Connect with us

Моңғолияда

«Аз ұлттың – алып ұлы» Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы

Published

on

Зайсанов – қазақтың маңдайына біткен жарық жұлдыздардың бірі, шын мәніндегі тұлға, алмағайып заманда аман қалып, ақыл-ойдың күші, құдайдың қуатының арқасында Алаш туын жықпай өткен еңіреген Ер.

Қазақта Сталиннің тас жүрегін шайлықтырған үш батыр болған: Бауыржан Момышұлы, Мүдәрісұлы Зайсанов, Ісламұлы Оспан батыр. Б.Момышұлының батырлығын естігенде Сталин: «Ол қазақ па?!”– деп қайран қалса, М.Зайсановқа «Соғыс қызыл ту» орденін қадап тұрып: «Аз ұлттың – алып ұлы» деп бағалаған екен.

Ал тарихи шындыққа, нақты деректерге келетін болсақ, оқырман қауымға мынаны айтуға болады: Зайсановтың ел ішіндегі танымал аты Жайсанап, Моңғолия қазақтары осылай атайды. Туған жылы зиратында 1910 жылы десе, немере інісі болған Таштуан 1913 жыл дейді. 1967 жылы Ұланбатыр қаласында науқастан қайтыс болған. Сүйегін елге жібермеген. Қамыры – Ұланбатыр қаласының солтүстігіндегі «Алтын өлгий» («Алтын бесік») аталатын моңғол қайраткерлері зиратында. Халық Ұлы Хуралының жарлығы шығып, мемлекеттік тәртіп бойынша үлкен қошаметпен жерленген екен. Жерлеу рәсіміне сол кездегі елбасшысы Ю.Цэдэнбал өзі қатысыпты. Зайсановта екі бала болған. Әкесі қайтыс болғанда Саратов қаласынан тұңғышы Сония келеді. Ал сол уақытта Буряд-Моңғолияда өмір сүріп жатқан ұлы Ганц келе алмай қалады. (Ганц – моңғол тілінде бір немесе дара деген мағына береді). Ганц 1972 жылы шешесі Марусия о дүниеге аттанғанда келіп, анасын өз қолымен қара жер қойнына тапсырады. Осы жолы Моңғолиядағы туыстарынан «бір кішкентай балаларыңды беріңдер, туыстығымыздың мызғымас дәнекері болсын»,– деп қолқа салады. Бірақ ағайындары көзі түскен баланы жасырып, шешесі Налайхан қаласына алып қашып кетеді. Бұл әңгімені Зайсанов қолдауымен ұшқыш болған, қазірде Моңғолияның еңбек сіңірген ұшқышы Таштуан Төтейұлы айтып берген еді.

Зайсановтың әкесінің аты – Мүдәріс. «Мүдәріс» имам немесе дәріс үйретуші мағынасына келеді. Осы тұрғыдан келгенде аталары діни адамдар болуы да әбден мүмкін. Құжаттарында М.Зайсанов болып жазылған. Моңғол тіліндегі құжаттарда Мүдәріс атауы «Мотрос» болып кеткен де жай бар. Зайсанов 10-11 жас шамасында Қобда бетіндегі Керей рулы Саңырау сүйекті ауқатты Әуке деген кісінің ауылына келеді. Әукенің баласы Райысханның бәйбішесі Тұрды мен апалары Анардың қолында өседі. Райысхан балалары қазір Ақмола облысының Еркіншілік ауданына көшіп келген деп естідім.

Моңғолияның Баян-Өлгий аймағының Ұланқұс ауданының түлегі. Баян-Өлгий аймағының Ұланқұс 10 жылдық орта мектебіне Зайсанов есімі берілген. Онда «Зайсанов» музейі жұмыс істейді. 2008 жылы мектеп алаңына шағын бюстісі орнатылған. 2020 жылы даңқты қолбасшының туғанына 110 жыл толaды!

