Connect with us

Мэдээ, мэдээлэл

Ж.Энхсайхан: Казахстантай цөмийн салбарт хамтарч ажиллах асар их боломж байна

Published

on

Казахстантай цөмийн салбарт хамтарч ажиллах асар их боломж байна

Казахстан Улсаас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд ноён Жалгас Жумаевич бид хоёр Венад танилцаж хамтарч ажиллаж байв. Түүнийг Монгол Улсад суух Элчин сайдаар томилогдож итгэмжлэх жуух бичгээ барьсных нь дараа уулзахдаа баяр хүргэж тус хоёр орны харилцааг хөгжүүлэхэд нь ажлын их амжилт хүсч, хоёр орны харилцааны зарим асуудлаар ярилцав. Манай хөрш хоёр орны харилцаа бараг бүх салбарт амжилттай хөгжиж байгаад бид хоёр санал нийлж байв. Венад томилолтоор ажиллаж байхдаа цөмийн салбар болон Европын Аюулгүй Байдал, Хамтын Ажиллагааны Байгууллага (ЕАБХАБ)-ын чиглэлээр амжилттай хамтарч ажиллаж байснаа дурсаад тэр чиглэлээр хамтын ажилагаагаа өргөжүүлэхэд анхаарахаар тохирсон. Элчин сайд саявтар надтай холбогдож Казахстаны санаачилгаар НҮБ жил бүрийн 8 сарын 29-ний өдрийг Цөмийн зэвсгийн туршилтыг эсэргүйцэх олон улсын өдөр болгосныг сануулаад тэр өдрийг угтаж хэвлэлд цөмийн салбарт хамтарч ажиллаж болох асуудлаар өгүүлэл бичиж гаргахыг хүссэний дагуу энэхүү өгүүллийг бичиж байна.

Казахстан бол 19 сая гаруй хүн амтай, Төв Азийн нөлөө бүхий улс юм. Миний бие Казахстаны дипломатуудтай олон талт хамтын ажиллагааны шугамаар бараг 20 жил хамтарч ажиллаж ирсэн. Казахстан 1991 оны сүүлээр тусгаар тогтнолоо зарлаж, 1992 оны 3 сард НҮБ-ын гишүүн болсон шинэ залуу улс хэмээн тооцогддог. Тэр үед дипломатууд нь туршлага багатай, өөртөө итгэл багатай мэт санагддаг байсан бөгөөд бидэнтэй нэлээд зөвлөлдөж хамтарч ажиллаж байсан. НҮБ-ын хүрээнд бие биеийн санал санаачилгыг дэмжих, Азийн бүлгийн хэмжээнд хамтран ажиллаж мэдээлэл солилцох, сонгуульд харилцан бие биеэ дэмжих, зарим тогтоол санаачлахад хамтран зохиогчоор орох зэргээр үр ашигтай хамтран ажилладаг. Венад гэхэд л монголын тал бүсийнхээ бүлгийг даргалж байхдаа Казахстаныг Олон Улсын Атомын Энергийн Агентлаг (ОУАЭА)-ийн Захирагчдын зөвлөлд сонгуулах талаар тэдэнтэйгээ ярилцаж байсан бол Казахстаны тал тус улсыг ЕАБХАБ-д гишүүнээр сонгуулах талаар манай талд зөвлөгөө өгч дэмжиж байсан жишээтэй.

Өнгөрсөн бараг 30 жилийн хугацаанд Казахстан идэвхтэй гадаад бодлого явуулж их гүрнүүдтэй бүгдтэй нь тэнцвэртэй харилцаж ашиг сонирхлоо амжилттай урагшлуулж ирлээ. Олон талт хамтын ажиллагааны чиглэлээр олон зүйлийг хийж амжуулсныг энэ чиглэлээр тэдэнтэй хамтарч ажиллаж байсан, тэр талаар судалгаа хийж байсан хүмүүс сайн мэднэ. Миний хувьд гэвэл дипломатууд нь туршлага, дадлага амархан сууж, хариуцсан асуудлаа цаг алдалгүй ягштал хийж гүйцэтгэхэд анхаардаг тал ажиглагддаг байв. Нэг хэсэг миний хариуцан ажиллаж байсан цөмийн хамтын ажиллагааны салбарт Казахстан улс хэрхэн ажиллаж ирсэн талаар болон түүнээс санаа авах, зарим асуудлаар хоёр талаар хамтарч ажиллах асуудлыг энд хөндөх болно.

Цөмийн полигонуудыг хаах, иргэдийн эрүүл мэнд, байгаль орчныг хамгаалах нь. Казахстанчууд энэ чиглэлээр нэлээд ажил хийсэн байдаг. Учир нь хүйтэн дайны үед ЗХУ цөмийн зэвсгийнхээ дийлэнхи туршилтыг Казахстаны зүүн хэсэгт, манайд ойрхон байдаг Семипалатинскийн полигонд хийдэг байсан. 1949-1991 онд тэнд 456 удаа цөмийн зэвсэг туршисны 340 удаа нь газар дор, 116 нь агаар мандалд хийсэн байдаг. Олон улсын судлаачдаас 2014 онд гаргасан судалгаагаар Семипалатинскийн ойролцоох бүсэд 1.5 сая хүн цацрагийн хөнөөлд өртөж хохирсон байдаг.Удаахь үейнхэн нь ч мөн хохирсоор байгаа ажээ. ОХУ цөмийн туршилтын улмаас хохирсон Уулын Алтайн хязгаарынхандаа тусламж үзүүлж ирсний адил Казахстан тусгаар тогтнолоо зарласныхаа дараахнаас Семипалатинск хавийнхны оршин суугчид, тэдний гэр бүлийнхэд төрөл бүрийн тусламж дэмжлэг үзүүлж ирсэн, одоо ч үзүүлсээр байна.

Цөмийн зэвсгийн туршилтаас хүн ам, байгаль орчинд үзүүлсэн хор хохирлыг харгалзан НҮБ Казахстаны санаачилгыг дэмжиж жил бүрийн 8 сарын 29-ний өдрийг цөмийн зэвсгийн туршилтыг эсэргүүцэх олон улсын өдөр болгон зарлаж тэр өдрийг угтаж, мөн тэр өдөр цөмийн зэвсгийн аюул занал төдийгүй тийм зэвсэг туршихын хор хөнөөлийг ч өргөн олон нийтэд ойлгуулах талаар олон арга хэмжээг 2009 оноос хойш жил бүр зохиод болсон. Тэр өдөр Казахстан нийслэлдээ олон улсын бага хурал хийлгэж дараа нь хуралд оролцогсдыг Семипалатинскт урьж цөмийн зэвсгийн туршилт хийж байсны хүн амын эрүүл мэнд, байгальд орчинд үзүүлсэн уршгийн талаар тодорхой мэдээлэхийн дээр цацрагийн өвчний талаар Казахстаны судлаачид бие даан болон олон улсын судлаачидтай хамтран хийж байгаа, түүний дотор цацрагийн өвчний хүний удамшил, DNA-д үзүүлж буй мутаци зэргийн судалгаануудын явц, үр дүнгийн талаар мэдээлдэг чухал уламжлал тогтоогоод байна. Өнөөдрийн байдлаар гагцхүү Казахстан, Франц хоёр л полигоноо бүрэн хааж бусадыг тэгэхийг уриалсаар байна. Харамсалтай нь полигонтой бусад улс одоогоор полигоноо хаах талаар ямар ч алхам хийгээгүй байна.

