Connect with us

Моңғолияда

Намбарын Энхбаяр: Көреген және батыл болудың себебі

Published

on

30 қараша, Улаанбаатар – KAZNEWS. Моңғолияның үшінші Президенті Намбарын Энхбаярдың “Тұңғыш Президент күні” – не орай жазған “Көреген және батыл болудың себебі” туралы мақаласын ұсынамыз.

1. Қазақ халқының мейірімділігі, кең көзқарастығы жөнінде

2012 жылы Қазақстан тарапы жыл сайынғы 1 желтоқсан күнін – «Тұңғыш Президент күні» мемлекеттік мереке күні ретінде белгілеп, атап өтіп келе жатқанына бірнеше жылдың көлеміндей болып отыр. Бұл күні Қазақстанның Тұңғыш Президенті – Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың еңбегі мен жетістіктерін бағалауға арналған көптеген іс-шаралар ұйымдастырылса да, мерекенің басты мәнісі – көпұлтты Қазақстанда бітімгершілік пен бейбітшілікті нығайту болып табылады. Осыған байланысты, мен Қазақстанның Тұңғыш Президенті– Нұрcұлтан Әбішұлы Назарбаевпен кездесуімді еске алып, жеке естелігіммен бөлісуді жөн көрдім.

Жас кезімде болған Қазақстан мен қазақ халқына қатысты басымнан кешкен екі оқиға менің жадымда мәңгі сақталады…

1975 жыл. Мен 17 жасымда Мәскеудің Әдебиет институтына оқуға түсіп, сол жылы Солтүстік Кавказдың Қабарда-Балқариядан келген Махти есімді менен 10 жас үлкен жігітпен танысып, екеуіміз дос болып, Мәскеудің Әдебиет институтының жатақханасында 5 жыл бірге тұрдық. Сол кезде Махтидің мойнында үлкен тыртық болды. Бір күні мен одан мойнындағы тыртық жөнінде сұрағанда, ол былай деп жауап берді: «Мен Қазақстанда дүниеге келгенмін. Сталин балқарларды қылмыскерлер деп жариялап, олардың барлығын туған жерінен күштеп шығарып, Қазақстанның шөл даласына қуып жіберді. Көптеген адамдар жолда қаза тапты. Сол кезде біз алдымен шұңқыр қазып, жер астындағы баспанада (орыс тілінде-землянка) тұрдық. Кішкентай кезімде мені шаян шағып, өлім аузында қалғанда, анамның емдеуінің арқасында аман қалдым. Содан кейін мойнымда тыртық қалып қойды. Балқарлар шөл далада қалғанда көп азап шекті. Біз 1956-шы жылға дейін Қазақстанда тұрып, Хрущевтің басқаруы кезінде ғана Отанымызға оралдық. Сол қиын қыстау кезеңде қазақтар бізге көп қол үшін берді. Егер қазақтардың көмегі болмағанда, көптеген балқарлар жойылар ма еді… Біз, Балқарлар қазақ халқына сол үшін ризашылығымызды білдіреміз.»

Мәскеуге келгеннен кейін көп ұзамай әдеби ортаға ғана емес, сол кездегі Кеңес Одағының барлық зиялы қауымдарына қатысты дау-дамай туды.

Қазақтың әйгілі ақыны Олжас Сүлейменов ұзақ жылдар бойы жазған «Аз и Я» (ежелгі славян тіліндегі «Аз» сөзі орыс тілінде «Я» және моңғол тілінде «би» деген мағына береді. Ақын «би» деген бір мағыналы «Аз» және «Я» деген сөздерді ұштастырып, туындысын орыс тілінде «Азия», яғни моңғол тілінде «Ази» деп атауы арқылы Азия мен Азиялықтардың үлкен көрші мемлекеттердің тарихы мен мәдениеті, сондай-ақ жалпы адамзаттың қоныстанған өркениетіне айтарлықтай әсер еткендігін көрсеткісі келген екен) туындысын басып шығаруының соңы дау-дамайға әкеп соқтырды. Бізге Орыс әдебиетінен сабақ берген профессор Юрий Селезнёв (Ф.Достоевскийдің шығармаларын зерттеуші, танымал аудармашы. Өкінішке орай, өте жас кезінде, 1984 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды) сабақ кезінде Олжас Сүлейменовтің шығармасын сыңға алғаннан кейін барлығымыздың қызығушылымыз артып, О.Сүлейменовтің шығармасын оқығымыз келді. Кеңес Одағында О.Сүлейменовтің шығармаларына тыйым салынып, ақын «Аз и Я» туындысын жазғаны үшін қудаланып, сол кездегі Кеңестік Қазақстанның басшысы Д.Қонаев Кеңес Одағының басшысы Л.Брежневпен сөйлесу арқылы ғана қудалануды жеңілдеткен тарихы да бар.

