, Монголын талыг Монгол Улсын Хөдөлмөр, нийгмийн хамгааллын сайд Аюушийн Ариунзаяа нар даргаллаа.
Хуралдааны үеэр, талууд хоёр улсын худалдаа-эдийн засгийн хамтын ажиллагааны ирээдүй, түүнчлэн хөдөө аж ахуй, хөрөнгө оруулалт, бизнес эрхлэлт, авто тээвэр, соёл, спорт, аялал жуулчлал болон боловсролын салбарын хамтын ажиллагааны чиглэлүүд, мөн Казахстан-Монгол хоорондын хууль эрх зүйн орчныг цаашид улам хөгжүүлэх асуудлуудын талаар хэлэлцэв.
Уулзалтаар, хоёр талт худалдаа-эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, экспортын чадавхыг нэмэгдүүлэх зорилгоор цаашид үзэсгэлэн болон үзэсгэлэнт худалдаа, дугуй ширээний уулзалтууд зохион байгуулахаар тохиролцов.
Түүнчлэн талууд хөдөө аж ахуйн салбарын хамтын ажиллагааг гүнзгийрүүлэх, тухайлбал хоёр улсын эрдэм шинжилгээний байгууллагуудын харилцан хамтын ажиллагаа нь чухал болохыг цохон тэмдэглэв.
Үүнээс гадна, аялал жуулчлал болон соёлын асуудлуудыг хөндөж, тус салбаруудын хамтын ажиллагааны талаар санал солилцов. Үүнд, КОВИД-19 цар тахлын нөхцөл байдал тогтворжсоны дараа “Нур-Султан – Улаанбаатар” болон “Алматы – Улаанбаатар” чиглэлийн шууд нислэгүүдийг, түүнчлэн “Өлгий – Алматы – Өлгий” чиглэлийн олон улсын тээврийн харилцааг сэргээх, соёл-хүмүүнлэгийн харилцан арга хэмжээнүүдийг зохион байгуулах талаар дэлгэрэнгүй санал солилцлоо.
Хуралдааны эцэст, талууд Худалдаа-эдийн засаг, шинжлэх ухаан-технологийн болон соёлын хамтын ажиллагааны тухай Засгийн газар хоорондын комиссын протоколд гарын үсэг зурав.
Засгийн газар хоорондын комиссын дараагийн ээлжит хуралдаан 2022 онд Улаанбаатар зохион байгуулагдана.

***

About the 8th meeting of the
Kazakh-Mongolian Intergovernmental Commission

On November 25, 2020, the 8th meeting of the Kazakh-Mongolian Intergovernmental Commission on Trade, Economic, Scientific, Technical and Cultural Cooperation was virtually held.
The virtual meeting of the Commission was co-chaired by the Minister of Trade and Integration of the Republic of Kazakhstan Bakhyt Sultanov, and the Minister of Labor and Social Protection of Mongolia Ayush Ariunzaya.
During the meeting, parties exchanged views on the prospects of bilateral trade and economic relations, as well as areas of cooperation in the field of agriculture, investment, entrepreneurship, transport, labor and social protection, standardization and metrology, culture, sports, tourism, education and issues of further development of legal bases between Kazakhstan and Mongolia.
In order to develop bilateral trade and economic relations and increase export potential, the parties agreed to periodically hold exhibitions, roundtables and trade fairs.
The parties noted the importance of deepening Kazakh-Mongolian cooperation in the field of agriculture, in particular, further interaction between research organizations of the two countries.
Along with this, there was discussed issues of tourism and culture, outlined the prospects for bilateral cooperation in these areas, namely the resumption of direct flights «Nur-Sultan – Ulaаnbaatar» and «Almaty – Ulaаnbaatar», as well as the international bus service «Ulgii – Almaty – Ulgii» after the stabilisation of the epidemiological situation with the COVID-19 pandemic, as well as the mutual holding of cultural and humanitarian events.
At the end of the meeting, the Protocol was signed as the result of joint work of the Intergovernmental Commission on Trade, Economic, Scientific, Technical and Cultural Cooperation.
The next meeting of the Intergovernmental Commission will be held in 2022 in Ulaanbaatar.

Continue Reading

Моңғолияда

Сэлэнгэ аймағында коронавирус жұқтырғандар саны 96-ға жетті

Published

on

22 қараша, KAZNEWS. ЖАЗҰОрталығы (ХӨСҮТ)-ның бөлім басшысы А.Амбасэлмаа “Бүгінгі сағат 11:00 -дан кейінгі мәліметтермен бөлісейін. Бұл уақытта 21 адам коронавирусқа шалдығып, ел бойынша ауырғандар саны 629-ға жеткен. Жазылып шыққандар саны 340.