Казахстантай бараг хил залгаа байгаа манай улс Семипалатинскийн болон Хятадын Лоб Нуурын цөмий зэвсгийн туршилтын хоёр полигоноос холгүй байдаг билээ. Манай хоёр хөрш хүйтэн дайны үед 500 гаруй цөмийн зэвсгийн туршилт хийсэн байдаг. Тэгвэл Казахстаныг бодвол Монгол Улс тэдгээр туршилтаас манай хүн ам, байгаль орчинд учруулсан хор хохиролын талаар өнөөг хүртэл бие даан буюу олон улсын тусламжтайгаар хийгээгүй байгаа бараг цорын ганц улс болж үлдээд байна. ЗХУ Семипалатинскийн туршилтаа, нэн ялангуяа агаар мандалд хийсэн туршилтаа ихэвчлэн салхи баруун хойноос зүүн урагшаа үлээж байхад хийсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл туршилт хийх үед Монгол ихэвчлэн салхин дор нь байж таардаг байсан гэдэг. Тийм улсыг down wind state буюу хамгийн их хохирсон улс гэж үздэг. Тиймээс өнөөдөр манай улс хөрш хоёр оронтой тус бүртэй нь иж бүрэн стратегийн түншлэлийн, өөрөөр хэлбэл дээд зэргийн итгэлцлийн, харилцаатай улс болсныхоо хувьд тэдэнтэй хамтран буюу сонирхогч бусад улс, мэргэжлийн байгууллагуудтай хамтран 47 жилийн турш хийсэн цөмийн зэвсгийн туршилтууд тус улсын хүн ам, байгаль орчинд хэрхэн нөлөөлсөн талаар судалгаа гаргаж мэдэж авах хэрэгтэй юм. Тэгэхэд Казахстаны туршлага, тэдэнд тусласан гадаадын судалгааны байгууллагуудын зөвлөгөө, дэмжлэг тун хэрэг болно.

Цөмийн аюулгүй байдлыг бэхжүүлэх нь. Казахстан цөмийн зэвсгийн хор хөнөөлийг зөвхөн цөмийн туршилттай холбож үздэггүй, цөмийн зэвсгийг хорогдуулах, устгах чиглэлээр идвэвхтэй бодлого явуулж байдаг. Төв Азид цөмийн зэвсэггүй бүс байгуулах асуудлыг Казахстан, Узбекистан хоёр дор дороо санаачилж Төв Азийн 5 улс НҮБ-ын дэмжлэгтэйгээр яриа хэлэлцээ явуулж гэрээг 2006 онд байгуулсан. 2009 онд хүчин төгөлдөр болсон уг гэрээг Семипалатинскийн гэрээ гэж олон улсын хэмжээнд нэрлэдэг.

Хүйтэн дайны үед ЗХУ Казахстанд 1.140 стратегийн цөмийн зэвсэг, мөн тодорхой бус тооны тактикийн цөмийн зэвсэг байрлуулсан байсан байдаг. Тиймээс ч АНУ цөмийн зэвсгээ Казахстанд байрлуулсан байсан хэд хэдэн газарт онилуулсан байсан байдаг. Хэрэв нөгөө тал цөмийн цохилт хийсэнсэн бол Казахстан төдийгүй манай улс, ард түмэн ч мөн их хохирох байсныг хүйтэн дайнаас хойш ил болгож байгаа архивын материалууд гэрчилдэг.

1990 онд Ерөнхийлөгч Назарбаев Казахстанд барлаж байгаа цөмийн зэвсгийг бүгдийг нутгаасаа гарган ОХУ-д шилжүүлж, Цөмийн зэвсгийг үл дэлгэрүүлэх тухай гэрээнд Украин, Беларусийн адил нэгдэн орж тухайн үед олон улсын хамтын нийгэмлэгийн талархлыг хүлээж байлаа. Тэр цагаас хойш Казахстаны судлаачид, мэргэжилтнүүд цөмийн зэвсгийг хорогдуулан устгах, цөмийн аюул заналыг зайлуулах олон улсын арга хэмжээнүүдэд маш идэвхтэй оролцож байдаг. Тухайлбал, цөмийн зэвсгийг хориглох тухай 2017 онд явагдсан олон улсын гэрээ байгуулах яриа хэлэлцээнд төлөөлөгчид нь идэвхтэй оролцож, дараа нь гэрээг цаг алдалгүй соёрхон баталж улмаар гэрээг үндэслэн байгуулагчдын нэг нь болж тодорч орчин үейн түүхэнд бичигдэж байгаа. Гэтэл манай улс хэдийгээр Цөмийн зэвсгийг хориглох тухай олон талт хэлэлцээнд оролцож, гэрээний эхийг эцэслэн батлалцсан улсын тоонд орсон боловч гэрээг соёрхон батлах, түүнд нэгдэж орох асуудал дээр цаг алдаж Казахстаныг бодвол гэрээг үндэслэн байгуулагчдын нэг болоогүй. Манай улсын хувьд бусад улс оронтой энэ гэрээнд нэгдэж орохоороо өрсөлдөхтэй биш харин цөмийн аюулыг зайлуулах талаар идэвхтэй бодлого явуулдгаа харуулахын дээр тэрхүү гэрээнд нэгдэж орсон бөгөөд цөмийн зэвсгийн туршилтад өөртсөн гэж өөрийгөө үзэж байгаа улсуудад олон улсын тусламж үзүүлэх тухай гэрээнд заасныг ашиглаж 500 гаруй туршилтын үр нөлөө, үр дагаварын талаар олон улсын судалгаа гаргуулж авах явдал чухал юм. Энэ талаар миний бие урьд өмнөх Гадаад харилцааны сайдад анхаарулж хэлж байсан боловч үр дүнд хүрээгүй. Саявтар Б.Батцэцэг сайдад бараалхахдаа түүнд энэ талаар тодорхой мэдээлсэн. Энэ чиглэлээр гэрээг үндэслэн байгуулагчдын нэг нь болох Казахстаны дэмжлэгийг авч Монголын хохирлын талаар судалгаа гаргуулах талаар ажиллах бүрэн боломж байна. Тийм судалгаа гаргуулна гэдэг бол хоёр хөршөөсөө заавал төлбөр нэхнэ гэсэн үг биш, харин түүхэн үнэнийг тогтооход чухал юм.

Цөмийн зэвсгийн туршилтыг бүрэн хориглох нь.
Казахстан цөмийн зэвсгийн туршилтыг бүрэн хориглох олон улсын хамтын ажиллагаанд идэвхтэй оролцдог. Энэ талаар цөмийн туршилтыг бүрэн хориглох тухай гэрээ (CTBT) байгуулах яриа хэлэлцээнд идэвхтэй оролцож гэрээ байгуулагдмагц манай улсын адил түүнийг цаг алдалгүй соёрхон батласан оруудын нэг юм. Өнөөдөр Казахстан манай адил нутагтаа цөмийн туршилтыг хянах 5 станц байрлуулсны дотор чичирхийллийн үндсэн станц нэг, туслах гурван станц болон нил авианы нэг станц байгуулан ажиллуулж байна (манай улс чичирхийллийн үндсэн станц, нил авианы, радионюклидын болон цөмийн туршилтыг нотлох нобелийн хийн станц тус бүр нэгийг байгуулан ажиллуулж байна). Цөмийн нууц туршилтыг илрүүлэх зорилгоор байгуулагдах CTBTO байгууллагын одоогоор байгуулагдаад байгаа 337 хяналтын станциас авсан мэдээллийг Венад байрладаг Олон улсын мэдээллийн төв боловсруулж гэрээнд оролцогч улс орнуудад түгээдэг. АНУ, Хятад, Иран, Израил, Египет зэрэг цөөн тооны цөмийн зэвсэгтэй буюу цөмийн үйлдвэртэй улс тэрхүү гэрээнд нэгдэж ороогүйгээс болж гэрээ өнөөг хүртэл хүчин төгөлдөр болоогүй байна. Хэдий тийм боловч CTBTO-ын хяналтын тогтолцоо үйл ажиллагаагаа явуулахад үндсэндээ бэлэн болоод байна. Казахстаны санаачилгаар 2008 онд цөмийн зэвсэг туршсан байж болзошгүй сэжиг гарахад асуудлыг газар дээр нь очиж мөрдөж шалгах олон улсын механизмыг Казахстаны нутаг дээр шалгаж байталгаажуулсан байдаг. Чингэхийн тулд олон улсын 40 судлаачид, мэргэжилтнүүд хэмжилт хийх бараг 40 тонн тоног төхөөрөмжтэй тэнд очиж 5 долоо хоногийн турш хээрийн багц сургуулилтыг амжилттай хийж хяналтын механизмыг баталгаажуулсан байдаг. Механизм нь цаашид бага хэмжээний туршилт хийсэн ч баттай илрүүлэх боломжтойгоо харуулсан. Хэдий тийм боловч АНУ цаашид туршилт хийх боломжоо хаахгүй байхын тулд гэрээг соёрхон батлахгүй байсаар байгаа бөгөөд тиймээс Хятад ч соёрхон батлахгүй АНУ-г харсаар байна.

