Connect with us

Дерек

ТАРИХ: 1911 – 2019 аралығындағы доңыз жылында есте қалған оқиғалар

Published

on

Бүркітші ескерткіші, Өлгий қаласы. Photo: Umirbyek Khabai

KAZNEWS – Доңыз – жыл қайырудың соңғы жылы. Кейбір түркі елдері мұны «Қара киік жылы» деп те атайды. Бұл жылды халық пəле-жала көп болады деп жақсы атамаса да, көбіне ол тарихта өте жайлы, тыныш жыл болған.
Сонымен, доңыз жылы аймағымыз үшін қандай жыл? Тарихи шегініс жасап, осы жылдардағы оқиғаларға қысқаша шолу жасап көрелік.

1911 жылы
1911 жылы 200 жыл бойы Манжурия билігінде болып келген Моңғол жері дербес Боғда (Моңғол) хандығын құрады. Басқа аймақтар секілді Цинь үкіметінің құрамында болып келген Қобда өлкесі Моңғол мемлекетінің құрамына енді.

1923 жылы
1923 жылы Шеруші және Шыбарайғыр хошуундары орнаған. Ақбалшықта (қаз. Улаанхус сумыны) жүн мойкасы ашылып 300 ге жуық адам жұмыспен қамтамасыз етілген.

1935 жылы
Налайх Улаанбаатар арасындағы темір жол желісі салынған.
Ресей мен Моңғолия арасындағы Қызылүй кеден бекетінде 10 бөлмелі ағаш үй салынып, қызыл жосамен бояған. Халық осы кезден бастап «Улаанбайшинт» яғни «Қызыл үй» деп атап кеткен.

1947 жылы
Моңғолия Ұлттық Университетіне қазақ жастары ілесе бастаған. Бұл жылы аймағымызда Қол өнершілер одағы құрылған.

1959 жылы
1959 жылы 1 маусымда аймақтық студент-жастарының алғашқы фестивалі ұйымдастырылған.
Ел бойынша мәдени ағартушылық басталды.
Алтай сұмыны орнады.
Желтоқсанда, Дэлүүн сұмынының «Октябрь-39» бірлестігінің қойшысы Нуға Темірханұлы Моңғол Халық Республикасының «Еңбек батыры» атағын алған. Нуға Темірханұлы Баян-Өлгий аймағының алғашқы, Моңғолияның оныншы «Еңбек батыры» деп тарих парағына жазылды.
Аймақтық Музыкалы драма театрында домбыра оркестрі орнап алғашқы концертін жасаған. Домбыра оркестрінің ұстазы ретінде Қазақстаннан Қабидолда Тастанов арнайы шақырумен келіп жұмыстаған.
1959 жылы Саяси кеңестің 334-ші қаулысы бойынша 1960 жылы Баян-Өлгий аймағы орнауының 20 жылдық мерей тойын атап өтуге рұқсат берілген.

1971 жылы
Бұлғын сұмындық «Салтанат» бірлестігімен Өлгий қалалық жалпы білім беретін 1-ші мектебі «Алтын жұлдыз» орденімен марапатталды.

1983 жылы
Қарашаның 5 күні АН-2 ұшағымен Алтай, Дэлүүн, Цэнгэл, Толбо, Ногооннуур, Алтанцөгц, Баяннуур, Улаанхус, Ақсу арасанына жолаушы тасымалдай бастаған. Ұшқыштары Цогтсайхан, З.Болат, Қ.Жәнібек қатарлы азаматтар болған.

1995 жылы
Моңғолияға қазақ көшін бастаған билердің бірі Жылқышы Ақтайұлының 170 жылдығын атап өткен.
Баян-Өлгий аймағының халқының саны 78189 болған.

2007 жылы
Баян-Өлгий аймағының халқының саны 2004 жылы 99 мың 111 ге жеткен. Ал, 2005-2007 жылдары аралығында 99,1 мың адамнан 92,0 мың болып кеміген. Бұл сан тіптен, 2010 жылы 88727 болған.
Ұлттық статистика комитетінің мәліметтеріне сүйене отырып зерттеп көрсек, соңғы 15 жылда Баян-Өлгий аймағының халық саны 4294 адамға ғана өзгереді. Ал, бұл жылдарда 20 мыңға жуық адам өзге өлкелерге қоныс аударған.
Халық санының бұлай кемуіне алыс, жақын жерлерге қоныс аудару процессінің артуы әсер еткені көрініп тұр.
Ал, 2018 жылғы соңғы мәлімет бойынша 103,4 мыңға жеткен.

2019 жылы
Бұл жыл елімізге өз жақсылығын ала келсін деген тілектеміз. Доңыз жылы құтты, берекелі болсын!