Зайсанов әуелі Қобда қаласындағы мал дәрігерлерін дайындайтын учлищеде оқиды. Осы жерден бір топ моңғол жастарымен бірге оны Москваға КУТВ– шығыс еңбекшілері университетіне бір жылдық курсқа жібереді. Осы курсты тәмамдағаннан кейін сонда бір жылдық дайындық бөліміне оқуға қалдырады. Оны бітірген соң Тамбов қаласындағы атты әскерлер даярлайтын оқу орнында оқып, оны 1934 жылы ойдағыдай бітіреді. Содан Оренбургтегі ұшқыштар дайындайтын учлищеде оқып жатқан моңғол студенттеріне тілмаш болуға жіберіледі. Зайсанов тілмаштық қызмет атқара жүріп, өзі де ұшқыш болып шығады. Осында 1939 жылға дейін қызмет атқарады. Бірақ 1939 жылдың басында, Моңғолияның шығыс шекарасында туындаған күрделі жағдайға байланысты Моңғол үкіметі кері шақырып алып, 1938 жылы 1 желтоқсан күні құрылған Әуе күштері полкінің командирі етіп тағайындайды. 1939 жылы Халкин голда Совет-моңғол қарулы күштері бірлесіп жапонның басқыншы империалистеріне соққы береді. Осы соғыста полк бастығы полковник ерекше ерлік танытады. Жалпы Зайсановтың Жапон милитаристерімен болған соғыстарда көрсеткен ерліктері мен қолбасшылық шеберліктерін оның жауынгер жолдастары күні бүгінге дейін аса жоғары ілтипатпен еске алады. Аңыз болып айтылады. Қазірде көзі тірі, 93 жастағы қария Дугарын Гунгаа би дейді: «Біз алты ұшқыш 1939 жылы 7-айдың орта шенінде Халхин голға келдік… Әуе күштерінің қолбасшысы генерал Зайсанов… Ол жер жағдайын жеттік білетін, желдің бағытын дөп есептейтін, әскери өнерге өте шебер, өнегелі ұстаз еді. Генерал Зайсанов бастаған алты адам «Қызыл ту» орденімен марапатталған». Демек, «Соғыс Қызыл Ту» орденінің Моңғолиядағы тұңғыш иегері де – Зайсанов.

Моңғол жолдастары Зайсановты «зайсан дарға», «зайсан генерал», «зайсан гуай», «зайсан багш» деп құрметтеген. Бұрынырақта моңғолдарда зайсан деген әскери лауазым, шен болған. Олар бастарына қырғауылдың қауырсынынан қарақара тағып ерекшеленген ғой. Осы жағынан да іш тартып «ов»-ты атамай кетсе керек.

1939 жылы Совет-моңғолдың біріккен әскери күштері Халхин голда Жапон басқыншыларын талқандайды. Осы соғыста да Зайсанов басқарған Моңғолия Әуе қарулы күштері төтенше көзге түседі. Мүдәрісұлы Зайсанов 1942 жылдың 15 қазанында Монғолия Үкімет басшысының №00182 бұйрығымен Әуе қарулы күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды. Ал 1944 жылы оған генерал-майор шені берілді. Жауынгер жолдастарының естелігінде Зайсановтың басқадан артықшылығы ол әрі қолбасшы, әрі ұшқыш-жауынгер, соғысқа қолма-қол араласқан дейді. Ол жөнінде оның қандыкөйлек жолдасы генерал-полковник Ж.Лхагвасурэн естелігінен мынадай жолдарды табуға болады. Материалдың өңін өзгертпей ұсынамын: «На фронте действовала оперативная группа Военного министерства, куда, кроме меня, входил начальник штаба комдив Цэрэн, начальник оперативного отдела полковник Эрэндо, командующий артиллерией Цог, командующий авиацией Зайсанов, а также редактор газеты «За Родину» Равдан.

Начальник штаба Цэрэн до этого командовал дивизией. Требовательный и решительный военачальник. Командующий артиллерией Цог, получивший образование в Советском Союзе, находился на фронте с первых дней войны. Командующий авиацией Зайсанов сам мастерски водил самолет и сделал все, чтобы наши летчики за короткий срок обучились летать на самых современных по тому времени боевых самолетах». Тағы бір төтенше дәлел мынау: Бірде Зайсанов: «Жапондардан Супер» маркалы – 49 ұшақ, «Дюблестник» типтегі – 11 ұшақты қолға түсірдік. Рапорт беруші генерал-майор М.Зайсанов» деп жазбаша рапорт берген екен.

Зайсановтың ерлігі Кеңестер Одағы тарапынан да аса жоғары бағаланған. Бір орыс соғыс ардагері кейін ол туралы былай деп еске алады: «Есть среди моих боевых друзей и пенсионеры. Это генерал-майоры Доржпалам и Зайсанов. Но они по-прежнему бодры, и, как говорится, у них есть еще порох в пороховницах». «Аспаныңа бір батыр сыймаса, маған бер» деген сөз де болған деседі. Екінші дүние жүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылы Совет Одағының Жоғары Кеңесі Президумының жарлығымен Моңғолияның маршал Чойбалсан бастатқан 21 адамын ордендермен марапаттайды. Зайсановқа «Қызыл ту» ордені бұйырады. Сталин жоғарыдағы сөзді осы жолы айтқан деседі.