Монгол, Казахстан хоёр газарзүйн төстэй нөхцөлд байдаг тул газар хөдлөлтийн талаар CTBTO-ийн шугамаар хийгдсэн судалгаанууд, хуримтлагдсан баялаг туршлага, энэ талаар гарч байгаа сүүлийн үеийн мэдрэмж сайтай технологийг ашиглан газар хөдлөлтийг урьдчилан мэдэрч илрүүлэх талаар хамтран судалгаа хийх боломж байгаа.

Цөмийн энергийг энхийн зорилгоор ашиглах нь. Казахстан ЗХУ-ын бүрэлдэхүүнд байхдаа цөмийн зэвсгийг нутагтаа байрлуулж байснаас гадна 1999 он хүртэл Казахстаны баруун хэсэгт байдаг Актауд BN-350 хийцийн реактор бүхий цөмийн цахилгаан станц ажиллуулж байв. Одоо судалгааны хэд хэдэн реактор ажиллуулж асар их туршилга хуримтлуулаад байна. Зөвлөлт засгийн үед Казахстанд цөмийн түлш хийхэд керамик таблетуудыг агуулсан реакторын түлшний саваануудыг үйлдвэрлэдэг байсан учраас цөмийн түлш үйлдвэрлэх боломжтой, энэ салбарт үлэмж туршлагтай, энэ чиглэлийн боловсон хүчинтэй улс мөн тул манай улс уранаа ашиглах талаар тэдний туршлагаас суралцах хэрэгтэй юм. Юуны өмнө манайд сураг нь одоо гарч байгаа оросын судалгааны реактор ажиллуулах боловсон хүчнээ Казахстанд дадлагажуулж болох юм. Францын Арева хэмээх хуучин нэрээрээ нэрт гарсан байгууллагтай Казахстан хэрхэн, ямар үр дүнтэй хамтран ажиллаж байгаа талаар мэдээлэл солилцох нь манайд санаа өгч болох ач холбогдолтой юм.

Казахстан эрчим хүчнийхээ өсөн нэмэгдэж байгаа хэрэгцээ болон байгаль орчноо бодож ойрын үед цөмийн цахилгаан станц барихаар төлөвлөж байна. Түүнд нь туслаж дэмжлэг үзүүлэхэд бэлэн байгаагаа ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Путин мэдэгдсэн байгаа. Харин цахилгаан станцаа Алматы мужийн Улкенд барих эсэх нь тодорхой бус байсаар байна. Ямар ч атугай тэрхүү станцаа чухам хаана барихаар шийдэх, мөн түүнээс гарах ашигласан түлш буюу шаар хаягдлаа хэрхэх талаар нь мэдээлэлтэй байх нь манайд чухал юм. Өнөөг хүртэл Монгол Улс хоёр хөршийнхөө цөмийн ашигласан нэн аюултай түлшний талаар нарийн судалгаагүй явж ирлээ. Гэтэл Хятад цөмийн ашигласан түлшээ Ганьсу мужийнхаа Жичуан хотын ойролцоо байдаг Бэйшаньд булшлах судалгааны лабораторийнхоо шавийг өнгөрсөн 6 сард тавьсан тухай хэвлэлээр мэдээлж 2050 он гэхэд тэнд дэлхийд бараг хамгийн том агуулах байгуулагдаж болзошгүйг ойлгуулсан. Орос ч мөн Красноярскийн өмнөд хэсэгт байдаг Нижнеканскд тиймэрхүү лабораторийг ойрын үед барихаар төлөвлөж байгаа ажээ. Тиймээс энэ талаар нэлээд мэдлэг, туршлагтай Казахстаны мэргэжилтнүүдтэй хамтран ажиллаж энэ чиглэлийн мэргэжилтнүүдийг оролцуулсан олон улсын судалгаа гаргах, эсвэл эрдэм шинжилгээний бага хурал хийлгэж бодитой мэдээлэлтэй болох нь манайд нэн чухал байна.

Уг нь манай хөрш хоёр цөмийн гүрний ашигласан түлшний бодлогын талаарх мэдээллийг тэдэнтэй нэгэнт иж бүрэн стратегийн түншлэлийн харилцаа тогтоосныхоо хувьд бид зарчмын хувьд тэднээс шууд авч болох талтай. Гэвч тэд нууцалдаг мэдээллээ тийм ч амархан өгөхгүй нь ойлгомжтой. Тэгвэл УИХ-аас 2015 онд гаргасан Монгол Улсын цөмийн зэвсгээс ангид байх статусыг шинэ түвшинд гаргах тухай 60 дугаар тогтоолд ОУАЭА-ийн шугамаар байгуулсан 3 гэрээ конвенцид нэгдэж орохыг Засгийн газарт мэдэгдсэн байдаг. Хэрэв тэрхүү тогтоолын дагуу Монгол Улс Ашигласан түлшний болон цацраг идэвхт хаягдлын менежментийн аюулгүй ажиллагааны тухай 1997 оны конвенцид нэгдэж орсосон бол түүнд тусгагдсан зиндаа нэгтний буюу peer review механизмыг ашиглах боломжтой байх байсан. Түүний дагуу конвенцид оролцогч цөмийн хөтөлбөртэй аливаа улсад хандаж тавьсан асуулгыг конвенцид оролцогч бусад бүх улсад нэгэн зэрэг мэдэгдэхийн дээр хариуг нь ч мөн адил мэдээлдэг тэрхүү механизмыг манай улс ашиглах боломжтой байх байсан. Тэгвэл хөрш хоёр улсынхаа ашигласан түлшний талаар баттай мэдээлэлтэй болж Хятад, Оросыг байгуулахаар төлөвлөж байсан лабораторийнхоо байршлын талаар эцсийн шийдвэр гаргахаас нь өмнө тэдэнтэй ярилцаж болох байсан. Үгүй гэхэд ямартай ч Монгол Улс энэ асуудалд эмзэглэж байгааг тэднийг шийдвэрээ гаргахаас нь өмнө мэдэгдэх боломжтой байх байсан. Харамсалтай нь 2015 оны УИХ-ын тогтоолд заасан нэгдэж орохоор гэрээ конвенцийн нэгэнд нь ч өнөөг хүртэл нэгдэж ороогүй байгаа. Түүнийг гадны нөлөөллөөр болсон гэж үзэх үндэсгүй, манайхан хариуцаж байгаа асуудлаа бүрэн мэддэггүй, хариуцлагагүй ханддаг байдлаас болсон гэлтэй. УИХ-ын тийм чухал заалтууд хэний буруугаас болж тасраад байгааг тогтоож хариуцлага тооцох хэрэгтэй юм. Нөгөөтэйгүүр, эдийн засгийн талаас нь авч үзвэл 60 гаруй сая малаас эко маркийн мах, махан бүтэгдэхүүн, мөн хөнгөн үйлдвэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж гадаадад гаргах манай бодлогод хоёр хөршийн цөмийн хаягдлын агуулахууд алсдаа саад болохгүй гэсэн баталгаа алга болно.