Дерек

Баян-Өлгийлік балалар Сорабан сампин бойынша онлайн сайыста жүлделі болды

Published

on

Елімізде 10 сәуірде балалар арасында сорабан сампин бойынша онлайн сайыс өтті, – деп хабарлайды KAZNEWS ақпарат агенттігі Тояа балалар академиясының Баян-Өлгий аймағындағы филиалына сілтеме жасап.

Баян-Өлгий аймағынан бұл онлайн сайысқа 12 бала қатысып, 3 алтын кубок, 2 күміс кубок иеленген. Сонымен қатар 7 бала мамырдың 29 күні өтетін халықаралық сорабан сампин /жапон шоты және мидың оң жақ бөлігін дамыту/ жүйесінің сайысына қатысуға жолдама алды. Олар,

1. Aйбану – Халықаралық сайысқа қатысу жолдамасы
2. Нұртілек – Халықаралық сайысқа қатысу жолдамасы
3. Жігер – Халықаралық сайысқа қатысу жолдамасы
4. Ерасыл – Халықаралық сайысқа қатысу жолдамасы
5. Елмира – Халықаралық сайысқа қатысу жолдамасы
6. Иманғали – Халықаралық сайысқа қатысу жолдамасы
7. Рабиа – Халықаралық сайысқа қатысу жолдамасы

Аталмыш сайысқа Баян-Өлгий аймағының жасөспірімдерінен бөлек Улаанбаатар қаласының 9 ауданы, Дархан, Булган, Дорнод, Архангай, Өвөрхангай, Дундговь, Хэнтий аймақтарынан және Швеция мен АҚШ-тан 300 жуық Сорабан сампин қызықтаушы балалар бақтарын сынаған.

Continue Reading

Дерек

Марста жүрген робот селфи жіберді

Published

on

11 сәуір, KAZNEWS. Марста жүрген Perseverance робот станциясы селфи жасады, – деп хабарлайды НАСА агенттігі. Сурет WATSON деп аталатын құралдың көмегімен түсірілген.

WATSON (Wide Angle Topographic Sensor for Operations and eNgineering) құралы селфи түсіруге арналмаған. НАСА оның түсірген 62 кескінін біріктіріп аталмыш селфиді құрастырған.

Бұл суреттен Perseverance робот станциясы мен Марс аспанына ұшуға арналған Ingenuity дронын байқауға болады. Ingenuity дроны жершарынан Қызыл планетаға дейін 470 миллион шақырым жол жүріп Perseverance станциясымен бірге қонған болатын.

Өткен сенбі күні дрон станциядан бөлініп, Марстың құмды жеріне тұрақтаған.

Ingenuity дроны алдағы уақытта Марс көгіне көтерілмек.

Continue Reading

Дерек

Наурыз туралы қызықты 10 дерек

Published

on

21 наурыз, KAZNEWS. Наурыз – бүгінде халықаралық мереке. Ол Орталық Азияның көптеген елдерінде: Қазақстанда, Өзбекстанда, Қырғызстанда, Түркіменстанда, Әзірбайжанда, Тәжікстанда және қазақтар шоғырланған Моңғолия, Ресей тағы басқа да елдерде ресми түрде атап өтіледі.

Айта кеткен жөн, Наурызға қатысты әр түрлі сенімдер, дәстүрлер жетіп артылады.

Соған қатысты біз біле бермейтін қызықты деректерді ұсынамыз:

Жыл басы. Наурыз – Жаңа жылдың басы. Бұл күн, яғни наурыз айының 21-нен 22-не қараған түні – аспан денелері өздерінің бастапқы нүктелеріне келіп, күн мен түн теңеледі. Сондықтан халық санасында ол – Әз Наурыз деп аталады. Бұл күн – сонымен қатар жуанның жіңішкеріп, жіңішкенің үзілер шағы. Осы күннен бастап Жаңа жыл басталады. Адамның аузы аққа, малдың аузы көкке тие бастайды.

Көне мереке. Наурыз мерекесінің халық арасында аталып келе жатқанына, кейбір деректер бойынша 5 мың жылдай болған. Яғни, қазіргі дәстүрлі діндерден бұрын пайда болған.

Наурыз – діни мереке емес. Кейбір елдерде Наурызға тыйым салынған. Мысалы Сирия мен Иракта. Сонымен қатар Түркияда 1991 жылға дейін Наурызға тыйым салынып келді.

Наурыз – Ұлыстың ұлы күні. Егер шығыс елдерінде бұған дейін соғыстар, қарулы қақтығыстар болып келсе, бұл күні олар тоқтайтын болған. Сонымен қатар, адамдар бұрынғы өкпе-наздарын ұмытып, бұл күні бір-бірімен татуласады. Бар жақсысын киініп, бір-біріне қонаққа барады. Бұл күндері әр түрлі ұлттық ойындар, жарыстар өткізіледі. Мысалы: бәйге, жамбы ату, палуандар күресі. Сондай-ақ алтыбақан құрылып, әндер шырқалады. Ақындар айтысы ұйымдастырылды. Моңғолияда Наурыз мерекесі жыл сайын кең ауқымда атап өтіліп келеді.