Еуропа көзқарастық тұрғыда емес, Азиялық көзқарастық тұрғыда анықтап көрсе, көшпелі түріктер тұрғысынан Ресейдің әйгілі «Игорь жасағы туралы жыр» шығармасын оқып қарасақ, көшпенділердің қоныстанған өркениетке айтарлықтай әсер еткендігін аңғаруға болады. Осылайша, қазақ жазушы-зерттеушісі туындысының арқасында біздер –студенттер, кез келген дүниені кең көзқараста, толық бейнеде көрудің маңызды екендігін түсінген едік.
Осылайша, менің жадымда қазақ халқы мейірімді, жанашыр адамдар деген түсінік қалыптасып, қазақ жазушысының Орыс тарихы мен мәдениетінің ең іргелі шығармаларының бірі «Игорь жасағы туралы жырды» Азиялықтар, әсіресе көшпенділер тұрғыда оқып, көптеген қызықты тұжырымдамалар жасап, орыстың жазушы, зерттеушілерімен орыс тілінде пікір таласып, батылдық танытқандығы есімде сақталды. Бұл оқиғалар Кеңес Одағында болған.

2. Тәуелсіздікті жариялаудың ұлы тағдыры

Кеңес Одағы 1990-шы жылдардың басында ыдырады. 1991 жылы Ресей Федерациясының Президенті Б.Ельцин, Украинаның Президенті Л.Кравчук, Беларусь Жоғарғы кеңесінің төрағасы С.Шушкевич, Минскінің маңайындағы Беловеж орманында келіссөздер өткізіп, «Беловеж келісіміне» бірге қол қойып, Кеңес Одағының ыдырауын рәсімдеу арқылы көп ұзамай Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы атауымен тарихқа енгізілді. Кеңес Одағы қала беруге болар ма еді, әлде жоқ па еді, Кеңес Одағының ыдырауына кім кінәлі?, – тәрізді сұрақтар талқыланып, ол үлкен тақырыпқа айналды. Осы мақала да мен Қазақстанның Тұңғыш Президенті– Нұрсұлтан Назарбаевпен кездесуім жөнінде бөлісіп отырғандықтан бұл үлкен тақырыпты әрі қарай қозғамағаным дұрыс болар. Алайда, Ресей зерттеушілері, Кеңес Одағы ыдыраған сол қиын қыстау кезеңде, Кеңес Одағында тұңғыш және жалғыз рет өткен референдумға барлық сайлаушылардың 80%-ы қатысып, олардың 76%-ның КСРО одағын жаңартып, сақтап қалу жөніндегі ұсыныстарын құрметтеп, Кеңес Одағын жаңа Конституцияға сәйкес өзгертіп, сақтап қалуға тырысқан Нұрсұлтан Назарбаевтың құлшынысын жоғары бағалаған.

Алайда, Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін, құрамындағы республикалар, оның ішінде Қазақстан да өз тәуелсіздігін жариялап, Тұңғыш Президенті болып Нұрсұлтан Назарбаев сайланған еді. Тәуелсіздік алу – елдің бүкіл саяси, әлеуметтік және экономикалық жүйесін қайта құру деген сөз. Бұл дегеніміз аса үлкен еңбекті талап ететін процесс. Нұрсұлтан Назарбаев дәл осы жауапкершілікті өз мойнына жүктеді. Жауапкершілікті жүктеу Н.Назарбаевтың тағдырына бұйырды.

Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін толыққанды нығайту іс-қимыл шеңберінде Н.Назарбаевтың жүргізген кешенді саясатының бірі әлемнің түкпір-түкпіріндегі қазақтарды тәуелсіз Қазақстанда тұруға шақыруы болып табылады.

Оның бір мысалы, біз, 1990-шы жылдардың басында көптеген Моңғолия қазақтары Қазақстанға қоныс аударуының куәсі болдық. Қазақстан Республикасының ресми мәліметтеріне сәйкес, Қазақстан қазақтарды қабылдау саясатын іске асырып бастағалы 1 миллионнан астам қазақ қоныс аударыпты. Өздеріңізге мәлім, К.Зардыхан, А.Хавлаш тәрізді Моңғолияның әйгілі зиялы қауымдары мен өнер, мәдениет жұлдыздары Қазақстанға қоныс аударды. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін жариялағанда, жалпы адам санының 50%-ға жетер жетпес пайызы қазақтардан тұрған. Сол себепті, Қазақстан Республикасындағы этникалық топтың басым бөлігі қазақтар болуы айқын болғандықтан, басқа мемлекеттердегі қазақтарды Қазақстанға қоныс аудартқызу арқылы тәуелсіздік пен тұрақтылық және бітімгершілікті сақтап қалуға деген көреген, саналы саясат екендігі анық. Бұл саясат Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен қарқынды түрде жүзеге асырылды. Алайда, аталған саясатты жүзеге асыру оңайға соққан жоқ. Саяси, әлеуметтік және экономикалық ахуал күрделі болды. Иммигранттар басқа ортада, қоғамда туып өскендіктен Қазақстанға келгеннен кейін оларға үйренісу қиынға түсіп, қайтып кеткендерде аз емес болды. Құжаттарының реттелмеуі, жұмыс таба алмауы сияқты қиыншылықтарды тізбектесек, әр адамның өз айтары бар. Алайда, мемлекетті қайта құрып, тәуелсіздікті сақтауды көздеген Елбасы осындай саясат жүргізіп, оны қарқынды іске асыруы қалай болғанда да, Қазақстанның болашағына оң әсерін тигізгені анық. Осыған байланысты, Елбасының бойындағы 3 қасиетті ерекше атап өткенді жөн көрдім. Олар:

1. Қиын жағдайлар мен дағдарыстан шығу үшін тек қазіргі ахуалға ғана тоқталмай, болашаққа кеңінен қарап, алдына үлкен мақсаттар қойды.