Уранаа ашиглах нь. Казахстан манайтай адил ураны их баялагтай улс орон мөн. Манайхаас ялгаатай нь түүнийгээ эдийн засгийнхаа эргэлтэнд оруулж 2009 оноос ураныхаа үйлдвэрлэлээр дэлхийд нэгд орсон бөгөөд 2019 он гэхэд дэлхийн ураны 43 хувийг үйлдвэрлэсэн байдаг. Уранаа бага хэмжээгээр боловсруулаад экспортлодгоос гадна 2019 оноос ураныг бага хэмжээнд буюу 4.95%-д хүргэж баяжуулж цөмийн цахилгаан станцад ашиглах түлшийг олон улсын хамтын нийгэмлэгийн хэрэгцээнд зорулж манайхаас холгүй орших Ульбийн төмөрий үйлдвэрийг түшиглэн байгуулж түүнийгээ “банк” болгон хадгалах болов. Цөмийн түлшний “банк” байгуулах асуудал 2000-аад оны эхээр ураныг баяжуулах технологи дэлгэрч түүнийг ашиглан ураныг цөмийн зэвсэг хийх хэмжээнд баяжуулах аюул гарч болзошгүй гэж үзэж тийм технологийг олон улсын хяналтад авч, зөвхөн цөөн газар түлш үйлдвэрлэж байхаар ярьж байсан. Тэр үед Казахстан уран баяжуулах туршлагаа ашиглаж тийм түлшийг ОУАЭА-ийн хяналтын дор үйлдвэрлэн гаргаж байх санал тавьсныг Агентлагийн Захирагчдын зөвлөл дэмжиснээр Казахстан тийм эрх олж авсан байдаг. Тэрхүү банкинд байх 90 орчим тонн түлш нь нэг том хотыг эрчим хүчээр 3 жил хангах боломжтой байгаа. ОУАЭА-ийн мэдэлд байх түлшний энэ банк нь олон улсын хэмжээнд цөмийн түлшээр үйлчлэх хоёр дахь банк болж байгаа юм. Харин гадаадад гаргах тулшнийхээ шаар хаягдлыг Казахстан эргүүлж авах эсэх, хэрэв эргүүлж авбал түүнийгээ хэрхэх бодолтой байгааг хөрш улсынхаа хувьд Монгол улс мэдэж байх шаардлагатай.

Цөмийн түлшний анхны банкийг ОХУ байгуулсан байдаг. 2008 онд ОХУын Ерөнхийлөгч Путин Эрхүү мужид байдаг Ангарскийн электролиз-химийн комбинатыг түшиглэж Уран баяжуулах олон улсын төв, мөн олон улсын хэрэгцээнд зориулсан цөмийн цахилгаан станцад ашиглах түлшний банк байгуулсан байдаг. Ангарск дахь тэрхүү олон улсын төвийн хувьцаа эзэмшигч улсынхаа хувьд Казахстан хамтарч ажилладаг тул үйл ажиллагааны нь талаар тодорхой мэдээлэлтэй байдаг нь монгол-казахстаны хамтын ажиллгаанд чухал байж болох юм. Ураны үлэмж нөөцтэй улсынхаа хувьд манай улс тэрхүү олон улсын төвд хувьцаа эзэмшигчээр орж мэдээлэл авч хамтарч ажиллавал бүүр ч сайнсан. Энэ талаар Вена дахь ЭСЯ-аас тодорхой санал тавьж байсан боловч ГХЯ тухайн үедээ авч хэлэлцээгүй өнгөрөөсөн байдаг.

Хэдийгээр Казахстан ОУАЭА-т манайхаас 21 жилийн хойно элссэн боловч манайхыг бодвол ашиг сонирхлоо идэвхтэй урагшлуулж, манай УИХ-ын 60 дугаар тогтоолд нэр зааж дурдсан Цөмийн аюулгүй байдлын тухай 1994 оны конвенц, Цөмийн материалыг биечлэн хамгаалах тухай 1980 оны конвенц, Ашигласан түлшний болон цацраг идэвхт хаягдлын менежментийн аюулгүй ажиллагааны 1997 оны конвенцид аль хэдийнээ нэгдэн орж үр өгөөж, ашиг шимээс нь хүртэж байна (жич. 1997 оны конвенци нь улс оронд ашигласан түлш буюу цөмийн шаар хаягдлыг оруулах биш харин цөмийн цахилгаан станц ажиллуулдаг улсуудаас шаар хаягдлынхаа талаар явуулж буй бодлогын талаар мэдээлэл авч хэлэлцэж мэргэжлийн зөвлөгөө өгч байх зорилгтой юм. Энэ талаар конвенциос нь уншиж болно). Мөн Казахстан ирээдүйгээ бодож өөрийн болон бусадын цөмийн үйл ажиллагаатай холбогдуулж гарч болох осол аваарийн талаар олон улсын хариуцлагыг тогтоосон гэрээнд нэгдэн орж эрх ашгаа хамгаалж байна. Тэгвэл манайх хэдийгээр цөмийн үйлдвэрлэлтэй хоёр том гүрнтй дунд оршдог боловч энэ тал дээр ямар ч бодсон зүйлгүй суусаар байна.

Энэ мэтчилэн хамтарч ажиллах олон асуудал байгаа бөгөөд манай улс эдгээр асуудлаар тодорхой бодлого дахин боловсруулж бодитой арга хэмжээ авах цаг нэгэнт ирээд байна. Эдгээрийн заримаар нь Элчин сайд Жумаевичтой хамтарч ажиллах хэрэгтэй юм.

Цөмийн асуудлаас гадна олон улсын харилцааны зарим бусад салбарт ч Казахстанаас сурах, санаа авах зүйл, хамтарч ажиллах боломж нэлээд байна. Тухайлбал манай улс НҮБ-д гишүүнээр эслссэнийхээ 60 жилийн ойг энэ жил тэмдэглэх гэж байгаа. Гэтэл дээр дурдсанчлан, манайхаас бараг 30 жилийн дараа НҮБ-д элссэн Казахстан НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн гишүүнээр сонгогдон нэр төртэй ажиллаж тус Зөвлөлийг даргалж байсан байдаг. Мөн 57 улсын гишүүнчлэлтэй ЕАБХАБ-ыг Элчин сайд К. Абдрахманов бүтэн жил даргалж, мэргэжилтнүүдээ тэнд ажиллуулан дадлагжуулж, нэн их туршлага суусан, бүсдад танигдсан, хүндлүүлсэн боловсон хүчинтэй болоод байна. ЕАБХАБ гишүүн 17 орондоо хөгжлийг нь дэмжих зорилгоор тус байгууллагын төлөөллийн газруудыг байгуулан ажиллуулж байгаа. ЕАБХАБ-ын 2017 оны тайлангаас үзвэл Астанад (шинэ хэрээр Нурсултанд) жилийн 2.2 сая еврогийн төсөвтэй олон улсын 7 мэргэжилтэн, орон нутгийн 22 хүн ажилладаг төлөөллийн газрыг ажилуулж байна. Нэг ёсондоо тэнд тодорхой зорилго бүхий дунд зэргийн ЭСЯ ажиллуулж байгаа гэсэн үг юм. Түүний үйл ажиллагааны зорилт, чиглэлийг Казахстаны засгийн газартай ярилцаж тохирсон байдаг. 2017 онд том жижиг 150 орчим үйл ажиллагаа явуулж 51 тодорхой төсөл хэрэгжүүлсэн байдаг байна. Тэгвэл манай улс ч мөн тус байгууллагын гишүүнийхээ хувьд Улаанбаатарт төлөөллийн газар байгуулж тэр чухал байгууллагтай хамтын ажиллагаагаа хавьгүй өргөжүүлэх боломж байсаар байна. Казахстаны одоогийн Ерөнхийлөгч К. Токаев 2013-2019 онд НҮБ-ын ЕНБД-ын орлогч бөгөөд НҮБ-ын Женев дэх салбарын захирлаар томилогдон ажиллаж байсан зэргээс харвал санаа авах зүйл их байна.

Дээрх бүхнээс үзвэл Казахстан олон улсын харилцаанд их идэвхтэй, үр өгөөжтэй бодлого явуулж ирсэн манай хөрш юм. Монголчууд бидэнд Казахстанаас санаа авах, түүний дотор цөмийн салбараа хөгжүүлэх, энэ чиглэлээр хамтарч ажиллах талбар нэлээдгүй байна. Тэдний хувьд ч манайхаас санаа авах зүйл цөөнгүй байдаг. Тухайлбал, ардчилал, олон ургальч тогтолцоог хөгжүүлэх, төрийн бус байгууллагуудын үйл ажиллагааг дэмжих талаар явуулж ирсэн туршлага, олсон алдсанаасаа хуваалцаж болох мэт санагдана.

