Connect with us

Моңғолияда

«Аз ұлттың – алып ұлы» Генерал Зайсанов Мүдәрісұлы

Published

on

Зайсанов – қазақтың маңдайына біткен жарық жұлдыздардың бірі, шын мәніндегі тұлға, алмағайып заманда аман қалып, ақыл-ойдың күші, құдайдың қуатының арқасында Алаш туын жықпай өткен еңіреген Ер.

Қазақта Сталиннің тас жүрегін шайлықтырған үш батыр болған: Бауыржан Момышұлы, Мүдәрісұлы Зайсанов, Ісламұлы Оспан батыр. Б.Момышұлының батырлығын естігенде Сталин: «Ол қазақ па?!”– деп қайран қалса, М.Зайсановқа «Соғыс қызыл ту» орденін қадап тұрып: «Аз ұлттың – алып ұлы» деп бағалаған екен.

Ал тарихи шындыққа, нақты деректерге келетін болсақ, оқырман қауымға мынаны айтуға болады: Зайсановтың ел ішіндегі танымал аты Жайсанап, Моңғолия қазақтары осылай атайды. Туған жылы зиратында 1910 жылы десе, немере інісі болған Таштуан 1913 жыл дейді. 1967 жылы Ұланбатыр қаласында науқастан қайтыс болған. Сүйегін елге жібермеген. Қамыры – Ұланбатыр қаласының солтүстігіндегі «Алтын өлгий» («Алтын бесік») аталатын моңғол қайраткерлері зиратында. Халық Ұлы Хуралының жарлығы шығып, мемлекеттік тәртіп бойынша үлкен қошаметпен жерленген екен. Жерлеу рәсіміне сол кездегі елбасшысы Ю.Цэдэнбал өзі қатысыпты. Зайсановта екі бала болған. Әкесі қайтыс болғанда Саратов қаласынан тұңғышы Сония келеді. Ал сол уақытта Буряд-Моңғолияда өмір сүріп жатқан ұлы Ганц келе алмай қалады. (Ганц – моңғол тілінде бір немесе дара деген мағына береді). Ганц 1972 жылы шешесі Марусия о дүниеге аттанғанда келіп, анасын өз қолымен қара жер қойнына тапсырады. Осы жолы Моңғолиядағы туыстарынан «бір кішкентай балаларыңды беріңдер, туыстығымыздың мызғымас дәнекері болсын»,– деп қолқа салады. Бірақ ағайындары көзі түскен баланы жасырып, шешесі Налайхан қаласына алып қашып кетеді. Бұл әңгімені Зайсанов қолдауымен ұшқыш болған, қазірде Моңғолияның еңбек сіңірген ұшқышы Таштуан Төтейұлы айтып берген еді.

Зайсановтың әкесінің аты – Мүдәріс. «Мүдәріс» имам немесе дәріс үйретуші мағынасына келеді. Осы тұрғыдан келгенде аталары діни адамдар болуы да әбден мүмкін. Құжаттарында М.Зайсанов болып жазылған. Моңғол тіліндегі құжаттарда Мүдәріс атауы «Мотрос» болып кеткен де жай бар. Зайсанов 10-11 жас шамасында Қобда бетіндегі Керей рулы Саңырау сүйекті ауқатты Әуке деген кісінің ауылына келеді. Әукенің баласы Райысханның бәйбішесі Тұрды мен апалары Анардың қолында өседі. Райысхан балалары қазір Ақмола облысының Еркіншілік ауданына көшіп келген деп естідім.

Моңғолияның Баян-Өлгий аймағының Ұланқұс ауданының түлегі. Баян-Өлгий аймағының Ұланқұс 10 жылдық орта мектебіне Зайсанов есімі берілген. Онда «Зайсанов» музейі жұмыс істейді. 2008 жылы мектеп алаңына шағын бюстісі орнатылған. 2020 жылы даңқты қолбасшының туғанына 110 жыл толaды!