2. Саясатты анықтау және оны ұсынарда соңғы нәтижесі қандай болу керек екендігін жақсы білді.

3. Бірден әзірленген саясатты дәйекті түрде іске асыра алатын батыл тұлға.

3. Дүниежүзі қазақтары құрмет тұтатын көшбасшысы

Бұл саясаттың нәтижесінде, Н.Назарбаев тек Қазақстанның емес, бүкіл әлем қазақтары құрметтейтін көшбасшыға айналды. Мен Моңғолияның Президенті ретінде, Қазақстанның сол кездегі Астана қаласында өткен ШЫҰ саммитіне қатысып, сонда қоныс аударған Моңғолия қазақтарымен кездесіп, олардың пікірлерін тыңдаған едім. Олар Моңғолиядан Қазақстанға көшіп, сонда қоныстану жөнінде былай әңгімелеген еді: «Осында көшіп келіп, қоныстану оңайға соқпайды екен. Мүлдем басқа жағдайда өмір сүруіміз қажет. Қазақстанның қазақтары Моңғолиядан келген қазақтарды моңғол деп атайды»,- деген. Өмір сүру туралы да әңгімелер қозғалды. Еттің құны қанша деген әңгіме де болды. Кездесу барысында, Моңғолиядан барған қазақтар қазақ тілін, мәдениетін жақсы сақтап қалғаны Моңғолия Үкіметінің көп жылдар бойы қазақ ұлтын қолдап, саналы саясат жүргізгенінің нәтижесі екендігі туралы айтылды.

Мен кейбір қазақтардың Моңғолияға оралғысы келетіндерін естіп жүрдім. Олардың ішінде Моңғолияға оралғандары да бар. Әр адам жөнінде әңгімелей берсек, көптеген қиыншылықтар мен мәселелерді тізбектеуге болады. Алайда, бір мемлекет, сол елдің тірегі болып табылатын ұлттың, тәуелсіздіктің үлкен көрінісіне көз жүгіртсек, Елбасы Н.Назарбаевтың саналы саясатының нәтижесінде, қазіргі таңда Қазақстандағы қазақ халқының жалпы саны 70%-ды құрайды. Осылайша, Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін нығайтудағы демографиялық саясат сәтті жүзеге асырылды.

2008 жылғы Нұрсұлтан Назарбаевтың Моңғолияға ресми іс-сапары барысында осы тиімді саясат жөнінде әңгімелескенде, ол бұрынғыдай басқа елдердің қазақтарын Қазақстанға шақырудан гөрі Қазақстанға көшіп келген қазақтарды қоныстандыру, олардың өмір сүру жағдайларын жақсартуға аса назар аудару үстінде екендігі туралы айтқаны есімде. Моңғолиядағы қазақтар Моңғолияда жақсы өмір сүруіне Қазақстан Республикасы көмектеседі деп ойлайтындығын маған және Президент Н.Назарбаевпен кездесуге келген қазақ диаспорасының өкілдеріне де айтқан болатын.

4. Басқару түрлері және жауапкершілік мәселесі

Менің Н.Назарбаевпен бірнеше рет кездесу барысында талқылаған кейбір тақырыптар әлі күнге дейін есімде.

Біз басқару түрлері жөнінде әңгімелесіп, пікір алмасқан едік. Президент Н.Назарбаевтың айтуынша, моңғол және қазақ халқы өмір сүру ғұрыптары, тарихы мен көшпенділер мәдениеті жағынан көп жағдайда ұқсас келеді. Әділеттікке тоқталар болсақ, жауапкершілік арқалауда үміт күттірер ерекше ойлау қабілеті бар. Сол себепті, осы бірегейлікті ескеретін болсақ, Президенттік басқару, яғни халық арасынан сайланған Президент атқарушы билікті басқарып, жауапкершілікті арқалағаны жөн деп санайтынын білдіреді. Бұған жауап ретінде, мен басқа пікірде екендігімді білдіріп, Моңғолия Парламенттік басқаруды таңдайтындығын айтам. Сонда ол: «олай болса, көп адамның басқаруы жауапкершілік арқалайтын ешкім жоқ екендігін білдіреді», – деді. Бұл осыдан 10 жыл бұрын болған әңгіме. Сол кезде мен парламенттік басқаруды ұстанатын едім. Алайда, өткен жылдарға көз жүгіртсек, Моңғолияда жауапкершілік арқалайтын лауазымдылар мен ұйымдар жоқтың қасы. Осылайша, көп жылдарды артқа тастаппыз. Енді бұл жағдайды өзгертетін уақыт та келді.