Улаанбаатар, 2021.08.25
Ахмад дипломатч, олон улсын хуульч Ж.Энхсайхан

Мэдээ, мэдээлэл

Төмрийн үйлдвэрт туслах ажилтан ажилд авна

Published

on

Улаанбаатар хотод байршилтай Энгүүн Оргил компанийн Шувуун фабрик дахь төмрийн үйлдвэрт туслах ажилтан ажилд авна. Цалин сарын 1.2-1.8 сая. 6-8 хүнтэй нэг бригад болж ажиллана. Хоол унд, орон байраар хангана. Нийтдээ 40 хүн ажилд авна.

Тууштай ажиллах хүмүүстэй хөдөлмөрийн гэрээ байгуулж үндсэн ажилтангаар авч, тогтмол нийгмийн даатгал төлнө.

Холбоо барих утас: 99114901 99073987


Улаанбаатар қаласындағы Шувуун фабрикасында орналасқан Энгүүн Оргил компаниясының темір завордына жұмысшы жұмысқа аламыз. Жалақы айына 1,2-1,8 млн төгрөг. 6-8 адамнан тұратын бригада болып жұмыс істеледі. Тамақ және баспанамен қамтамасыз етеміз. Барлығы 40 адам жұмысқа қабылданады.
Тұрақты жұмыстайтын азаматтармен еңбек шартын орнатылып, әлеуметтік сақтандыруға төленетін болады.

Байланыс телефоны: 99114901 99073987

Continue Reading

Мэдээ, мэдээлэл

Элчин Сайд монгол судлаач эрдэмтэдтэй уулзав

Published

on

Олон улсын Түрэг академийн ерөнхийлөгч Д.Кыдырали Монгол улсаас БН Казахстан улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд Л.Баттулгатай уулзав. Уулзалтын үер академийн ерөнхийлөгч Д.Кыдырали Монгол улсын соёл, боловсрол, шинжлэх ухааны байгууллагуудтай хамтарсан үйл ажиллагаа, судалгааны үр дүнгийн тухай, мөн энэ жил хэрэгжүүлэх шинэ төслүүдийн талаар танилцуулан, илэн далангүй ярилцаж санал солилцов.

Талууд дэлхийг хамаарсан цар тахалаас болж Монгол улсад гүйцэтгэгдэхээр төлөвлөсөн археологийн судалгаанд түр саад учирсан боловч цахим хэлбэрээр эрдэм шинжилгээний хамтарсан бага хурлуудыг зохион байгуулж, шинэ судалгааны ном бүтээлүүдийг хэвлэн гаргасан явдалд сэтгэл хангалуун байгааг дурдав. Ялангуяа Алтан ордон улсын 750 жилийн ойн арга хэмжээний хуралд монголч эрдэмтэдийн оролцож тавьсан илтгэлүүд болон энэ сэдвээр нийтлэгдсэн ном зохиолууд олны хүртээл болсоныг талууд онцлов.

Академийн ерөнхийлөгч Д.Кыдырали мэргэн сайд Тоньюкукийн гэрэлт хөшөөний 1300 жилийн ой, Алтан ордон улсын 750 жил, суут яруу найрагч, соён гэгээрүүлэгч Абайн Кунанбайн 175 жилийн ойн баярын арга хэмжээний хүрээнд хэрэгжсэн төслүүдэд хамтран ажиллаж байгаа Монгол улсын эрдэмтэн судлаач нарт гүн талархалаа илэрхийлэв. Мөн цаашдаа мэргэн сайд Тоньюкукийн цогцолборыг ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд хамтарч бүртгүүлэх талаар санаачилга гарган, талууд ойрын ирээдүйн хамтын ажиллагааны тухай, мөн Монгол улсад Чингис хааны музей байгуулах үйлсэд харилцан дэмжлэг үзүүлэх болон энэ жил ёслон тэмдэглэгдэх Бүгд Найрамдах Казахстан улсын тусгаар тогтнолын 30 жил, Монгол улсын 100 жил, Хүннү гүрний эзэн Модун шаньюй хааны ор суусны 2230 жилийн ойн баярын арга хэмжээнүүдийг хамтарч тэмдэглэх, монгол судлаач эрдэмтэдийн бага хурал зохион байгуулах тухай санал солилцов. Энэ жил зууны улиралд Монгол улсын ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнтэй хамтарч Архангай аймгийн нутаг дэвсгэрт оршдог Номгон тахилын онгон цогцолборт, мөн Монголын музейтэй хамтарч Хэнтий аймгийн нутагт оршдог Гүнбүрд дундад зууны дурсгалт газарт археологийн малтлага судалгаа явуулахаар бэлтгэл ажлаа хангах талаар талууд тохирлцов.

Уулзалтын арга хэмжээнд Монгол улсаас БН Казахстан улсад суугаа Элчин сайдын яамны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Б.Дамба, Монгол улсын соёлын элч А.Тойшанулы, Олон улсын Түрэг академийн байнгын нарийн бичгийн дарга А.Кесикбаев нар оролцов.

Монгол улсын соёлын элч А.Тойшанулы

Continue Reading

Мэдээ, мэдээлэл

Казахстан, Монгол Улс дипломат харилцаа тогтоосны 29 жилийн ой тохиож байна

Published

on

Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 29 жилийн ой тохиож байна. Хоёр улсын найрсаг, дотно дипломат харилцааны илрэл бүхий энэхүү ойг тохиолдуулан уншигч та бүхэнд Бүгд Найрамдах Казахстан Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Жалгас Жумаевич Адилбаевийн ярилцлагыг хүргэе.

Эрхэмсэг Ноён Элчин сайд аа, 2021 оны 1-р сарын 22-ны өдөр Казахстан болон Монгол Улс хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 29 жилийн ой тохиож байна. Өнөө үед хоёр талт харилцаа ямар түвшинд хүрсэн талаар бидэнтэй хуваалцана уу. Хоёр улсын харилцаа холбооны хөгжлийн одоогийн нөхцөл байдал болон хэтийн төлөвт та ямар үнэлгээ өгөх вэ?

– 1992 оны 1-р сарын 22-нд Казахстан болон Монгол улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 29 жилийн ой тохиож байна. Өнөөдөр хоёр талт харилцаа тогтвортой хөгжиж байгаа. Мөн хоёр талт харилцаанд идэвхтэй байдал ажиглагдаж байна. 2019 оны 10-р сарын 10-12-ны өдрүүдэд Казахстан Улсад хийсэн Монгол Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийн албан ёсны айлчлал нь Монгол Улсын Засгийн газрын тэргүүн асан П.Жасрайн албан ёсны айлчлал (1994 оны 12-р сар), Монгол Улсын Ерөнхийлөгч асан Ц.Элбэгдоржийн Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын саммит болон “ЭКСПО” олон улсын үзэсгэлэнгийн нээлтийн ажиллагаанд оролцсноос хойш (2017 оны 6-р сар) анхны өргөн хүрээг хамарсан гүн ач холбогдолтой айлчлал байлаа. Энэхүү айлчлалын үеэр Монгол Улсын Ерөнхий сайд БНКазУ-ын Анхны Ерөнхийлөгч – Улсын тэргүүн Н.Назарбаевт бараалхаж, БНКазУ-ын Ерөнхий сайд А.Маминтай хийсэн хэлэлцээрийн үр дүнд олон жил хуримтлагдсан хоёр талт харилцаанд тулгамдаж буй чухал асуудлууд шийдлээ олж, худалдаа эдийн засгийн хамтын ажиллагааг хамарсан олон салбарыг хамтран хөгжүүлэхээр тохиролцсон билээ. Энэ жил БНКазУ-ын Ерөнхий сайд А.Мамины Монгол Улсад хийх хариу айлчлалын зохион байгуулалтын ажлууд хийгдэж байна. Тиймээс хоёр улсын харилцааны хөгжлийн хэтийн төлвийг өргөн хүрээнд харж байна. Хоёр талт өндөр дээд түвшний улс төрийн харилцаа, парламент хоорондын харилцаа, соёл хүмүүнлэгийн хамтын ажиллагаа, хот хоорондын ах дүүгийн харилцаа болон хоёр талт төрийн байгууллагууд хоорондын харилцааг талууд гар нийлүүлэн хөгжүүлэх боломж дүүрэн байгааг дурдмаар байна.

