Connect with us

Мақала

Казахын яруу найрагч, эрдэмтэн зохиолч, турк судлаач Ахмет Байтурсыновын тухай

Published

on

Төрсөн огноо: 1872 оны 9-р сарын 5, Бүгд Найрамдах Казахстан улсын Костанай мужийн Жангелди дүүргийн Ахкөл тосгон.

Нас барсан огноо: 1937 оны 12-р сарын 8-ны өдөр хэлмэгдсэн, Алматы хот.

Ахмет Байтурсынов бол агуу турк судлаач, казах хэл шинжлэл, утга зохиол судлалыг үндэслэгч, үндэсний бичгийн шинэчлэгч, соён гэгээрүүлэгч, багш, орчуулагч, публицист, казахын яруу найрагч, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, 20-р зууны эхэн үеийн казах түмний үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний удирдагчдын нэг бөгөөд Алаш-Ордын засгийн газрын гишүүн юм.

Ахмет Байтурсынов Тургай мужийн (хот) 2 жилийн орос-казах сургууль болон Оренбург хотын 4 жилийн сургуулийг төгссөн ба 1895-1909 онд Актобе, Костанай, Каркаралинск мужийн орос-казах сургуулиудад багш, Каркаралинск хотын сургуулийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан.

Тэрээр 1913-1918 онд үндэсний анхны “Казах” сонины ерөнхий редактороор ажиллав.

1919 онд Алашорда засгийн газрын Тургай мужийн салбарын гишүүн болж, 1919 оны 7-р сард ЗСБНХОУ-ын Ардын Комиссаруудын Зөвлөл болон Казахын цэргийн хувьсгалт хорооны орлогч даргаар томилогдов. 1920-1921 онд Казах Автономит Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Улсын Ардын боловсролын комиссараар ажилласан.
1922 онд Бүсийн ардын комиссариатын дэргэдэх Эрдмийн төвийн дарга, 1922-1925 онд Ардын боловсролын комиссариатын шинжлэх ухаан, утга зохиолын комиссын дарга болон Казах нутгийг судлах нийгэмлэгийн даргаар тус тус ажиллав.
1921-1925 онд Оренбург, 1926-1928 онд Ташкент дахь Казах ардын боловсролын сургуулиудад казах хэл, уран зохиол болон соёлын түүхийн хичээл заадаг байв. 1928 онд Алматы хотод Казахын улсын сурган хүмүүжүүлэх дээд сургууль нээгдсэнтэй холбогдуулан тэрээр профессорын ажилдаа оров.

Тэрээр 1929 оноос хойш улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртөв.

Шинжлэх ухааны бүтээлүүд: А.Байтурсынов нь үндэсний бичгийг шинэчлэгч бөгөөд 1910-1912 онд казахын нутагт бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгах зорилгоор ашиглагдаагүй араб үсгийг хасч, казах хэлний авиа зүйн онцлогт тохируулан “Тоте жазу” (Араб үсгээр бичих) цагаан толгойг эмхэтгэж гаргасан юм. Энэхүү цагаан толгой нь араб бичигт суурилсан бөгөөд 24 тэмдэгт, 5 эгшиг, 17 гийгүүлэгч, 2 хагас эгшигээс бүрдэнэ. “Тоте жазу” цагаан толгойг 1913-1929 он хүртэл исламын шашны сургуулиуд болон Зөвлөлтийн сургуулиудад хэрэглэж байжээ. Хятад Улс дахь казахууд өнөөдрийг хүртэл “Тоте жазу”-г хэрэглэдэг. Мөн “Тоте жазу” цагаан толгойн “Сурах бичиг” хэмээх анхны номоо бичжээ.

А.Байтурсыновын “Хэл бол хэрэглүүр” сурах бичиг нь казах хэл шинжлэлийн бүтцийг системчилж, шинжлэх ухааны үндэс суурийг тавьсан судалгаа юм. Ахмедын агуу бүтээлүүдийн нэг бол нэр томьёо бүтээх явдал байв. Казах хэл шинжлэлд хэрэглэгдэж буй жинхэнэ нэр, тэмдэг нэр, үйл үг, төлөөний нэр, холбоо үг, дагалдах үг, угтвар үг, өгүүлэхүүн, өгүүлэгдэхүүн, энгийн өгүүлбэр, нийлмэл өгүүлбэр, хэлц үг зэрэг бүх төрлийн хэл шинжлэлийн нэрс нь эрдэмтний бичиж үлдээсэн өв юм.

“Уран зохиолын хөтөч” судалгаа нь казах хэл дээр гарсан анхны шинжлэх ухаан-онолын суурь бүтээл юм.

“Утга зохиолын хөтөч” нь Ахмет Байтурсыновын гоо зүй, гүн ухааны мэдлэг, уран зохиолын үзэл бодол, шүүмжлэлтэй дүр төрхийг бүрэн тусгасан системчилсэн судалгаа бөгөөд казахын филологийн шинжлэх ухааны хувьд ач холбогдолтой, илэрхийлсэн санаа нь гүн гүнзгий, үнэн зөв байдгаараа ирээдүйд үйлчлэх, үнэ цэнээ хэзээ ч алдахгүй бүтээл юм. А.Байтурсынов анх удаа уран зохиолын түүх, онол, шүүмжлэл, арга зүйг нарийвчлан тодорхойлж, казахын уран зохиолын шинжлэх ухааны тогтолцоог бий болгосон юм.