Наурыздың Халықаралық мәртебесі. 2010 жылы 19 ақпанда БҰҰ Бас Ассамблеясының 64-ші сессиясында «Әлем мәдениеті» атты күн тәртібінің 49 тармағы аясында «Халықаралық Наурыз күні» деп аталатын қарар қабылданды.

Наурыз сөзінің мағынасы. Наурыз сөзі парсы тілінен аударғанда «Жаңа күн» деген мағынаны білдіреді. Яғни, Наурыз, (парсыша «нау» (жаңа) және «руз» (күн). Орталық Азия халықтары арасында Жаңа жылдың басы болып саналады.

Киелі сан. Бұл күні басты тағам – Наурыз көже. Оны кем дегенде жеті түрлі дәмнен: су, сүрленген ет, тұз, май, дән, айран, құрт және басқа дәмдерден жасайды. Тұзды қосқаны тұз астың дәмін келтіреді. Тіпті «Тұз астын дәмін келтіреді, мақал сөздің мәнін келтіреді» деген де сөз бар. Сүт немесе ақ құйғаны – «Сүттей ұйып отырайық, көңіліміз ақ, таза болсын» деген ұғымды білдіреді. Қазақта: «Ағы бардың бағы бар» деген түсінік бар. Құрт қосатын себебі – құрт аурушаң адамдарға қуат беретін күшті ас. Ет қосқаны – ет қазақтың төл асы. «Қазан толсын, асар мол болсын» деген мақсатта сақталған сүр етті Наурыз көжеге мол етіп салған. Ал дәнді дақылдардың емдік қасиеттері бар. Бұл күні барлық адам наурыз көжені тойып ішулері керек. Тойып ішкен адам жыл бойы тоқ жүреді, дені сау болады, отбасында береке-бірлік орнайды деген сенім бар. Орта Азияның кейір елдерінде мысалы, Өзбекстан мен Тәжікстанда бұл күндері «Сүмәләк» деп аталатын тағам жасалады. Бұл күні кем дегенде жеті үйге кіріп дәм татқан абзал.

Қыдыр ата. Мерекенің рухани бейнесі. 22 наурызға қараған түні бүкіл халық оның келуін күтеді. Бұл түнді «Қыдыр түні» атайды. Қыдыр ата – бүкіл халықтың қамқоры, оларға жақсылық жасаушы, ырыс, құт, несібе әкелуші, бақыт, береке, өмір сыйлаушы қасиет иесі, кемеңгер, әулие, көріпкел, жарылқаушы қарт. Ол Ұлыстың ұлы күнінде әр елге келіп, әр шаңыраққа соғып бата береді, деген сенім бар. Сондықтан әр үй Қыдыр атаның жолын күтіп, өздерінің жанын да, тәнін де, киер киім, ыдысы мен бұйымдарын да таза ұстауға тырысады. Үйдің іші-сыртын, қора-қопсыны тазартып, ағаш егіп, өсімдікке су құяды. Мұсылман қауымы мұндай үйге Қыдыр ата түнеп немесе бата беріп кетеді деп түсінген. «Қыдыр қонған», «Қыдыр дарыған» деген сөздер осындайдан шыққан.

Батыс қазақтары Наурызды 14 наурыздан бастап тойлайды. Көне заманда мереке 13 күні бойы тойланған екен.

Ақ бата. Бұл күні ақсақалдар ақ батасын аямайды. Қазақ халқында батаның небір түрлері бар. Сондай баталардың бірі төмендегідей: Ұлысың оң болсын, Ақ мол болсын, Қайда барса да жол болсын! Ұлыс бақты болсын, Төрт түлік ақты болсын! Ұлыс береке берсін, Бәле-жала жерге енсін! Әумин!

Continue Reading

Дерек

Әйелдер туралы ең қызықты 5 дерек

Published

on

09 наурыз, KAZNEWS. Әлемнің бірқатар елдері халықаралық әйелдер мерекесін атап өтті. Айрықша сыйлық беріп, нәзік жанды аруларға құрмет көрсетті. Түрлі тосынсыйлар жасап, мерейін асырды. Ал біз әйелдер жайлы ең қызықты деректермен бөліспекпіз.

1.Моңғолияда әйелдердің орташа ұзындығы 157.7 см.

Бұл сондай ұзын немесе қысқа көрсеткіш емес екен. Өйткені әлемде ең ұзын әйелдер Голландия, Монтенегро, Эстония қатарлы елдерде тұрады. Олардың ұзындығы 170 см. Ал, бойы ең қысқасы Гуатемалада әйелдері. Олардың орташа ұзындығы 149.38 см.