Казахстан-Монголын харилцааны цаашдын хөгжлийг Жалгас Жумаевич та хэрхэн харж байна вэ? Дэвшүүлсэн зорилтуудаа хэрэгжүүлэхийн тулд талууд юу хийх ёстой вэ?

– Казахстан болон Монголын харилцааны цаашдын чиг хандлагыг улс төрийн өндөр дээд уулзалтуудын давтамж, парламент хоорондын (нэн ялангуяа эдийн засаг, аюулгүй байдал болон хөрөнгө оруулалтын байнгын хороодын харилцаа) болон бусад холбогдох байгууллагуудын тогтвортой хамтын ажиллагаа болон худалдаа эдийн засгийн үйл ажиллагааны өсөлт тодорхойлно. Миний бодлоор Казахстан-Монголын харилаа нь хөгжлийн шинэ шатанд гарах учиртай. Үүний тулд өндөр дээд түвшний харилцааг идэвхжүүлэх хэрэгтэй. Тухайлбал, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга Казахстан Улсад айлчлана гэсэн хүлээлттэй байгаа (Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Казахстан Улсад 2007 онд төрийн айлчлал хийсэн бол БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч 2008 онд хариу айлчлал хийсэн). Түүнчлэн хоёр улсын парламент хоорондын бүлгийн харилцан айлчлалууд хийгдсэн хэдий ч хууль тогтоох дээд байгууллагуудын удирдлагын харилцан айлчлал сүүлийн 10 гаруй жил хийгдээгүй билээ.
Энэ жилийн хувьд хоёр талт Гадаад харилцааны яам хооронд улс төрийн зөвлөлдөх уулзалт зохион байгуулах ажил байна. Энэ ажлыг зохион байгуулахад 2020 оны 10-р сарын 14-нд цахим хэлбэрээр болсон БНКазУ-ын Гадаад хэргийн яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Н.Арыстанов болон Монгол Улсын Гадаад харилцааны яамны Ази, Номхон далайн орнуудын газрын захирал Э.Сарантогос нарын уулзалт гол түлхэц боллоо.
2019 оны 10-р сарын 10-12-нд хоёр улсын Ерөнхий сайд нарын тохиролцсоны дагуу Казахстаны үйлдвэрлэгчдийн бараа бүтээгдэхүүний үзэсгэлэнг Улаанбаатар хотод зохион байгуулах ажил тэргүүний зорилт хэвээр байна. Энэ жил коронавирус цар тахлын халдварын тархалт буурч, нөхцөл байдал хэвийн байдал руу шилжвэл Казахстаны Гадаад худалдааны танхимын удирдлага дор ээлжит Бизнес форумыг зохион байгуулахад бэлэн байна.
Өнөөдөр Казахстан Улс Азид хамтын ажиллагаа, итгэлцлийг бэхжүүлэх бага хурлыг (CICA) даргалж байна. Тус байгууллагын хүрээнд элсэн шуурга болон газрын доройтол, цөлжилтийг бууруулах чиглэлээр хамтын ажиллагааг улам гүнзгийрүүлэх нь Казахстан, Монголын экологийн тэнцвэрт байдлыг хадгалж үлдэхэд нь ихээхэн хувь нэмэр оруулна гэдэгт итгэлтэй байна. CICA-гийн хүрээнд бусад салбарт Монгол Улсын зүгээс идэвхтэй оролцохыг үүгээр уриалж байна.
Элчин сайдын яам БНКазУ-ын иргэдэд консулын үйлчилгээг үзүүлж, тэдний эрх ашигийг хамгаалах ажлыг тогтмол явуулж байна. Гэсэн хэдий ч Монголын казах иргэд ихээхэн суурьшдаг Баян-Өлгий, Ховд аймгууд нь Улаанбаатар хотоос их зайд оршдог тул эдгээр аймгуудад Казахстаны Консулын газар нээх эсвэл Өргөмжит консул томилон ажиллуулах шаардлага аль хэдийн бий болсон байна. Тухайлбал, Казахстаны нийслэлд Монгол Улсын Элчин сайдын яам, харин Алматы хотод Консулын газар ажиллаж байна.
Соёл-хүмүүнлэгийн хамтын салбарын хувьд 2021-2022 онд Монголд Казахстаны соёлын өдрүүд мөн Казахстанд Монголын соёлын өдрүүдийг харилцан зохион байгуулах тухай хоёр улсын ерөнхий сайдуудын тохиролцоог хэрэгжүүлэхэд хүчин чармайлт гаргах шаардлагатай.

Саяхан Казахстаны Ерөнхийлөгч К.Токаев БНКазУ-ын 7 дахь ээлжит Парламент Мажилисийн гишүүдийн өмнө үг хэллээ. Энэ удаа Казахстаны Ерөнхийлөгч ямар санаачлага дэвшүүлсэн бэ?

– Та бүхний мэдэж байгаагаар энэ оны 1-р сарын 15-нд БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч К.Токаев Казахстаны Парламент Мажилисийн 7 дахь удаагийн чуулганы нээлтийн үеэр гишүүдийн өмнө үг хэлж, хэд хэдэн шинэ санаачлага дэвшүүлж, Казахстаны улс төрийн шинэчлэл, ардчилсан үйл явцыг эрчимжүүлэх бодлогод тулгуурласан Ерөнхийлөгчийн улс төрийн шинэчлэлийн 3 дахь багцыг зарлав.
Тэрбээр Ерөнхийлөгч К.Токаев өөрийн санаачлагандаа ард түмний амьдралын чанарыг сайжруулах ажлыг нэн тэргүүнд тавьж, ард иргэд төрөөс зохиомол бус бодит үр дүнг хүлээж байгааг мэдэгдсэн. Ард иргэд эдийн засгийн болон нийгмийн хамгааллын хөтөлбөрүүд үр ашигтай байхыг хүсдэг.
Ард иргэдийн эрх ашгийг хамгаалахгүйгээр нийгэм-эдийн засаг тогтвортой хөгжих боломжгүйг цохон тэмдэглэв.

Тэрээр Ерөнхийлөгч дараах санаачлалыг дэвшүүлсэн билээ.
1. Хуулийн засаглалыг хөгжүүлэх, иргэдийн эрх баригчдад итгэх итгэлийг бэхжүүлэхийг тулд бүхий хүчин чармайлт гаргах хэрэгтэй.
2. Нийгмийн бүтээмжтэй бодлого нь хүчирхэг, хүртээмжтэй нийгмийг бий болгох гол хэрэгсэл болох нь.
3. Үндэсний эдийн засгийг эрчимтэй хөгжүүлэхгүйгээр иргэдийн сайн сайхан байдлыг хангах боломжгүй юм. Засгийн газар эдийн засгийг эрчимтэй хөгжүүлэхэд чиглэсэн контрциклын макро эдийн засгийн бодлого баримтлах ёстой.
4. Улс орны газар нутаг, орон зайн хувьд тэнцвэртэй хөгжлийг хангах шаардлагатай байна. Ингэхэд бүх бүс нутгийг эдийн засгийн нэг орон зайгаар холбосон хамгийн чухал салбаруудыг хөгжүүлэхэд онцгой анхаарах шаардлагатай байна. Тухайлбал, тээвэр, эрчим хүч болон дижитал дэд бүтэц.
5. Казахстан дахь шинэчлэлийн гол чиглэлүүдийн нэг бол улс төрийн шинэчлэл юм. Улс төрийн намуудын Парламент Мажилист сонгогдох босго хувийг 7%-иас 5% болгож бууруулах шаардлагатай. Тэрээр БНКазУ-ын Ерөнхийлөгч ийм шийдвэр гаргах цаг болсныг тэмдэглэж, энэхүү журам нь хууль ёсны дагуу бүртгэлтэй намуудыг ирэх сонгуульд оролцох урам зориг өгөхөөс гадна улс орны улс төрийн өрсөлдөөнийг хөгжүүлэхэд ач холбогдолтой хэмээн дурдав. Энэхүү санаачилга нь төрийн бодлого явуулахад хүн амын санал бодлыг харгалзан үзэхэд боломж олгоно. Түүнчлэн ирээдүйд намын гишүүдийн нэрсийн жагсаалт болон үүнтэй холбоотой бусад арга хэмжээнүүдийг цахим хэлбэрээр зохион байгуулж болох тухай хэлэв. Үүний тулд цахим засгийн газрыг ашиглах давуу талыг тэмдэглэв.
6. Иргэний нийгмийн төлөөлөгчдийн идэвхийг нэмэгдүүлэх, залуучуудын бодлогыг боловсронгуй болгох мөн буяны үйл ажиллагааг дэмжих.
7. Гол зорилгуудын нэг – хүний эрхийг цогцоор нь хамгаалах. Иймд иргэдэд сонголт хийх эрх чөлөөг олгох нь чухал билээ. Дэлхийн практикийг харваас аливаа сонгуулийн үр днтэй санал нийлэхгүй байх эсвэл бүх нэр дэвшигчдийг эсэргүүцэж байгаагаа хуулийн дагуу илэрхийлэх хүний эрх өргөн тархсан байдаг. Яг үнэндээ, өөр санал бодолтой эсвэл бүх зүйлийн эсрэг санал өгөх гэсэн ойлголт бидний хувьд ч гэсэн хэвийн байх ёстой. Иймд бүх шатны сонгуулийн санал авах хуудсанд “бүгдийг нь эсэргүүцэж байна” гэсэн бичиг нэмж оруулах нь зүйтэй.