Уран зохиолын бүтээлүүд. Ахмет Байтурсыновын “Кырык мысал”, “Маса” зэрэг бүтээлүүдийн түүврийн гол санаа нь олон нийтийг сурч боловсрох, урлаг, боловсрол, соёлыг сурталчлах, хөдөлмөрлөхөд уриалах явдал юм. А.Байтурсынов Оросын яруу найрагчид А.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, С.Я.Надсон болон Францын яруу найрагч Ф.Вольтерын шүлгүүдийг казах хэл рүү орчуулсан.

Сурч боловсрох санаа нь А.Байтурсыновын нийгэм дэх ажлынх нь ноён нуруу, иргэний үүргийнх нь үндэс, үзэл суртлын байр суурийн тулгуур нь болсон юм. Ард түмнийхээ хувь заяаны төлөө санаа зовж байсан нь энэхүү байр сууриа хадгалахад нөлөөлсөн юм.

Ахмет Байтурсыновын бүтээл нь казах төдийгүй тухайн үеийн олон түрэг судлаачдын суурь судалгаанд нөлөөлсөн. Түүний бүтээлүүд нь 20-р зууны эхэн үеэс өнөөг хүртэл Төв Азийн түрэг хэлтэн ард түмний бие даасан шинжлэх ухаан, мэдлэгийг бүрдүүлсэн шинжлэх ухааны хүрээнийхэнд танил болоод зогсохгүй, шинжлэх ухааны нотолгооны эх сурвалж болгон өргөн ашиглагддаг.

Ахмет Байтурсыновын Казах эрдэмтдийн анхдугаар их хурал (Оренбург, 1924) болон Курултай (Баку, 1926) дээр тавьсан илтгэлүүд нь турк, туркмен, узбек, киргиз, татар, башкир гэх мэт түрэг судлаачдад үндэсний бичиг үсгээ зохиоход хувь нэмрээ оруулсан.

Киргизийн ард түмний соён гэгээрүүлэгч И. Арабаев 1924 онд Ахмет Байтурсыновын “Тоте жазу” цагаан толгойг үндэслэн Киргиз хэлний цагаан толгой болон номыг бэлтгэсэн. Энэ талаар турк судлаач К.К.Юдахин, А.М.Сухотин нар латин бичигт шилжихээс өмнө Киргизүүд А.Байтурсыновын цагаан толгойн үсгийг тэр чигт нь хэрэглэж байсныг тэмдэглэсэн байдаг. Энэ нь А.Байтурсыновын цагаан толгойг ашиглан түрэг үндэстнүүд бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгахад хамтран хүчин чармайлт гаргасны нотолгоо бөгөөд “Тоте жазу” цагаан толгойны үндэстэн хоорондын статусыг харуулсан юм.

А.Байтурсыновын зохиосон цагаан толгойг Хятадын казах иргэд өнөөдрийг хүртэл бичгийн харилцаанд ашигладаг.
Түүний казах хэлийн араб үсгээр бичих дүрмийн үндсэн дээр 1925-1926 онд Кулжа, Шауешек, Сарысүмбезе (Алтайд), Үрүмчид «Шинэ цагаан толгой», «Шинэ үсэг», «Байтурсыны үсэг», «А.Байтурсыны цагаан толгой» зэрэг сурах бичгүүд гарч, багш нарын курс зохион байгуулагсан.

Ард иргэдийн дунд «төте жазу/араб үсэгээр бичих» хэмээн нэрлэгдсэн цагаан толгойг дэлхийн хэл шинжлэлийн ухааны манлай болсон Герман болон орос хэл шинжлэлийн сургуулиудын төлөөлөгчид онцгой үнэлдэг бөгөөд үсгийн тоо нь эх хэлний авианы тооноос харьцангуй бага үсэг, бичигтэй үндэстэн дунд хамгийн оновтой цагаан тогойг үндэслээсэн Ахмет Байтурсыновын авхаалж самбааг биширч байв.

Оросын нэрт турк судлаач, хэл шинжлэлийн ухааны доктор А.Н. Кононов 1974 онд нийтлэгдсэн «Дотоодын турк судлаачдын ном зүйн толь бичиг (хувьсгалын өмнөх үе)» хэмээх бүтээлдээ А.Байтурсыновын товч намтар болон гол бүтээлүүдийг нь санал болгож, шударгаар үнэлж түүний талаар бичигдсэн ном, зохиолуудыг дурдсан билээ. Харин хэл шинжлэлийн ухааны доктор, дорно дахин судлаач Н.Ф. Яковлев «Цагаан толгойн бүтэц дэх математик систем» хэмээх бүтээлдээ «А.Байтурсыновын цагаан толгой бүтээхдээ гийгүүлэгчийн хуулийг бүрэн дагаж, дуу авиаг системчлэхдээ уян хатан байдлыг хадгалж үлдсэн» тухай дурдаж «түүний цагаан толгой шинжлэх ухааны томоохон нээлт» хэмээх тодоройлов.