Орыстарда бір мақал бар: «У семи нянек дитя без глазу». Моңғол тілінде сөзбе-сөзбе аударғанда: «Жеті тәрбиеші бола тұра, баланың көзі соқыр болса, оған жауапты иесін таба алмайсыз». Теориялық тұрғыдан алғанда, мемлекеттің билігі толығымен халықтың қолында және мемлекет билігін іске асыру кезінде, ол тең үш, бірақ әр түрлі, жеке міндеттері бар 3 билікке бөлінеді. Мемлекеттік билік халықтың қолында болған соң, мемлекеттік 3 биліктің кез келгені халықтың таңдауымен құрылуы шарт. Алайда, парламенттік басқару жүйесінде халықтың сайламаған Үкіметі құрылып, атқарушы билікті іске асырады. Осы ауытқушылықты түзету мақсатында Президентті халық сайлап, Президент Үкіметті басқарып, жауапкершілік арқалауы дұрыс. Тәуелсіз Қазақстанның өткен 30 жылдағы тарихы оның көптеген қиыншылықтарды еңсергендігін дәлелдейді. Осы қиындықтарды халықтың сайлаған Президенті, Н.Назарбаев өзінің кез келген дүниеге кеңінен қарау қабілеті, алдына үлкен мақсаттар қоюы, мақсаттарының соңғы нәтижесі қандай болу керек екендігін нақты білетіндігі, сол мақсатына жету үшін тыңбай күресетін батылдығының арқасында жеңіп шықты. Шыныменде батыл адам. Бұрыңғы Кеңес Одағының құрамындағы республикалар тәуелсіз мемлекеттерге айналып, олардың басшылары арасынан аман-сау кезінде өз еркімен лауазымынан бас тартқан санаулы көшбасшылардың бірі болып табылады. Ол лауазымынан бас тартпай, президенттік қызметін жалғастырса, жалғастыра беретін де еді. Ол бір сұхбатында, 2020 жылы қызметін өткеретіні жөнінде айтқан еді. Алайда 2019 жылы өз орынын босатты. Солай дұрыс деп санаған шығар. Келесі Қазақстан Республикасының Президенті, Қасым-Жомарт Тоқаевпен бірнеше мәрте кездескенімді атап өтейін. Жалпы, бір кездері Моңғолия-Қазақстан арасындағы қарым-қатынастарының белсенділігі тоқтап, әлсіреп қалғанына өкінішімді білдіре, бұл қарым-қатынас пен ынтымақтастықты белсендендіріп, дамыту үшін моңғол тарапы бастама көтергені жөн деп санайтынымды атап өткім келеді.

5. Қазақстанның жаңа астанасы және ұлы даму, құрылыс жылы, геосаяси қозғалыстар

Елбасы Н.Назарбаевтың үлкен жетістіктерінің бірі – ол, әрине Астана қаласы. Қазіргі таңда Нұр-Сұлтан қаласы. 1994 жылы Қазақстандағы күрделі экономикалық дағдарысты еңсеру үшін Н.Назарбаев биік мақсат қойып, Қазақстанның астанасын Алматыдан сол кездегі Ақмола (Целиноград) қаласына көшіру жөнінде ұсыныс тастап, Қазақстанның парламенті Президенттің осы бастамасын қолдаған болатын. Жаңа астана салу, құрылыс жұмыстарына шетел инвестицияларын арттырып, жаңа жұмыс орындары пайда болып, экономиканы қайтадан жандандырып, қалпына келтірді. ШЫҰ саммитіне қатысу барысында сол кездегі Астана қаласының құрылысының тарихымен танысу кезде әлемге әйгілі сәулетші лорд Норман Фостердің мемлекет басшыларға өзінің жобалаған, қазіргі Нұр-Сұлтан қаласының келбетіне айшықты көрініс беретін «Бейбітшілік және келісім сарайының» құрылысын таныстырып жатқаны есімде. Сол кезде мен қызығушылықпен тамсанып қарадым. Бізде Моңғолияда осындай құрылыс жұмыстарын жүргізсек деген ойда болғанымды жасырмаймын. Кем дегенде, Н.Фостердің жобасын жасаған ғимаратты мыңдаған адамдар тамашауға келеді. Атақты сәулетші Антонио Гауди салған Христиан шіркеуін көру үшін мыңдаған адамдар ресми түрде Испанияның Барселона қаласына барады. Сол тәрізді, Н.Назарбаевқа тән тағы бір ерекшелік – ол кез келген дүниені жоғары сапада қабілетті, кәсіби мамандар мен ұйымдарға жасататындығы. Ұлы Британия Патшайымының “лорд” атағына ие болған Норман Фостер – әлемге аты танылған сәулетші. Оның жобалаған көптеген ғимараттары әлемнің көп қалаларында бой көтеріп, сол қалалардың сәнін келтіруде. Айтпақшы, Норман Фостердің тапсырыс келіп түссе, Моңғолияда да жұмыс жасауға дайын екендігін білдіргені есімде.