Сағат 11:00 ден кейін Улаанбаатар қаласы және Дархан-Уул, Орхон, Дорноговь, Говьсүмбэр аймақтарында инфекция жұқтырғандар тіркелген жоқ. Ал Сэлэнгэ аймағында 21 адамнан коронавирус анықталды. Сэлэнгэ аймағында ауру жұқтырғандар саны 96 -ға жетті. Сырттан тасымалданбаған жағдайды қоспағанда ел ішінде коронавирус инфекциясын жұқтарған 193 жағдай тіркеліп отыр.

Сэлэнгэ аймағының орталығы Сүхбаатар қаласы мен Мандал ауылында науқастар тіркелген.”-деді.

Continue Reading

Моңғолияда

Dostyk-2020: Әлеуметтік жағдайы төмен отбасыларға көмек көрсетілді

Published

on

21 қараша, KAZNEWS. Қайырымды жастар әлеуметтік жағдайы төмен азаматтарға көмек қолын созып, “Dostyk-2020” деп аталатын қайырымдылық іс-шарасын ұйымдастырды. Әлеуметтік желіде ұйымдастырушысы Amanay Amankaa төменгі жазбаны қалдырған.

“Қайырлы күн ағайындар 🙂

Біздің коллективтің бастамасымен ұйымдастырылған “Dostyk-2020” қайырымдылық іс-шарасы 8 күнге жалғасып аяқталды. 5 күн дайындық жұмыстары жасалып, соңғы 3 күн ішінде Өлгий қаласының барлық ауылдарынан әлеуметтік жағдайы төмен 50 отбасыға көмегімізді жеткізіп бердік.

Әр отбасыға қой еті, 25 келі ұн, макарон, күріш, май, тұз, пішен, бауырсақ, 20 дана бетперде, сабын, картоп, сәбіз, ағаш отыны және көп балалы отбасыға киім кешек, денсаулығы осал азаматтарға дәрі-дәрмек алуға дайын ақшалай көмек көрсеттік.
“Dostyk-2020” қайырымдылық шарасы аясында әр отбасыға 200-250 мың төгрөг, 50 отбасыға барлығы 10.000.000 төгрөг жұмсалды.”-деді.

Және де желі қолданушысы қайырымдылық шарасына қолдау көрсеткен компаниялар мен азаматтардың есімдерін жариялаған.

Continue Reading
Advertisement

Сөзге тиек

Әлемде2 weeks ago

Тұңғыш рет “Үркер” ұлттық журналистика сыйлығы шетелдегі қазақ тілді БАҚ-қа берілді

13 қараша Нұр-Сұлтан қаласында баспа, радио және интернет-журналистика саласындағы «Үркер – 2020» ұлттық сыйлығының жеңімпаздарын марапаттау рәсімі өтті. Биыл «Отандастар...

Әлемде3 months ago

Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстан халқына Жолдауы Құрметті отандастар! Құрметті Парламент палаталарының төрағалары, депутаттар, Үкімет мүшелері! Парламенттің кезекті сес­сия­сының жұмысы...

Әлемде3 months ago

ТАҒЫЛЫМЫ ЕРЕН БІЛІМ МЕКЕНІ

Қымбатты достар! Биыл Шетелдіктердің тілдік және жалпы білім беру дайындығы кафедрасының 35 жылдық мерейтойы! Осы айтулы мерекемен Сіздерді шын жүректен...

Әлемде6 months ago

Маусымның соңында Қазақстан мен Түркия арасындағы әуе қатынасы қайта қалпына келеді

Маусым айының соңында Қазақстан және Түркия арасындағы халықаралық рейс қайта қалпына келеді. Бұл туралы Қазақпарат хабарлады. Халықаралық рейстерді кезең-кезеңімен жандандыру...

Әлемде6 months ago

Мэнни Пакьяо президент сайлауына түседі

KAZNEWS – Жартылай орта салмақта WBА бұрынғы чемпионы Мэнни Пакьяо 2022 жылы өтетін Филиппин президентін сайлауына үміткер болады. Дәл қазіргі...

Әлемде6 months ago

Түркия 31 елге шекарасын ашты

KAZNEWS – 20 мамырдан бастап медициналық мекемелерде емделу үшін 31 елдің азаматтарына Түркия шекарасынан өтуге рұқсат берілді. Бұл туралы Ийгл...

Әлемде6 months ago

Қазақстан астық пен ұн экспортына қойылған шектеуді алып тастайды

Спутник ақпараттық агенттігінің хабарлауынша, Қазақстанда 1 маусымнан бастап бидай, ұн және басқа азық-түлік өнімдерінің экспорты жанданады. “Төтенше жағдай аяқталып, еліміз...

Әлемде7 months ago

Ким Жон Ун қайтып келді

Солтүстік Кореяның көшбасшысы Ким Жон Ун 20 күннен кейін алғаш рет көпшілікті қамтыған іс-шараға қатысты. Солтүстік Кореядағы орталық ақпараттық агенттігі...

Статистика

  • 482
  • 13,705
  • 207,038

Басты назарда