Казахстан-Монголын хооронд худалдаа эдийн засаг болон хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагаа хэр урагшилж байна?

– 2020 оны 11 дүгээр сарын 25-нд хоёр талт Худалдаа эдийн засаг, шинжлэх ухаан техник болон соёлын тухай Засгийн газар хоорондын 8 дугаар хуралдаан цахим хэлбэрээр зохион байгуулагдлаа. Тус хуралдаанаар талууд хоёр талт худалдааны хэмжээ, өнөөгийн байдлын тухай хэлэлцэж худалдаа эдийн засгийн харилцааг идэвхжүүлэх, төрөлжүүлэх шаардлагатайг онцолсон юм. Казахстаны талын мэдэээллээр, 2020 оны 1-11 дүгээр сард хоёр талт худалдааны эргэлт 47,6 сая ам.доллар /экспорт 46,5 сая ам.доллар, импорт 1,04 сая ам.доллар/. Мэдээж эдгээр үзүүлэлт нь хоёр орны худалдааг урагшлуулах боломжийг харуулсан тоо биш юм. Иймд талууд худалдааны эргэлтийг сайжруулах мөн нийлүүлэх бүтээгдэхүүний нэр, төрлийг олшруулах тал дээр анхааран ажиллахаар тохиров. Цар тахал намдсаны дараа хоёр талын бизнес эрхлэгчдийн хамтын ажиллагааг улам хөгжүүлэх зорилгоор Казахстан болон Монголд зохион байгуулагдах хөрөнгө оруулалтын арга хэмжээ, үзэсгэлэн худалдаа зэрэгт харилцан оролцохоор талууд тохиролцов.

Харин хөрөнгө оруулалтын салбарт хамтын ажиллагаа бүх түвшинд хөгжсөн гэж хэлэх боломжгүй. Өндөр дээд түвшний хэлэлцээр, протоколд хөрөнгө оруулалтын салбарын хамтын ажиллагааны тухай яригддаг боловч практикт хамтын ажиллагаа маш сул байна. Тухайлбал, Монгол Улсад Алт цэвэршүүлэх үйлдвэр барих төслийн хүрээнд Казахстаны зүгээс дэлхийн шинжээчид болон алт үйлдвэрлэгчид хүлээн зөвшөөрсөн нарийн технологио монголын талд өгөхөө бэлэн. Энэ хүрээнд Монгол Улсад Алт цэвэршүүлэх үйлдвэр барих түүнийг ашиглалтад оруулах тухай хэлэлцээрт 2019 оны 10-р сарын 11-нд Нур-Султан хотод хоёр улсын Ерөнхий сайд нарын өмнө «Symbat Engineering» ХХК болон «Эрдэнэс алт ресурс» компанийн төлөөллүүд гарын үсэг зурсан. Харамсалтай нь энэ төсөл баримт бичиг хэвээр үлдээд 1,3 жилийн хугацаа өнгөрлөө. Энэхүү үйлдвэр баригдвал казахстаны тал үйлдвэрийн өөрийн өртөг болон үйлдвэр барих зардлыг 5 жилийн хугацаанд нөхөж авах технологийн хөрөнгө оруулалтыг монголын талд өгнө гэсэн үг.

Үүнтэй холбогдуулан хоёр талын бизнес эрхлэгчдийн хамтын ажиллагаа болон хөрөнгө оруулалтын харилцааг бэхжүүлэх зорилгоор «Kazakh Invest» үндэсний компанийн хөрөнгө оруулалт татсан туршлага, хөрөнгө оруулалттай холбоотой Казахстанд хэрэгжиж буй төсөл, хөтөлбөрүүдийн талаар мэдээлэл солилцож, цаашид харилцан хамтын ажиллагаа тогтоохыг санал болгож байна.

Казахстаны тал монголын талтай хамтран хэрэгжүүлэх боломжтой төслүүд дээр ажиллахад бэлэн байдаг. Иймд «Астана» олон улсын санхүүгийн төвийн Ногоон санхүүгийн төв болон Монголын Тогтвортой санхүүжилтийн холбооны хамтарсан «ногоон» санхүүжилтийг хөгжүүлэх хамтын ажиллагааг энд дурдаж болох юм.

Хоёр орны хооронд олон салбарт тухайлбал, хөдөө аж ахуй, боловсрол зэрэг салбарт үр ашигтай хамтын ажиллагаа хөгжиж байна. Иймд хоёр талт хамтын ажиллагааг улам өргөжүүлэх хүрээнд Казахстаны тал чухам аль салбарыг тэргүүлэх чиглэлд тавьдаг вэ?

– Хоёр талт харилцааг тэр дундаа худалдаа эдийн засгийн салбарт хамтын ажиллагааг эрчимтэй урагшлуулахын тулд талууд юуны түрүүнд тээвэр ложистикийн харилцааг шийдэх ёстой. Үүнд «Хүннү Эйр» компанид 2020 оны 6-р сарын 5-нд «Улаанбаатар-Алматы» чиглэлд олон улсын агаарын тээвэрлэлт хийх зөвшөөрөл олгож, түрүү жилийн 9-р сард уг нислэг нээгдэж, нэг хоёр удаагийн нислэгээр Алматы хотод гацсан Монголын иргэд эх орондоо ирсэн. Цар тахлын дараа нөхцөл байдал хэвийн байдалд шилжсэний дараагаар Улаанбаатар-Алматы-Улаанбаатар чиглэлийн нислэгийг бүрэн хэрэгжүүлснээр улс төр, худалдаа эдийн засаг болон соёлын хамтын ажиллагааг тасралтгүй хөгжүүлэх хөшүүрэг болно гэдэгт итгэл дүүрэн байна.

Транзит тээврийн боломжийг өргөн ашиглахын тулд хамгийн дөт, оновчтой ложистикийн чиглэлийг хамтран эрэлхийлэх, тэр дундаа «Цагааннуур-Ташанта-Риддер-Өскемен» чиглэлд шороон зам ашиглах нь ирээдүйд орос, монгол болон казахстаны талуудад харилцан ашигтай. 2020 оны 11-р сарын 16-наас хойш сар бүрийн 2 болон 4 дэх долоо хоногт Оросоос Монгол руу дээрх чиглэлд түлш тээвэрлэдэг том оврын машины тээвэрлэлт үүний томоохон нотолгоо болж байна.