Қазақстанның жаңа астанасы, елдің адам саны аз солтүстік өңірінің дамуына ықпал етті деп саналады. Нәтижесінде, геосаяси тұрғыдан Қазақстанның дамуының тепе-теңдігі қамтамасыз етілген соң, қазақ халқы өз елінің кең аумағын одан әрі сезініп, елінің нағыз қожайынына айналу процессі өрбіді.

Ал, біз моңғолдар еліміздің кең аумағын қаншалықты сезіне аламыз? Мыңжылдық жолдың салынуымен көптеген адамдар шалғай аймақтарға автокөлікпен баратын болды. Алайда, бұл кеңістіктерге құрылыстар салу қажет. Енді шалғай деген ұғымды жою керек. 1220 жылғы Шыңғысханның жарлығымен Хархоринді Империяның астанасы болдырғанына 800 жыл толуына байланысты, Хархоринді екінші астанаға айналдырып, қала салу теориясы тұрғыдан ұлы құрылыс жұмыстарын жүргізіп, Моңғолияның дамуының тепе-теңдігін қамтамасыз ету, жаңа жұмыс орындар әзірлеу және инфрақұрылымдарды дамыту, инвестицияны арттыру, жаңа технологиялар енгізу жұмыстарын бастайтын уақыт келді. Мұндай жұмыстарды қысқа мерзімде жасап үлгеруге болатындығының бір мысалы – ол Қазақстан. Алайда, өзіміздің және әлемнің ең жақсы мамандары мен ұйымдардың қатысуымен Хархорин қаласын салуға тыңбай еңбектенсек, еліміздің дамуына зор ықпал етер еді. Сондай-ақ, Өгөөдэй ханның кезінде, Хархорин қаласының құрылысына әлемнің ең үздік шеберлері мен дарындылардың қатысқандығын тарихтың өзі растайды.

Осылайша, біз астанамыз Улаанбаатар қаласындағы өзекті мәселелерді шешіп, елімізді тұрақты және қарқынды түрде дамыта аламыз. Улаанбаатар, Хархорин екеуінің арасын жүрдек пойызбен байланыстыру мәселесін бірлесіп шешсек тіптен дұрыс болады.

6. Олимпиада ойындары және мұнай

Екіжақты өзара іс-сапарлар барысында Қазақстан Моңғолияға шикі мұнай импорттау квотасын беру жөнінде талқылағанбыз. Қазақстан – мол мөлшерде шикі мұнай өндіріп, экспортқа шығаратын мемлекет. Президент Н.Назарбаев біздің ұсынысымызды қолдап, алайда Моңғол тарапы қалайтын мұнай мөлшері аз (біздің мұнай және мұнай өнімдерін импорттайтын компаниялардың тапсырысын біріктірген күннің өзінде мұнай экспорттаушы мемлекет үшін біздің қалайтын мөлшер аз болып саналады) болғандықтан, Корея мен Қытай тәрізді мемлекеттер импорттайтын мұнайдың жалпы көлеміне Моңғолияның квотасын қосып жеткізу жөнінде ұсыныс тастаған еді. Президент Н.Назарбаев бір ұсыныс білдірсе, ұмытпай оны зерделеп, әрдайым ізденеді.

Сонымен 2008 жылы біз Бейжің олимпиадасының ашылу салтанатында кездескенімізде, ол мұнай импорттауға квота беру жөніндегі ұсынысымызды есіме салып, олимпиада басталар алдында Қытайдың басшылығымен кездестіріп, Моңғолияның квотасын Қытайдың импорттайтын мұнай көлеміне қосып, Моңғолияға Қытайдан тасымалдаған оңайырақ деген еді. Мен қуанышымды білдіре, Моңғолия тек бір елден жоғары бағада дайын мұнай өнімдерін сатып алудан тыс, басқа мемлекеттен арзан бағада шикі мұнай алып, елімізде мұнай өңдейтін зауыт салып, оны іске қоссақ, Моңғолия үшін стратегиялық маңызды мұнай өнімдерінің бағасын төмендетуге нақты мүмкіндік пайда болатынын айтып, пікіріммен бөліскенмін. Олимпиаданың ашылу салтанаты кезіндегі сол шу, қозғалыс, жарық пен толқудын ортасында Н.Назарбаевтың Моңғолия квотасы жөнінде әңгіме қозғағаны ол екеуміздің жақсы қарым-қатынасымыздан гөрі, көшпенді дәстүрлі моңғолдардың ұсынысына құрметпен қарап, көмектесейін деген шынайы құлшынысының белгісі деп білемін.

Бейжің олимпиадасында біздің чемпионымыз Н.Түвшинбаяр финалда Қазақстандық Асқат Жіткеевті жеңіп, моңғолдар тұңғыш алтын медальді қанжығасына байлаған еді. Моңғол спортшысының жеңіске қол жеткізуі Қазақстандық спортшыға өкініш тудырғаны рас болса да, жалпы моңғол, қазақ спортшыларының финалда бірге қалуы бір Құдайдың әдейі солай жазуы деп білемін.