Зайсановтың атына қатысты жағымды-жағымсыз сөздер оның 1944, 1947 жылдары батыс Моңғолия шекарасына топтанған қытайдың гоминдан қарулы күштері және Шығыс Түркістан Ұлт азаттық қозғалысының қолбасшыларының бірі – Ісламұлы Оспан батыр жасақтарын ел аумағынан аластауға қатысты болған шайқастарға қатысты өрбиді. Бұл зерттеуді қажет ететін үлкен тақырып.

Алайда адам баласы қайда жүрмесін өзі өсіп, ержеткен Отаны үшін адал қызмет етуге тиіс. Оны еш ұмытуға болмайды. Әр бір азамат оның ұлты кім болмасын Отаны үшін әр қашанда жанын пида етуге дайын тұруы адами борышы, азаматтық міндеті! Адамзат баласында екі отан болмайды. Егер адам баласында екі Отан болса, онда олар суда да, құрлықта да өмір сүретін жануарлармен тең болар еді!

“Зайсанов”
… Бұрынғы Тұғұрұлдың мекенiнде,
Бiр қақпақ десектағы екi ерiнге.
Үрпiдей бiр төбешiк бар болатын,
Орманды Боғда таудың етегiнде.
Түркiнiң ту тiгетiн төбесi екен,
Тұп-тұнық Тула өзеннiң көбесi екен.
Зайсанов сол төбеге қос қанатын,
Қондырған бiр тарих көмес екен.
Жырымды жеткiзейiн толғай-толғай,
Оқушым оралыңда жолың болғай!
Артында ер жiгiттiң iз қалады,
Сол төбе атаныпты “Зайсан толғай”. …

Бақытбек Бәмішұлы, “Жас қазақ” газеті

Моңғолияда

Баян-Өлгийде “Интеллигенттер додасы” ұйымдастырылды

Published

on

26 қараша, KAZNEWS. Моңғолияның Республика күніне орай Баян-Өлгийде тұңғыш рет аймақтың әр өңірінен 14 команда қатысқан “Интеллигенттер додасы” мемлекеттік ән ұранмен басталды.

“Интеллигенттер додасы” -на “Альфа”, “Қызыл жебе”, “Старс”, “Сұңқар”, “Болашақ”, “Зерде”, “Аурора”, “Марс”, “Тұмар”, “Сагсай Фетих”, “Феникс”, “Бірлік”, “Ана тілі”, “Шың” қатарлы командалар өзара бақ сынады.

Дода 5 кезеңнен тұрды.

1. Арман Сқабылұлының “Егіз жүрек” кітабынан дайындалған сұрақтар
2. Әлем тарихынан 
3. Мемлекеттер туралы
4. Еліміздің ерекшеліктері туралы
5. Қазақ халқы туралы 

Жарыс қорытындысы бойынша:

1 – орын: Сагсай сұмындық Сагсай Фетих командасы,
2 – орын: Өлгий қалалық Феникс командасы,
3 – орын: Алтай сұмындық Қызыл жебе командасы үздік үштіктен көрінді.

Ұйымдастырушы: Байболат Манарбекұлы, Ваня Күнәтқызы, Мұратбек Кенейханұлы, Asyema
Аймақтық Отбасы, бала, жастарды дамыту басқармасы, Жастар даму орталығы

Демеуші: Казньюс ақпарат агенттігінің негізін қалаушысы Өмірбек Қабайұлы, Kaznews.mn #KazNews

Continue Reading

Моңғолияда

Сұлтан Тәукейұлына «Халық жазушысы» атағы берілді

Published

on

25 қараша, KAZNEWS. Республика күніне 98 жыл, Ұлы император Шыңғыс ханның туғанына 860 жыл, “Моңғол мақтаныш” күніне орай Моңғолия Президенті Ухнаагийн Хүрэлсүх жарлық шығарып бірқатар азаматтарға мемлекеттік жоғарғы атақ, орден, медаль табыстады. 

Моңғолия Президенті Ухнаагийн Хүрэлсүхтің жарлығы бойынша Моңғолия Мәдениетіне Еңбек сіңірген қайраткер Сұлтан Тәукейұлына «Халық жазушысы» атағы берілді. 

Сұлтан Тәукейұлы мемлекетке 60 -дай жылдан астам еңбек етіп, көптеген мақала, повесть, роман, драма, кинофильмдер жазып, қазақ халқының әдебиетін халықаралық деңгейде танытуға бар өнерін арнады.