1993 онд М. Баталов, М.С. Сильченков зэрэг эрдэмтэд «Казах ардын аман зохиол, казах уран зохиолын эссе» хэмээх номондоо «түүний гол чиглэл нь казах түмний нийгэм, соёлын сэргэлтэд түлхэц боллоо» хэмээн дүнгэв.
Одоогийн байдлаар Турк, Иран, Хятад зэрэг орны эрдэмтэд А.Байтурсыновын бичгийн реформтой холбоотой бүтээлүүдийг судалж, шинжлэх үзэл баримтлалуудыг бүтээлдээ ашиглаж байна.

Туркийн Памукалле их сургуулийн Уран зохиолын танхим одоогийн турк аялга, уран зохиолын танхимын профессор Нергиз Бирай шинжлэх ухааны бүтээлдээ түрэгийн ертөнцийн соён гэгээрүүлэгчид «Мехмет Акиф Эрсой болон Ахмет Байтұрсыновын үзэл санааны ертөнц» сэдэвт өгүүлэл бичсэн. Нергиз Бирай дээрх соён гэгээрүүлэгчид эх орон, ард иргэд, үндэс угсаа, хэл, шашнаа дээдэлж, эдгээрийг амьдралынхаа зарчим болгож байсан тухай дурдсан билээ.

Анкара Қажы Байрам Вели их сургуулийн профессор, түүхийн ухааны доктор, Г. Курманғалиева-Ерджиласун «соён гэгээрэл, боловсрол, шинжлэх ухааны асуудлууд нь 20 дугаар зууны түрэгийн сэхээтнүүдийн гол асуудал байлаа, 1926 онд Бакуд болсон трэг судлалын хуралдаанд А.Байтурсыновын санал, үзэл баримтлал нь өнөөдрийг хүртэл чухал хэвээр байна» хэмээн үнэлжээ.

Ахмет Байтұрсыновын ХХ зууны эхэн үеийн шинжлэх ухаан-публицистик, соён гэгээрэл ба нийгэм, улс төрийн ажил нь казах түмний эв нэгдэл, нэгдмэл болох мөн өөрсдийгөө таньж мэдэхэд асар их хувь нэмэр оруулсан. 1967 онд Колумбын их сургуулийн эрдэмтэд профессор Эдвард Олуортаны санаачилгаар гаргасан «Төв ази оросын нөлөөн дор» номондоо Ахмет Байтұрсыновыг соён гэгээрүүлэгч, зүтгэлтэн хэмээн үнэлж түүнийг улс төрийн эрхэм хэмээн тодорхойлжээ.


1985 онд Оксфордын их сургуулийн Төв ази судлалын төв нь Алашын манлайлагчид А.Бөкейхан, М.Дулатов, А.Байтурсынов, Т.Рыскулов нарын талаар «соёлын бослого гаргагсад» эвсэл «соёлын сэргэн мандалт» хэмээн бичсэн байдаг.
Хятадын алдартай толь бичгийн сайтуудын нэгэнд (Beichengjiu) А. Байтұрсыновын нэр дэлхийн эрдэмтэдтэй мөр зэрэгцэн жагсаж байна.
Энэхүү ойн баяр нь Ахмет Байтурсыновын соён гэгээрүүлэх замаар ард иргэдийнхээ төлөө хөдөлмөрлөж, түүний бүтээлүүд нь тэр чигтээ казах түмний хэл, уран зохиолыг шинжлэх ухаанчаар хөгжүүлэх мөн хэлний соёлыг таниулахад оршино.
Тухайн үед улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн казах түмний эрхэм Ахмет Байтұрсыновын соён гэгээрүүлэх ажил, өнөөдрийг хүртэл чухал хэвээр байгаа түүний шинжлэх ухааны бүтээлүүдийг дэлхийд таниулах, казах болон түрэг түмний нийтлэг бахархал болгож, шинжлэх ухааны бүтээлийн өвийг олон улсын түвшинд сурталчлан таниулах нь зүйтэй хэмээн үзэж байна.

Advertisement


Мақала

Қазақ көркем туындылары туыстас түркі тілдер ішіндегі моңғол тіліне аударылуы

Published

on

Төнкер Айсулу

 әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,

Филология факультеті,

шетел филологиясы аударма ісі кафедрасы

 

Моңғолия мен Қазақстан арасындағы мәдени байланыстар жанданып дами бастауы әдебиет пен көркем аударма саласына үлкен үлес қосты. Алғаш 1968 жылы 28 желтоқсанда, Моңғол Халық Республикасының «Жазушылар Одағының Қазақ бөлімшесі» ресми түрде құрылды. Осылай бастама алып әдебиет саласы қарқынды жандана түсті. Кейін келе көркем аударма саласы да қарқынды дамуға бет бұрды.