2020 онд гарсан цар тахлын сөрөг үр дагаврыг үл харгалхан Казахстан-Монголын хооронд худалдаа эдийн засгийн харилцааг урагшлуулах чиглэлд том ажил зохион байгууллаа. Жишээ нь, 2020 оны 6-р сарын 30-нд мөн 12-р сарын 21-нд Тэтгэврээр хангах тухай БНКазУ болон Монгол Улсын хоорондын хэлэлцээрийн төслийг хэлэлцэх тухай шинжээчдийн багийн 5,6-р ээлжит хуралдаан цахим хэлбэрээр зохион байгуулагдаж, уг баримт бичгийн ихээхэн хэсгийг талууд хэлэлэж дууслаа. «Kazakh Export» хувьцаат нийгэмлэг нь Казахстанд үйлдвэрлэсэн төмөр замын бүтээгдэхүүнийг нийлүүлэх ажлыг Монголын төмөр замын байгууллагуудтай ярьж байна. Евразийн Эдийн засгийн холбоо болон Монгол Улсын хооронд чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулах тухай асуудлыг судлах зорилгоор хамтарсан судалгааны баг байгуулахыг Казахстаны тал дэмжсэн. Манай орнууд ЕЭХ-ны хүрээнд хоёр талт нягт хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх сонирхолтой. 1993 онд гарын үсэг зурсан Авто тээврээр олон улсын зорчигчид, ачаа тээвэрлэх тухай БНКазУ болон Монгол Улсын Засгийн газар хоорондын хэлэлцээрийг хэрэгжүүлэх хүрээнд цар тахал гарахаас өмнө «Өлгий-Караганды», «Өлгий-Алматы» чиглэлд олон улсын зорчигч тээврийн ажил идэвхтэй хэрэгжсэн. Энэ ажил цар тахлын нөхцөл байдлын дараа дахин үргэлжилнэ гэдэгт итгэлтэй байна. Манай хоёр орон хөдөө аж ахуйн салбарт нэн ялангуяа газар тариалан, мал аж ахуйн салбарт хамтын ажиллагаагаа өргөжүүлэх бололцоо дүүрэн билээ.

2020 онд бүтэн жилийн хугацаанд хоёр талын холбогдох төрийн байгууллагууд өндөр дээд айлчлалын үеэр гарын үсэг зурах хэлэлцээр, баримт бичгүүдийг боловсруулах ажлыг хийж гүйцэтгэлээ.

Монголд малын арьс шир, ноосыг дахин боловсруулах туршлага нь Казахстаны талын сонирхлыг татдаг. Монголын хонины арьс, ноос боловсруулах туршлатай танилцах зорилгоор Казахстаны Хөдөө аж ахуйн яам тэргүүтэй хэд хэдэн төрийн байгууллага болон холбогдох аймгийн засаг дарга нарын бүрэлдэхүүнтэй төлөөлөгчид Монголд айлчлахаар төлөвлөж байна. Ирээдүйд Монголын арвин туршлагад үндэслэн Казахстаны Кызылорда хотод арьс шир, ноос боловсруулах үйлдвэрийг монголын талтай хамтарч барина гэж найдаж байна.

Монголын Мал эмнэлгийн ерөнхий газартай байгуулсан харилцан ойлголцлын санамж бичгийн (2019 оны 10-р сарын 10-нд Нур-Султан хотод гарын үсэг зурсан) хүрээнд хамтын ажиллагааг урагшлуулахын тулд монгол орон шүлхий болон бусад малын өвчнөөс ангид бүс болохыг тодорхойлох Олон улсын эпизоотикийн товчооны гэрчилгээг авахад тал бүрийн дэмжлэг үзүүлэн ажиллахад бэлэн.
Түүнчлэн бүс нутгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх чиглэлд Талдыкорган хот болон Налайх дүүргийн хооронд ах дүүгийн харилцаа тогтоох тухай санамж бичиг боловсруулах ажлыг дэмжиж байна.

Хоёр улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 29 жилийн ойг тохиолдуулан монголын ард иргэдэд хандаж юу хэлэх вэ?

– 2021 ондоо нийтээрээ эрүүл энх, аз жаргалтай, эв нэгдэлтэй байхыг хүсье. Үхэр жилдээ Монголын нийт ард иргэд амжилт бүтээлээр дүүрэн байж, цар тахал намдаж, сайхан цагтай золгохын ерөөлийг дэвшүүлж байна.

– Бидэнтэй ярилцсан Элчин сайд Танд баярлалаа!

Continue Reading

Мэдээ, мэдээлэл

Көңіл айту

Published

on

Көңіл айту

Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Елшілігі осы елдегі қазақ қауымына таныс, Баян-Өлгийдегі белгілі қазақ басылымдарының бірі –«Моңғол-Заман» газетінің редакторы, танымал журналист, аудармашы, қазақ ақпаратының жанашыры – Асылбек Рахатұлының мезгілсіз қайтыс болуына орай қайғырып көңіл айтады.

Асылбек Рахатұлы Елшілікпен тығыз байланыста болып, біріге жұмыс жасап, бірқатар істер атқарған едік. Асылбек Қазақстанда да болып жатқан өзгерістерді үнемі қадағалап, Баян-Өлгий аймағының тұрғындарын өзекті жаңалықтармен таныстыруға ат салысты.

Марқұмның туған-туысқандарына, «Моңғол-Заман» газетінің редакция алқасына қайғыра көңіл айтамыз.

Асылбек Рахатұлының жарқын бейнесі әрқашанда жадымызда сақталады.

Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Жалғас Әділбаев

Continue Reading
Advertisement

Бізге жазылыңыз

Сөзге тиек

Дерек2 weeks ago

Саяхатшы Х.Энхтайван: Ікей батыр туралы не білеміз?

04 қыркүйек, KAZNEWS. Саяхатшы Х.Энхтайван әлеуметтік желісінде Ікей батыр Мәзімұлы туралы қызықты жазба жариялап, қазақтың қайсар ұлы туралы мәліметпен бөлісіп,...

Дерек4 weeks ago

Жол кептелістерінен Улаанбаатар экономикасына 947 млн доллар шығын келеді

20 тамыз, KAZNEWS. Кептелістердің кесірінен Улаанбаатар қаласының экономикасына жылына 947 миллион АҚШ доллары шамасында шығын келеді. Үкіметтің өткен сәрсенбі күнгі...

Дерек4 months ago

Қазақтар дайындайтын ұлттық тағамның 10 түрі

Бесбармақ Моңғолия қазақтарының дәстүрлі етті тағамы. Бесбармақ отбасылық мейрамдар немесе қонақтарды қарсы алған кезде әзірленеді. Сыйлы қонаққа бас, жамбас тартылады....

Дерек4 months ago

Timeline: Атақ пен абыройдың айырмашылығы неде?

1 маусым, KAZNEWS. «Абырой атақ шығарады, даңққа жеткізеді» – деген нақыл сөз қазақ халқында бар. Біз әлеуметтік желі қолданушыларынан “Атақ...

Дерек4 months ago

Моңғолиялықтар Google -дан нені көп іздеді?

20 мамыр, KAZNEWS. Google 2021 жылдың сәуір айындағы мәліметтер бойынша Моңғолия азаматтарының интернеттен нені көп іздегенін анықтады. Моңғолияда биыл Google...

Дерек4 months ago

Виталик Бутерин крипто-миллиардер атанды

17 мамыр, KAZNEWS. Ethereum крипиовалютасының негізін қалаушысы 27 жастағы Виталик Бутерин әлемдік миллиардерлер қатарына қосылды. Бутерин ресми түрде тарихтағы ең...

Дерек4 months ago

Карантиндегі өзгерістер және вакцина жайлы жастардың пікірі

16 мамыр, KAZNEWS. Моңғолияда коронавирус инфекциясы 2020 жылдың қараша айында анықталып, елде әртүрлі деңгейдегі төтенше жағдай жарияланып, халықты үйден шықпауға...

Дерек5 months ago

Баян-Өлгийлік балалар Сорабан сампин бойынша онлайн сайыста жүлделі болды

Елімізде 10 сәуірде балалар арасында сорабан сампин бойынша онлайн сайыс өтті, – деп хабарлайды KAZNEWS ақпарат агенттігі Тояа балалар академиясының...

Басты назарда