«Моңғолдың құпия шежіресі», «Ежелгі Моңғол патшаларының ұлттық энциклопедиясы» сияқты тарихи дереккөздер, «Моңғол халық мақал-мәтелдері», «Моңғолия Конституциясы» қатарлы туындыларды қазақ тіліне аударып, қазақ оқырмандарына ұсынған.

Сонымен қатар, «Құран карим», «Ислам туралы негізгі мәліметтер», Абай Құнанбаевтың «Қара сөздері» қатарлы туындыларды моңғол тіліне аударып, халық ағарту ісіне зор үлес қосқан.

Халық жазушысы Сұлтан Тәукейұлы 

Сұлтан Тәукейұлы 1944 жылы 17 қарашада Монғолияның Баян-Өлгий аймағында туған.

1966 жылы Монғолия университетін бітірген. Экономика ғылымының кандидаты. Мемлекет, қоғам қайраткері. Монғолия Халық Республикасында Сауда министрлігі департаментінің бастығы, аудандық, қалалық, аймақтық партия комитеттерінің екінші және бірінші хатшысы болған.

Монғолия Республикасының Парламент мүшесі болып сайланған. Монғолияның Венгрия, Австрия елдеріндегі төтенше және өкілетті елшісі қызметін атқарған.

Сұлтан Тәукейұлы мемлекеттік жауапты қызметтерде жүріп, 1964 жылдан бастап әдебиетпен шұғылданып, проза, драма, аударма жанрларында жемісті еңбек етіп келеді. Оннан аса кітаптың авторы.

Шығармаларын екі тілде – қазақ және монғол тілдерінде жазады.

Continue Reading

Моңғолияда

Жек Макивер Уэзерфорд пен Д.Доржготов “Шыңғыс хан” орденімен марапатталды

Published

on

24 қараша, KAZNEWS. Күнтізбе бойынша Шыңғыс ханның дүниеге келген қыс айының бірінші жұлдызы 24 қарашаға сай келіп отыр. Бұған байланысты ел көлемінде аталмыш даталы күнге орай бүгін 1 күндік демалыс берілуде.

Шыңғыс ханның дүниеге келген күнін «Моңғол мақтаныш күні» деп атап өту дәстүрге айналған. Бұл күнге орай мемлекет және қоғамға зор еңбегі сіңген, ұлттық береке бірлікті нығайтқан, ұлттық құндылықтарды әлемге танытуға үлес қосқан азаматтар Моңғолияның ең жоғарғы ордені «Шыңғыс хан» орденімен марапатталады.

Моңғолия Президенті Ухнаагийн Хүрэлсүх жарлық шығарып, Моңғолияның ең жоғарғы дәрежелі “Чингис хан” орденімен АҚШ азаматы, доктор, профессор Жек Макивер Уэзерфорд, академик Д.Доржготов қатарлы азаматтарды марапаттады.

«Шыңғыс хан» жоғарғы дәрежелі ордені:

Шыңғыс хан, оның ізбасарлары мен моңғол хандарының дүниежүзі тарихына қосқан үлесі, ерен еңбектері ғылыми тұрғыда жете зерттеп, көптеген еңбектер жазған Америка Құрама Штаттарының азаматы, ғалым, доктор, профессор Жек Уэзерфорд, Ұлы император Шыңғыс ханның моңғол халқына мұраға қалдырған жеріне, топырағы мен қыртыстарына 50-ден астам ірі зерттеулер мен талдаулар жүргізіп, ондаған кітаптар мен ғылыми еңбектер жасап, Моңғол Халық Республикасының Ұлттық атласын әзірлеп, ғылыми айналымға еңгізген еңбектері үшін академик Д.Доржготов “Шыңғыс хан” орденімен марапатталды.

Continue Reading

Моңғолияда

eClinic моңғолиядағы ең үздік мобайл қосымша деп танылды

Published

on

22 қараша, KAZNEWS. Жылдың ең үлкен цифрлық өнімді анықтауға арналған «Цифрлық өнім конференциясы 2022» оқиғасынан Eclinic аппликейшні «Үздік цифрлық өнім – мобильді қосымша» ретінде марапаттады.

Бұл марапат – тұтынушылардың уақытын үнемдегені, жұмысын жеңілдеткені, ақылды шешімдер ұсынғаны, денсаулық сақтау қызметтеріне қолжетімділікті арттырғаны және мүлдем жаңа келбет қосқаны үшін берілді.

Аталмыш аппликейшнді құрастырушы компанияның директоры Ерлан Асқарұлы “Бізге сенім артқан барлық тұтынушыларымызға алғысымызды білдіреміз” -деп қуанышымен бөлісті.

Continue Reading

Басты назарда