Қазақстанның көрнекті ақын-жазушыларының туындылары моңғол тіліне аударыла бастады. Атап айтар болсақ, А. Құнанбайұлы, Ж. Жабаев, М. М.  Әуезовтың «Абай жолы романы», Жұмабаев, Ғ. Мүсірепов, С. Мұқановтың «Ботагөз» романы, М. Мағауин т.с.с. көптеген қаламгерлердің белгілі туындылары моңғол тіліне тәржімаланды. Бұл іске аударма шеберлері ат Ж. Шалұлы, О. Қаһар, И. Қабышұлы, Т. Сұлтан, Б. Құрманханұлы М. Сұлтанияұлы, Е. Мұқамәдиұлы, М. Бестайұлы  Ж. Қамайұлы өз үлесін қосты. Әсіресе М.Әуезовтің “Абай жолы” романынан бастап қазақстандық атақты қалам қайраткерлерінің туындыларын аударуға өмірін арнаған ақын-жазушы Жамлиқа Шалұлымен, А. Құнанбайұлы, М. Өтемісұлының шығармаларының толық жинағын моңғол тілінде сөйлеткен ақын, аудармашы  Жүкел Қамайұлының және И. Қабышұлы, Х. Хангайсайхан, Д. Нямаа, Б. Монголхүү  еңбектерін ерекше атап атауға тиіспіз.  [3, 241бет ]

Бұл көңілге қанағаттанғандық  сезімін ұялататын үлкен іс болғаны анық. Ендеше осы аударма жайында азырақ сөз қозғамақпыз. Жоғарыда атап өткен тұғырлы туындылар моңғол тіліне аударылғанымен ғылыми тұрғыдан сараланып жетістігімен кемшілігін даралап көрсеткен талдау еңбектері бүгінгі күннің еншісінде талап етіліп отырған мәселенің бірі болып қана қоймай әлі күнге ешкім аяқ баспаған тың әлем болып жатыр.

Қай ұлттың салт сана, мәдениет, әдет- ғұрып, тарихи танымын және өмір болмысын ұлттық ерекшелікпен нақыштап, шешен тілмен сөзден маржан түзетін көркем әдебиетті өзге тілде бұлжытпай сөйлету – талантпен бірге асқан жауапкершілікпен төзімді талап  ететін тұңғиық әлем. Аудармашыларымыз сол тұнғиық әлемге қаншалықты бойлай алды екен… Осы ой мені жиі мазалайды…

Абай өлеңдерінің жалпы қай тілге дерлік аударылған нұсқалары жасалған зерттеулер мен талдаулар нәтижесі ақын мұрасының өз денгейінде аударыла алмағанын көрсетіп келеді. Бұл бүгінгі таңда аударатану ғылымының өзекті мәселелерінің біріне айналып отыр.  Осы тұрғыда ақын мұрасы моңғол тіліне қалай аударылды деген ой еріксіз туындайды.

Бұл зерттеу жұмысында Абай қазақ тілінен моңғол тіліне қалай аударылды? Абайды моңғол халқы қалай қабылдады?  Әлем классиктері қатарынан орын алатын У. Шекспир,  Гёте,  А. С. Пушкин,  М. Ю. Лермонтов сынды тұлғаларды тани білгені сияқты – Абайды да біле алдыма?. Бұл сұрақтарға жауап беру үлкен зерттеу жұмыстарын жүргізуді талап ететіні анық. Алдымызға қойылған мақсат міндеттер барысында ақын шығармаларының моңғол нұсқаларын бөліп алып қарастырып отырмыз.

Абайдың өлендері мен поэмалары, қара сөздері моңғол тіліне 1958 жылдан бері қарай аударыла бастаған. Бұл деректер жайында Моңғолияның Ұлан- батор қаласына арнай зерттеу жұмыстары сапарымен барып Х. Хангайсайхан ағамыздың көмегімен біраз деректер жинап қайтқан едік. [Х. Хангайсайхан сұхбаттан]

   Кейіннен ақынның 150 жылдық мерейтойы қарсаңында моңғол тіліне Қ. Жүкел, Х. Хангайсайхан, Д. Нямаа, Б. Монголхүү қаламгерлердің көмегімен  аударылған өлеңдері  «Абайн түүвэр зохиол»  (Абай өлеңдер жинағы) деген атпен 1995 жылы Ұланбатор қаласында жеке кітап болып жарық көреді. Ал 2008 жылы Ұланбатор қаласындағы «Моңғол ұлттық университетінің баспапаханасынан «Дэлхийн яаpуу найраг» («Әлем классигі») деп аталатын шағын кітапшасы табиғат және махаббат поэзиясы Х. Хангайсайхан аудармасымен жарық көреді. Бұл іске ат салысқан аудармашыларымыз қатарында «Қыз Жібек» дастанын аударған Х. Ислам, сынды талант иелері де болды. Аудармашыларымызға келер болсақ қазақ және моңғол аудармашылар қатар ат салысқан. Талдау барысында кейбір тәржімалар түпнұсқадан гөрі орыс тіліндегі тәржімасынан аударылған жайттар да байқалуда. Ақынның туындыларының кейбір нұсқаларының бір емес бірнеше тәржімалары болған. Соңғы келіп түскен жаңалықтарда Абай қара сөздерінің жаңадан аударылған нұсқасы 2015 жылы желтоқсан айында Ұланбатыр қаласында Қазақстанның Моңғолиядағы елшілігі мен Моңғолия Ғылым академиясының ұйымдастыруымен  Абай Құнанбаевтың 170 жылдық мерейтой қарсаңында арнайы басылып шығып, ашылу салтанаты ресми түрде аталынып өтілді. Абай шығармаларының моңғол тіліндегі аударма нұсқасының толық жинағындағы алғы сөзінде былай деп жазылуынан ақынның дана екеніне моңғол жұрты да құрметпен қарайтынын байқауға болады.