7. Алтай өркениеті

Құдай демекші, моңғол және қазақ халқы Алтай өркениетті халық болып табылады. Сонымен қатар, ғалымдардың зерттеуінше, Алтай тауларының шығысында тұратын кәрістер мен жапондар да осы өркениетке жатады екен. Батысқа қарай үңілсек, түркілер мен қырғыздар тәрізді ұлттар да бар. Алтай өркениетіндегі ұлттар Жаратқан иеге табынады. Аталған ұлттардың ауызша және жазбаша әдебиетінде олардың Жаратқан ие, Тәңірге ғибадат ететіндігі айқын көрсетілген. Алтай өркениетті ұлттар мен мемлекеттер бүгінде Тынық мұхитынан Жерорта теңізіне дейінгі аумақтарда орналасқан. Солтүстік бойынша Ресей және оңтүстік бойынша Қытай сияқты екі ірі мемлекеттермен шектеседі. Осы орайда, ғалымдар мен зерттеушілердің пайымдауынша, Алтай өркениетті мемлекеттердіңқарым-қатынастарының тереңдеуі, нығайюы аталған өңірлердегі ұлттардың өз тарихын танып білу, жаңа заманға баға беру, болашақтағы сынақтарға бірлесіп төтеп беруіне зор ықпал етеді. Бұл рас айтылған, дұрыс ой.

Қазақстанның Тұңғыш Президенті, Н.Назарбаевқа қатысты бастан өткізген оқиғаларымды есіме ала отырып, болашақты елестеу қалыпында осымен тәмәмдайын. Биыл 80 жасқа толған Елбасы Н.Назарбаевты мерей тойымен құттықтай отырып, оның тәжірибелі, көреген және жасампаз көшбасшы ретінде, Алтай өркениетті мемлекеттер мен ұлттардың қарым-қатынастарын дамыту жөнінде қызықты бастамалар көтеретініне күмәнім жоқ екендігін атап өткім келеді.

Игі істер көбейе берсін.

Н.Энхбаяр, Моңғолияның үшінші Президенті

Моңғолияда

Түрколог ғалым Қаржаубай Сартқожаұлының үш кітабының тұсауы кесілді

Published

on

26 шілде, KAZNEWS. Бүгін Баян-Өлгий аймағының Ақтан Бабиұлы атындағы орталық кітапханасында белгілі түркітанушы ғалым, профессор Қаржаубай Сартқожаұлының «Орхон ескерткішінің толық атласы» үш томдық еңбегі және «Керейлердің этникалық тарихы», «Тас кітаптың құпиясы» атты үш кітабының тұсауы кесілді.

Салтанатты іс-шараға аймақтық АӨХ-ның депутаты Мүпти Қабылұлы, тарихшы Қабсатор Омарұлы, Өмірбек Биқұмарұлы, ақын жазушы Рысбек Зұрғанбайұлы, Марат Бәкейұлы, Әбіжат Райханұлы, Сьезд Абайқызы, Аманжол Бәделұлы және өзге азаматтар қатысты. 

Орхон ескерткішінің толық атласы

Aтласта Моңғолия-Чехия, Моңғолия-Түркия (ТИКА), Моңғолия-Кеңес одағы біріккен экспедицияларының, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті экспедициясының материалдары, сондай-ақ әлем түріктанушыларының ғасырдан астам уақыт жүргізген зерттеулерінің қорытындысы пайдаланылған.

Атлас авторы байырғы түрік мәтіндерін қайта көшіріп, қайта оқыған, сондай-ақ бұрынғы зерттеушілердің қателері түзетілген, түпнұсқа мәтінінің жаңа транскрипциясы, жаңа аудармасы жасалған, жаңа түсініктемесі берілген; жартылай көшпелі дәуірдің тарихи-мәдени мұралары Атласта тегіс қарастырылып, олардың археологиялық сипаттамасы, фото, сызба суреттері тұңғыш рет толық берілген.

Атлас тілші, тарихшы, этнограф, археолог, философ, әдебиетші және мәдениеттанушы мамандарға, сондай-ақ студенттерге, магистранттарға, аспиранттарға, ізденушілерге арналған.

Керейлердің этникалық тарихы

Керейлердің этникалық тарихын зерттеу арқылы қазақ халқының тарихы ғасырлар тереңінен басталатынын дәлелдейді.

Монография тарихшыларға, студенттерге, магистранттар мен докторларға аспиранттарға, тарихты қызығып оқушыларға арналады. Бұл кітапты түркітанушы ғалым Қаржаубай Сартқожаұлы мен қытайтанушы, тарихшы Жәнімхан Ошанұлы жазып, Қаржаубай Сартқожаұлының 75 жылдық мерейтойы қарсаңында баспадан шыққан.

Тас кітаптың құпиясы

Еңбекте профессор, доктор Қаржаубай Сартқожаұлының көшпелілер мәдени құндылықтарына соңғы жылдары жасалған ғылыми мақалалары жинақталған. Оның ішінде: көшпелілер тарихы, дүниетанымы, идеологиялық құндылықтары, ру-тайпалық жүйе зерттелуімен қатар, тас бетіндегі ежелгі хунну жазулары және археологиялық қазба мұралардан табылған көне түркі мәтіндері.