Моңғолиямен деңгейлес елдерді салыстырып көрсек

Дүниежүзі денсаулық сақтау ұйымының зерттеуімен танысу үшін басыңыз.

2.Моңғолияда әйелдердің үйлену жасы орташа есеппен – 26

2010 жылғы статистикада моңғолиядағы некеге тұрудың орташа жасы 24.2 болса 2017 жылы 24.5, соңғы үш жылда яғни 2018, 2019, 2020 жылы 26 жасқа дейін өскен.
Үйлену жасының ұлғаюы дамыған елдерде көптеп кездеседі. Мысалы Швецияда мен Испанияда әйелдердің үйлену жасы 33 ке жеткен.

3.Әйелдердің өмір сүру ұзақтығы 76 жас

Моңғолияда әйелдер ерлерге қарағанда 10 жас артық жасайды. Әйелдердің орташа жасы 2014 жылы 75.49 болса ерлердікі 65.91 болған. 2020 жылғы мәлімет бойынша елдегі орташа өмір сүру ұзақтығы 76 жасты құрайды.

4.Моңғолиядағы әйелдердің бет әлпеті қандай?

Глазго университетінің ғалымдары 2013 жылы қызықты зерттеу жасаған. Олар заманауи құрылғы пайдалана отырып дүниежүзіндегі адамдардың орташа бет әлпетін анықтаған.
Төменгі суреттен Моңғолиялық әйелдің бет әлпетін көруіңізге болады.

5.Әйелдердің саяси белсенділігі өсті

Моңғолияда әйелдердің саяси белсенділігі өскенімен 2016 жылғы Парламент сайлауындағы 30 пайыздық квотаны 2020 жылғы сайлауда 20 пайыз болдырғаны үлкен сынға ұшырады. 2020 жылғы Парламент сайлауында екі үлкен партиядан 33 әйел атын ұсынып, 13 әйел депутат атанған. Сондай-ақ, Үкімет мүшесі қызметін 4 әйел атқарып отыр.

Continue Reading
Advertisement

Бізге жазылыңыз

Сөзге тиек

Дерек4 days ago

Баян-Өлгийлік балалар Сорабан сампин бойынша онлайн сайыста жүлделі болды

Елімізде 10 сәуірде балалар арасында сорабан сампин бойынша онлайн сайыс өтті, – деп хабарлайды KAZNEWS ақпарат агенттігі Тояа балалар академиясының...

Дерек6 days ago

Марста жүрген робот селфи жіберді

11 сәуір, KAZNEWS. Марста жүрген Perseverance робот станциясы селфи жасады, – деп хабарлайды НАСА агенттігі. Сурет WATSON деп аталатын құралдың...

Әлемде1 week ago

Фоторепортаж: Аты аңызға айналған Аттила туралы кітаптың тұсаукесері өтті

Бүгін Халықаралық Түркі академиясында Мажарстанның Сыртқы сауда және сыртқы істер министрі Петер Сийярто мен Қазақстан Республикасы Премьер-Министрінің орынбасары – Сыртқы...

Спорт2 weeks ago

Солтүстік Корея 2 рет саяси, 1 рет пандемиялық жағдайға байланысты олимпиада ойындарына қатыспады

06 сәуір, KAZNEWS. Солтүстік Корея Токиода өтетін жазғы Олимпиада ойындарына қатыспайды. Солтүстік Корея Үкіметі бұған дейін 2 рет олимпиада ойындарына...

Әлемде2 weeks ago

Олимпиада – білім додасы

Олимпиада – білім додасы. Бұл сөздің мағынасы «ақиқат» және «түсінік, білім» деген мағыналарды береді. Ежелгі Грекияда басын бұлт ораған ең...

Әлемде2 weeks ago

Түркістан Декларациясы

Түркітілдес мемлекеттердің ынтымақтастық кеңесі бейресми саммитінің Түркістан Декларациясы 2021 жылғы 31 наурыз 2021 жылғы 31 наурызда «Түркістан – түркі әлемінің...

Әлемде3 weeks ago

Жо Байден 100 күнгі жоспарын уақытынан бұрын орындады

28 наурыз, KAZNEWS. АҚШ президенті Жо Байден 25 наурызда Ақ үйде қызметіне кіріскелі бері алғаш рет баспасөз конференциясын өткізді. Жо...

Әлемде3 weeks ago

Еуразия ұлттық университеті мектеп бітіруші түлектерді қабылдауға дайын

Биыл Қазақстан Республикасының жетекші классикалық жоғары оқу орындарының бірі – Лев Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің құрылғанына биыл жиырма бес...

Басты назарда