Continue Reading

Мақала

Қазақтар дүниетанымындағы құндылықтар ұғымы

Published

on

Мақатаева Ш.М
әл-Фараби атындағы ҚазҰУ,
Филология факультеті,
шетел филологиясы аударма ісі кафедрасының аға оқытушысы

Адамзат қоғамында әр дәуір алыстап, ұрпақтар алмасқан сайын рухани сабақтастығы үзілмей, адамдар арасында жазылмаған қайсыбір өмір заңдылықтары қалыптасады. Сол заңдылықтар атадан балаға құндылықтар ретінде беріледі. Адам мәңгі жасамайды, алайда оның тіршілігінде игі іс ретінде жасағаны, көрген білгені, яғни әлеуметтік қарым-қатынасы белгілі бір өлшеммен бағаланады. Жақсы мен жаманның парқын қалай ажыратты, нені құндылық деп қабылдады деген ойларды түрлі әлеуметтік топтың өмір сүру дағдысына қарап бағалаймыз. Ал бағалау дегеніміз: «Адамды қоршаған ортамен, табиғатпен, әлеуметтік және басқа да шындықпен, адамдармен байланыстырып, құндылықтар әлеміне енгізетін бағалау болып табылады» (Нечепуренко, 2006:173).
Құндылықтарды зерттейтін сала аксиология деп аталады. Аксиология –(axia – құндылық және logos – және сөз). Аксиология – құндылықтардың табиғаты, олардың әлеуметтік шындықта алатын орны және құндылықтар әлемінің құрылымы туралы философиялық ілім. Құндылық ұғымымен байланысты аксиологиялық талдауларға негізінен философтар мен әлеуметтанушылар зерттеу нысаны ретінде айтарлықтай көңіл бөлген. Аксиология терминін ғылымға ең алғаш рет 1902 жылы француз философы П. Лапи енгізді. 1904 жылы неміс философы Э.фон Гартман аксиологияны философиялық ұғымдар жүйесін құрайтын негізгі ғылым ретінде ұсынды. Қазіргі уақытта бұл термин тек философия мен әлеуметтануда ғана емес, сондай-ақ мәдениеттану және тіл білімі ғылымдарында да кеңінен қолданысқа ие болды.
Зерттеу парадигмасына қарай аксиологиялық талдаудың басты ұғымдарына: бағалау, баға, құндылық, құндылықты мағына, құндылықты бағдарлау жатады. Терминдердің жан-жақты жұмсалуы мен жасалу барысында мағыналылығы жағынан алғашқы орынға «құндылық» ұғымының басым болуы аңғарылады.
«Жалпы адамзаттық» құндылықтар мәдениеттің дамуын және тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар ұлттық (ұлттық аксиосфера), саяси-әлеуметтік, индивидуалды жеке құндылықтар (жеке аксиосфера) бар. Антропология мен психологияда құндылықтар діни және эмоциялық факторларға байланысты позитивті, негативті, абсолютті деп бөлінеді. Құндылықтар әлемін адамдардың моральдық әлемі деуге болады. Демек құндылықтар – адамдардың рухани байлығының өлшемі.
«Адамның құндылығы оның не ала алатындығында емес, не бере алатындығында»- дейді А. Эйнштейн. Оның себебі, адам өмір сүрген жерде ғана, қоғам болған жерде ғана құндылықтар өмір сүретіні аксиомалық ақиқат. Олай болса, антропологиялық концепция бойынша құндылықтар мәселесі философияның ғана емес, өзге де ғылымдардың ерекше зерттеу нысаны екені даусыз. Антропологиялық лингвистика аясынан адам санасында қорытылған білім бөліктері концептілерді қарастыратын лингвоконцептология бөлініп шығады. Лингвистикалық концептология философия, мәдениеттану, психология сияқты пәндердің ғылыми жетістіктерімен лингвистиканың зерттеу бағыттарының толығуы арқылы жетілдірілген бағыт. Адамзат мәдениеті, оның әлеуметтік мінез-құлқы және ойлау өрісі тілден тыс өмір сүрмейді. Әр халықтың мәдени ерекшеліктері оның ғасырлар бойы жасап келе жатқан тілінен көрінеді. Қазіргі тіл біліміндегі антропологиялық бағыттар: лингвокоцептология, лингвосоциология, лингвопсихология, лингвоэтнология, лингвомәдениеттану және лингвоаксиология яғни тіл арқылы құндылықтарды тану. «Адам – барлық заттың өлшемі» деп, Протогор айтқан ежелгі қағиданы еске алсақ, барлық құндылықтардың жиналып, түйісетін жері адам болып табылады. Демек оның адами мүдделері, қажеттіліктері, ілгері жетектейтін үмітті күтілімдері, сондай-ақ, барлық, түрлі әрекеттерінің себептері де бір жерге қордаланады. М. Хайдеггер бойынша, құндылықтар әлемі (олардың спектрлері, сатылануы, құрылымы) адамның әлемде болуымен анықталады. Соған сәйкес, құндылық – адам жасаған жай ғана зат емес, тіпті заттың ой жүзіндегі образы да емес, ол адамның қоршаған ортамен, әлеммен қатынасының қасиеттері екен. (Сарсенбаева, 2018:12). Адамдардың құндылықтық қатынастарының қалыптасуы мен нәтижелеріне қарай, аксиологиялық теориялар тәжірибелерін талдап, зерттей келе, құндылықтар әлемінің түрлері анықтала бастайды. Мәселен, Г.Риккерт құндылықтардың ғылым, дін, өнер, мораль, жетілген мораль, және «құдіретті сүйіспеншілік» сияқты алты түрін сөз етеді. Аксиологиялық зерттеулер арасында тілге қатысты «лингвистикалық аксиология» басым бағытта. Құндылықтар таңбасы тіл арқылы ғана әлеммен байланыстыратыны белгілі. Аксиология мен тіл білімінің арақатынасы тілдің аксиологиялық аймағын қарастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, «Адам – Тіл – Әлем» жүйесінде адам және қоғам болмысы қалыптасуының негізгі мағыналары арқылы тілде көрініс табуы басты назарға алынады. Бұл бағыттың мақсаты – тілдік тұлғаның ішкі әлемін танудың әдісі мен технологиясын анықтау, тілдік мәліметтер арқылы тұлға мен қоғамның құндылыққа деген көзқарасын зерттеу. Лингвистикалық аксиология үшін ең алдымен аксиологиялық парадигмадағы «бағалау» концептісін қарастыру маңызды. Бағалау – танымдық феномен ретінде сапаны анықтау формасы. Бағалау – жалпы алғанда, әлемді тану. Өмір сүру кеңістігіндегі субъектінің қабылдау, тану тәжірибесі.
Құндылықтар адам өмірінде табиғи, мәдени, танымдық, этикалық, эсетикалық т.б. болып бөлінеді. Сөйлеуші адам тіл арқылы құндылықтар әлемінде қатынас арқылы қызмет етіп, басқа да адамдармен, субъектілермен, социуммен байланыс жасайды. Сол себепті тіл жүйесінде лингвистикалық құндылықтар да болады. Осыған орай лингвистикалық аксиология мына жүйеде қызмет етеді: «Адам – Тіл – Қоғам – Мәдениет – Әлем». Бұл жүйе әлеуметтік маңызды әлем құрып, бір жағынан тілде қолданылса, екінші жағынан сөйлеу актісінде дискурстық бірліктер немесе мәтін арқылы адамдар қарым-қатынасын білдіреді.