Еңбек археолог, түркітанушы, тарихшы, әдебиетші, этнографтармен қатар жалпы көшпелілер тарихын қызықтаушы оқырмандарға арналған.


Түрколог ғалымның қысқаша өмірбаяны

Түріктанушы ғалым, доктор, профессор Қаржаубай Сартқожаұлы 1947 жылы 22 наурызда Моңғолияның Баян-Өлгий аймағында дүниеге келген.

1973 жылы Моңғолия мемлекеттік университетін бітірген. 1985–1988 жылдары Ленинградтағы Шығыстану институтының аспирантурасында оқыған. 1973–1975 жылдары Баян-Өлгий аймағында №10 мектепте ұстаз, 1975–1989 жылдары Моңғолия Ғылым академиясы Тарих институтының аға ғылыми қызметкері, 1989–1995 жылдары Түркі-Қазақ ғылыми орталығының аға ғылыми қызметкері, директоры, 1995–1998 жылдары Баян-Өлгий аймағының Азаматтар Өкілдері Хуралы (аймақтық мәслихат) төрағасы, 1995–1998 жылдары Моңғолия Ғылым академиясы Түркі-Қазақ ғылыми орталығының директоры болған.

1990 жылғы сайлауда Халық Ұлы Хуралы депутатына сайланып, 1992 жылғы Моңғолияның Негізгі заңын бекітісуге ат салысқан. 

2001 жылдан Еуразия Ұлттық университетінің Эпиграфика және этнография зертханасының меңгерушісі.

Тарих ғылымының кандидаты, профессор. «Қош бол, апа!», «Қыранның қазасы», «Сәйгүліктер» атты көркем прозалық кітаптардың, 100-ге жуық ғылыми мақалалардың авторы.

Continue Reading

Моңғолияда

Моңғолияда 1 грамм алтынның бағасы 193,390 төгрөг

Published

on

26 шілде, KAZNEWS. 2022 жылғы 21 шілде күнгі мәлімет бойынша осы айда Монгол банк (Ұлттық банк) шамамен 1,4 тонна, жыл басынан бері 9,2 тонна тазартылған алтын құймасын сатып алған. Бұл өткен жылғы көрсеткішпен салыстырғанда 16 пайызбен аз. 

2022 жылғы маусым айындағы Монгол банктің тарифі бойынша 1 грамм алтынның бағасы 193,390 төгрөгке теңелді.

Continue Reading

Моңғолияда

Л.Оюун-Эрдэнэ: Цагааннуур, Даян бекеттері арқылы халықаралық транзиттік бағыт құрылады

Published

on

18 шілде, KAZNEWS. Моңғолия Премьер-министрі Лувсаннамсрайн Оюун-Эрдэнэ бастаған топпен бірге Баян-Өлгий аймағының әкімі Бауыржан Дәлелұлы Моңғолия-Ресей шекара бойындағы «Цагааннуур» бақылау-өткізу бекеті, Моңғолия-Қытай шекара бойындағы «Даян» өткізу бекетінің жұмысымен танысты.

«Цагааннуур» халықаралық бақылау–өткізу бекеті Ресеймен шекарада Цагааннуур қалашығында орналасқан. Мұнда шекарадан өтетін адамдар мен көлік құралдарының шекаралық бақылауы жүзеге асырылады.

Моңғолия Үкіметі алға қойған «Жаңа жаңғыру саясатының» Өткізу бекеттерін жаңғырту бағдарламасы аясында Баян-Өлгий аймағының Цагаануур өткізу бекеті 24 сағат жұмыс кестесімен қызмет көрсетуге дайын. Сондай-ақ, халықаралық транзиттік автомагистральдың құрылысын іске қосу жоспарлануды.

Шекералық бекетті Өлгий қаласымен асфальт жолмен қосу жұмыстары жүргізілуде.  Ұзындығы 27,8 шақырымды құрайтын «Цагаануур-Улаанбайшинт» жолындағы жұмыстар былтырдан бері қарқынды жүргізіліп, тамыз айында пайдалануға беріледі деп күтілуде.

Бұл жолдың аяқталуымен Моңғолияның импорттық жүк тасымалы көлемі артады, сондай-ақ ел аумағы арқылы Ресей мен Қытай арасында халықаралық транзиттік бағыт құрылады. 

Цагаануур мен Даян порттарын тас жолмен қосу арқылы үш елдің жүк тасымалы дәлізі жасалып, Новосібірден төрт күнде жететін жүк көліктерінің бір күнде жетуіне мүмкіндік туады. 

Моңғолия Премьер-министрі Даян өткізу пункті жұмысымен танысып қайтты.

Аталмыш кеден бекеті Сагсай сұмыны аумағында орналасқан. 1992 жылы ашылып, ҚХР -ның ШҰАР Алтай аймағынан цемент, құрылыс материалдары, көкөніс қатарлы оншақты өнім импорттап келген. Алайда, 2010 жылдан бастап жұмысы тоқырап қалған.