Continue Reading

Мақала

The wisdom of Abay is the sacral treasure of the Kazakh people

Published

on

Great Abay is a symbol of Kazakh spirituality and culture. His teaching is inextricably linked with the spiritual revival of the people, and wisdom still finds a place in the heart of every Kazakh.

The prosperity of this or that people, development of culture, literature and art – in a word, the triumph of consciousness and desire for harmony of the inner spiritual world to achieve universal benefits are inextricably linked with the life of the people and historical achievements of its outstanding people who, with their unique talent, changed society for the better. He was a great man of his period. The word and creativity, which became a model of wisdom for every Kazakh, is, of course, a philosopher, an outstanding poet – Abay. Thanks to his natural talent and intelligence, he not only laid the foundations of Kazakh written literature, but also with its help, he became the educator of the entire Kazakh society and great figure who showed the way to goodness and real guardian of the people who fought for honour and justice. “Kazakhs should fully know and understand the creative work of Abay,” wrote the outstanding Kazakh amateur educator Akhmet Baitursynov in this letter.

Acquaintance with the creative work of Abay awakens consciousness, makes you think wider and deeper, gives new moods and feelings, leads to bright dreams and encourages purification and spiritual enrichment through self-knowledge. Abay made an invaluable contribution not only for his people, but for all the peoples of the world. Upon learning of this, Nursultan Abishevich Nazarbayev, the First President of the Republic of Kazakhstan – Elbasy sent a letter to UNESCO with a request to include the anniversary of Abay Kunanbayev in the UNESCO calendar of historical dates. Thus, UNESCO declares 1995 the Year of Abay. Thanks to this, the 150th anniversary of Abay became a global event that aroused the interest of the foreign reader in the heritage of the great poet.

Kassym-Jomart Tokayev, the President of the Republic of Kazakhstan, in his article “Abay and Kazakhstan in the XXI century”, speaking about the significance of Abay’s heritage for the modern generation, says: “We must carefully read the works of Abay if we are talking about the modernization of national consciousness and formation of achievement-oriented nation. Abay is a man who embodies not only his time, but the modern society as well.

Abay is the national pride and conscience of the Kazakh people. It’s a spirit, who brought the Kazakh national “I” to the world level. Undoubtedly, in the Kazakh steppes, there were enough wise men of their time. But Abay, from a young age, was distinguished by his perspicacity and observation skills. He read a lot, helped his father in resolving intertribal disputes, and learned to immerse himself in the essence of the problem. The height of Abay’s thought above other poets lies in the fact that he managed to reveal not only the external side of the problem, but also the inner and deep essence. Absorbing the wisdom of steppe nomads, and using all the advantages of nomadic society, he praises the mind and knowledge in his poems. And his “words of edification” have become an invaluable value in understanding the world and human soul. As a man of wisdom, he absorbed all the wisdom of the advanced representatives of the steppe, he knew the legends and customs of the Kazakh people well. And his acquaintance with the works of Russian and Western classical literature strengthened the understanding of knowledge superiority in his memory. He saw a bright future for the Kazakh people in educated youth. He urged young people to avoid ignorance, dishonor and recklessness, not to be slaves to stereotypes. “Three things that constitute the qualities of a person: hot power, bright mind and warm heart,” – the great thinker recalls. The poet warns that the main thing is faith in one’s work and mind. According to Abay, only education and upbringing can take over and shorten the path to success. To do this, we need to build many schools for Kazakh children, send them to school. Only education may open the way to a civilized future for talented youth.

The wisdom of Abay is the folk wisdom. The thinker’s heritage as a reflection of his inner world is an inexhaustible source of folk wisdom and consciousness.

Omarbayeva G.S. candidate of philology

al-Farabi Kazakh National University

Continue Reading

Мақала

Тағылымды байқау

Published

on

ҚР Ұлттық кітапханасы 2022 жылдың 22 сәуірінде ұйымдастырған «Дүниежүзілік кітап және авторлық құқық күнін» мерекелеуге арналған «Кітаптар SHOY – 2022» аясында әл Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, ЖОО дейінгі білім беру факультеті, ЖОО дейінгі білім беру кафедрасы «Махаббат қызық мол жылдар романындағы кейіпкерлер әлемі» атты дөңгелек үстел өткізіп, ҚР Халық жазушысы Әзілхан Нұршайықов атындағы жыл сайынғы шәкіртақы-2022 байқауының қорытындысын шығарды. Дөңгелек үстелді ҚР ұлттық кітапханасының басшылығы мен осы іс-шараның ұйымдастырушысы және демеушісі Ә. Нұршайықов отбасы ашып берді. Дөңгелек үстел қатысушыларына 2012 жылдан бастау алып, дәстүрлі іс-шараға айналған шығармашылық байқауының жыл сайынғы жұмыстары таныстырылды.
Дөңгелек үстелге әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ЖОО дейінгі дайындық кафедрасында білім алып жатқан студентер мен ҚазҰУ колледжінің студенттері, ҚазҰУ халықаралық қатынастар факультетінің студенттері, Шетелдіктердің тілдік және жалпы білім беру кафедарасының тіл үйренушілері қатысты. Студенттер «Махаббат қызық мол жылдар» романынан алған әсерлерін ортаға салды. Дөңгелек үстел қатысушыларына есте қалар ерекше сәт соғысқа қатысқан екі кітап М. Әуезовтің «Абай жолы» мен Ә. Нұршайықовтың «Махаббат қызық мол жылдар» романдары туралы әңгіме болды. Ауған соғысының ардагері, «Қазақстан ардагерлері» қауымдастығының төрағасы ҚР Парламенті мәжілісінің депутаты Бақтығұл Смағұлдың жазған «Ауғандағы ақиқат» өлеңінің кейіпкері Ауған соғысының ардагері Қызыл жұлдыз және ҚР Құрмет орденінің иегері, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің түлегі, үш баланың әкесі Пірмашов Қожахмет Толасбекұлы «Махаббат қызық мол жылдар» кітабына байланысты Ауған жерінде болған оқиғаларын әңгімелеп, жастарды ерекше күйге бөледі. ҚазҰУ халықаралық қатынастар факультетінің студенттері Ғ. Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театрында жас талантты режиссер Ф. Молдағұл сахналаған «Махаббат қызық мол жылдар» қойылымына барғанын, қойылымнан алған әсерлерін кітаппен салыстырып, махаббат, адалдық, адамдық жайында ойларымен бөлісті. Іс-шара соңында байқаудың қорытындысы жарияланды. Өмірімен, шығармашылығымен бірнеше ұрпақтың жүрегінен орын алып бірге жасап келе жатқан, махабаттың, адалдықтың, тазалықтың жаршысы Әзілхан Нұршайықовтың 100 жылдық мерейтойына арнап, жазушыға деген құрмет ретінде ҚР СҚ мүшесі, Евразиялық дизайнерлер одағының мүшесі М.С. Аманбаев пен ҚР Ұлттық Ғылым академиясының мүшесі, Лондон шығармашылық гильдиясының мүшесі Р.Р. Сүлейменов өздерінің керемет туындыларын жолдапты. Бұл екі шығарма Ұлттық кітпаханадағы Әзілхан ағаның мемориалды кабинетіне тапсырылды.
Бұл жылы байқау қоржынына барлығы 11 жұмыс келіп түсіпті. Ақтөбе қаласының Халықаралық университетінің студенті Зайтжанов Қуаныш Айбекұлының компьютерлік анимациясы, ЖОО дайындық кафедрасының Монғолиядан келген студенті Мұратқан Берікгүлдің, Колледж студенттері Сейіт Салтанат, Аймұханбетов Бауыржан, Елеусіз Жайнаның салған суреттері үздік жұмыс деп бағаланып сертификат пен ынталандыру сыйлықтары берілді.
Байқаудың ІІ орын жүлдесін, диплом мен 40 мың теңге сыйақыны ең жас қатысушы, болашақ үлкен талант иесі болады деген үмітпен «Қызыл көрпе» шығармасымен Қожа Ахмед Ясауи атындағы орта мектеп 7 «б» сынып оқушысы Қылышбайға, Жүлделі І орынды диплом мен 50 мың теңге сыйақыны әл-Фараби атындағы ҚазҰУ колледж студенті «Вокзал» деген шығармасымен Жамалова Әнелге табысталды.
ҚР Ұлттық кітапханасы ұйымдастырған кітаптар жәрмеңкесіне КР Халық жазушысы Ә. Нұршайықовтың өте танымал шығармалары қойылып, сатылымға түсті.