Моңғолия Премьер-министрі Л.Оюун-Эрдэнэ: “Даян порты Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданымен шектесетіндіктен экономиканы, әсіресе туризмді кеңейтуге қолайлы болады.  Даян өткізу пункті Өлгий қаласынан 180 шақырым қашықтықта орналасқан. Жаңа жаңғыру саясаты аясында Цагааннуур мен Даян бекеттері арасына жол төселетін болады. Бұл Баян-Өлгий аймағы арқылы үш елді ең қысқа мерзімде байланыстыратын автомобиль порты болады.  Батыс өңірде халық тұтынатын тауарлардың бағасы елордаға қарағанда қымбат. Порттарды асфальт жолмен қосу бәсекеге қабілеттілікті арттырады және экономикалық және стратегиялық маңызға ие болады.” – деді.

Цагаануур мен Даян порттарын тас жолмен қосу арқылы үш елдің жүк тасымалы дәлізі жасалып, Новосібірден төрт күнде жететін жүк көліктерінің бір күнде жетуіне мүмкіндік туады.  

Continue Reading

Моңғолияда

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Моңғолия Президенті Ухнаагийн Хүрэлсүхге құттықтау хатын жолдады

Published

on

ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Моңғолия Президенті Ухнаагийн Хүрэлсүхге құттықтау хатын жолдады. Бұл туралы Моңғолияның Сыртқы істер министрлігінің баспасөз қызметі хабарлады.

Мемлекет орнауының 2230, 2231 жылдық мерейтойы, Ұлы Моңғол империясы құрылуының 815, 816 жылдық мерейтойы, Ұлттық азаттық пен тәуелсіздікті жаңғыртудың 110, 111 жылдық мерейтойы, Халық революциясының 100, 101 жылдық мерейтойы және Ұлттық “Наадам” мерекесіне орай Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың Моңғолия Президенті Ухнаагийн Хүрэлсүхтің атына жолдаған құттықтау хатын жолдады.

Аталған құттықтау хатында Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев Моңғолия – Қазақстанның Азия құрлығындағы сенімді серіктесі екендігін атап, дәстүрлі достық пен жоғары деңгейдегі мазмұнды саяси диалогқа негізделген жан-жақты қатынастар халықтарымыздың жарқын болашағы жолында өрістей түсетіндігіне сенім білдірді.

Continue Reading
Advertisement

Бізге жазылыңыз

Сөзге тиек

Кітаптан үзінді...8 hours ago

Түркияда “Қaзiргi Моңғолия қaзaқ әңгiмесi” атты кітап жарық көрді

09 тамыз, KAZNEWS. Түркиядa “GÜNÜMÜZ MOĞOLİSTAN KAZAK ÖYKÜSÜ” (Қaзiргi Моңғолия қaзaқ әңгiмесi) деген кiтaп жaрық көрдi. Әйгiлi HECE (XЕЖЕ) бaспaсынaн...

Дерек6 days ago

Ахмет Байтұрсынұлы туралы 20 дерек

Ұлттың рухани көсемі Ахмет Байтұрсынұлының 150 жылдығына орай өмірінің ең өзекті кезеңдерінен 20 дерек ұсынамыз. 1. Ахмет Байтұрсынұлының нақты туған...

Дерек2 weeks ago

Твиттердегі белсенді президент кім?

25 шілде, KAZNEWS. Әлемдік көшбасшылардың 85 пайызы твиттер желісін қолданады. Ең көп оқырмандары бар президент ол – Нарендра Моди. Үндістан...

Дерек2 months ago

Ел көлемінде инфляция деңгейі 15,1%, Баян-Өлгийде 13,8% -ден асты

21 маусым, KAZNEWS. 2022 жылғы мамыр 2021 жылғы мамырға салыстырғанда жылдық инфляция 15,1 пайызды құрады. Азықтүлік өнімдері мен бензин бағасы...

Дерек2 months ago

Ғарышкер В.А.Жанибеков “Улаанбаатар қаласының құрметті азаматы” атанды

17 маусым, KAZNEWS. Бүгін Кеңес одағының және Моңғол Халық Республикасының батыры, ғарышкер В.А.Жанибековке “Улаанбаатар қаласының құрметті азаматы” атағы берілді, деп...

Дерек2 months ago

Моңғолияға келген туристер арасында саны жағынан Қазақстан төртінші орында тұр

15 маусым, KAZNEWS. Моңғолияға келген туристер саны жағынан Қазақстан төртінші орында тұр. 2021 жылдың қаңтар-мамыр айында Моңғолияға 8,554 турист келген...

Дерек2 months ago

Баян-Өлгий һәм Ховд: Қай аймақтың инвестициялық әлеуеті жоғары?

13 маусым, KAZNEWS. Баян-Өлгий мен Ховд аймағы да Моңғолияның батыс өлкесінде орналасқан. Халық саны 2021 жылғы көрсеткіш бойынша Баян-Өлгийде 112,836...

Дерек2 months ago

Паспорт мұқабасының түсі нені білдіреді?

Дүние жүзінде төлқұжаттардың тек төрт негізгі түсі бар. Әр елдің төлқұжат мұқабасының түсін таңдауында өзіндік себептері бар дейді Массагет. Әуежайлардағы...

Басты назарда