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ
ЖОО дейінгі білім беру факультетінің профессоры мен оқытушылары
Ж.Ә. Нұршайықова, Р.И. Дүйсенбаева, С.Р. Нұртілеуова

Continue Reading
Advertisement

Бізге жазылыңыз

Сөзге тиек

Дерек1 week ago

29 жастағы Айсулуу Тыныбекова туралы 29 дерек

9 мамыр, KAZNEWS. Қырғыз елінің мақтанышы, еркін күрестен олимпиада ойындарының күміс жүлдегері, әлемнің екі дүркін чемпионы Айсулуу Тыныбекова 29 жасқа...

Дерек1 week ago

Моңғолия азаматтары 60 елге визасыз бара алады

KAZNEWS – 2021 жылдың 1 қазанынан бастап қарапайым паспорты бар Моңғолия азаматы 25 шет мемлекетке 14-90 күнге визасыз баруға құқылы....

Дерек2 weeks ago

Оңтүстік Корея Моңғолиялық туристер үшін 30 күн визасыз режимге көшті

Оңтүстік Корея үкіметі маусымның 1 күнінен бастап Моңғолия, Вьетнам, Филиппин, Индонезия қатарлы елдің 5 және одан жоғары құраммен келетін туристер...

Дерек3 weeks ago

Илон Маск Twıtter-ге қазақ тілін енгізе ма?

26 сәуір, KAZNEWS. Илон Маск Twıtter-ді сатып алған соң оған бірқатар өзгеріс енгізетінін айтты. Бұл туралы KazUnite.com хабарлады. Әзірге 23...

Дерек3 weeks ago

Ә.Базар мен Т.Аягүл моңғолиялық Forbes-тің «30-ға дейінгі 30» рейтингіне енді

27 сәуір, KAZNEWS. Базар Әшімұлы мен Аягүль Тілейханқызы моңғолиялық Forbes-тің «30-ға дейінгі 30» рейтингіне енді. Бұл туралы KazNews АА Forbes...

Дерек2 months ago

Еліміздегі 400 ге жуық бүркітшінің 80 пайызы 30-70 жас аралығындағы ерлер

14 наурыз, KAZNEWS. Еліміздегі 400 ге жуық бүркітшінің 80 пайызы 30-70 жас аралығында ерлер. Бұл ақпаратты Моңғолияның Қоршаған ортаны қорғау...

Дерек2 months ago

Цэнгэл өлкесінде жұмыстайтын “ЭС ЖИ Групп” компаниясындағы бос жұмыс орындар

Цэнгэл өлкесінде жұмыстайтын “ЭС ЖИ Групп” компаниясындағы бос жұмыс орындар жарияланды. Үміткерлерді 13 наурызға дейін тізімдейді. Мекен жайы: Баян-Өлгий аймағы,...

Дерек2 months ago

Осы наурызда Улаанбаатарда қандай концерттерді көру керек

Нұр тобы Баян-Өлгий аймағының эстрадасының танымал тобы “Нұр тобы” Улаанбаатар қаласында гастролдық сапармен барып, Тәуелсіздік сарайында жеке концерт береді. 18...

Басты назарда