Зайсанов әуелі Қобда қаласындағы мал дәрігерлерін дайындайтын учлищеде оқиды. Осы жерден бір топ моңғол жастарымен бірге оны Москваға КУТВ– шығыс еңбекшілері университетіне бір жылдық курсқа жібереді. Осы курсты тәмамдағаннан кейін сонда бір жылдық дайындық бөліміне оқуға қалдырады. Оны бітірген соң Тамбов қаласындағы атты әскерлер даярлайтын оқу орнында оқып, оны 1934 жылы ойдағыдай бітіреді. Содан Оренбургтегі ұшқыштар дайындайтын учлищеде оқып жатқан моңғол студенттеріне тілмаш болуға жіберіледі. Зайсанов тілмаштық қызмет атқара жүріп, өзі де ұшқыш болып шығады. Осында 1939 жылға дейін қызмет атқарады. Бірақ 1939 жылдың басында, Моңғолияның шығыс шекарасында туындаған күрделі жағдайға байланысты Моңғол үкіметі кері шақырып алып, 1938 жылы 1 желтоқсан күні құрылған Әуе күштері полкінің командирі етіп тағайындайды. 1939 жылы Халкин голда Совет-моңғол қарулы күштері бірлесіп жапонның басқыншы империалистеріне соққы береді. Осы соғыста полк бастығы полковник ерекше ерлік танытады. Жалпы Зайсановтың Жапон милитаристерімен болған соғыстарда көрсеткен ерліктері мен қолбасшылық шеберліктерін оның жауынгер жолдастары күні бүгінге дейін аса жоғары ілтипатпен еске алады. Аңыз болып айтылады. Қазірде көзі тірі, 93 жастағы қария Дугарын Гунгаа би дейді: «Біз алты ұшқыш 1939 жылы 7-айдың орта шенінде Халхин голға келдік… Әуе күштерінің қолбасшысы генерал Зайсанов… Ол жер жағдайын жеттік білетін, желдің бағытын дөп есептейтін, әскери өнерге өте шебер, өнегелі ұстаз еді. Генерал Зайсанов бастаған алты адам «Қызыл ту» орденімен марапатталған». Демек, «Соғыс Қызыл Ту» орденінің Моңғолиядағы тұңғыш иегері де – Зайсанов.

Моңғол жолдастары Зайсановты «зайсан дарға», «зайсан генерал», «зайсан гуай», «зайсан багш» деп құрметтеген. Бұрынырақта моңғолдарда зайсан деген әскери лауазым, шен болған. Олар бастарына қырғауылдың қауырсынынан қарақара тағып ерекшеленген ғой. Осы жағынан да іш тартып «ов»-ты атамай кетсе керек.

1939 жылы Совет-моңғолдың біріккен әскери күштері Халхин голда Жапон басқыншыларын талқандайды. Осы соғыста да Зайсанов басқарған Моңғолия Әуе қарулы күштері төтенше көзге түседі. Мүдәрісұлы Зайсанов 1942 жылдың 15 қазанында Монғолия Үкімет басшысының №00182 бұйрығымен Әуе қарулы күштерінің қолбасшысы болып тағайындалды. Ал 1944 жылы оған генерал-майор шені берілді. Жауынгер жолдастарының естелігінде Зайсановтың басқадан артықшылығы ол әрі қолбасшы, әрі ұшқыш-жауынгер, соғысқа қолма-қол араласқан дейді. Ол жөнінде оның қандыкөйлек жолдасы генерал-полковник Ж.Лхагвасурэн естелігінен мынадай жолдарды табуға болады. Материалдың өңін өзгертпей ұсынамын: «На фронте действовала оперативная группа Военного министерства, куда, кроме меня, входил начальник штаба комдив Цэрэн, начальник оперативного отдела полковник Эрэндо, командующий артиллерией Цог, командующий авиацией Зайсанов, а также редактор газеты «За Родину» Равдан.

Начальник штаба Цэрэн до этого командовал дивизией. Требовательный и решительный военачальник. Командующий артиллерией Цог, получивший образование в Советском Союзе, находился на фронте с первых дней войны. Командующий авиацией Зайсанов сам мастерски водил самолет и сделал все, чтобы наши летчики за короткий срок обучились летать на самых современных по тому времени боевых самолетах». Тағы бір төтенше дәлел мынау: Бірде Зайсанов: «Жапондардан Супер» маркалы – 49 ұшақ, «Дюблестник» типтегі – 11 ұшақты қолға түсірдік. Рапорт беруші генерал-майор М.Зайсанов» деп жазбаша рапорт берген екен.

Зайсановтың ерлігі Кеңестер Одағы тарапынан да аса жоғары бағаланған. Бір орыс соғыс ардагері кейін ол туралы былай деп еске алады: «Есть среди моих боевых друзей и пенсионеры. Это генерал-майоры Доржпалам и Зайсанов. Но они по-прежнему бодры, и, как говорится, у них есть еще порох в пороховницах». «Аспаныңа бір батыр сыймаса, маған бер» деген сөз де болған деседі. Екінші дүние жүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 1945 жылы Совет Одағының Жоғары Кеңесі Президумының жарлығымен Моңғолияның маршал Чойбалсан бастатқан 21 адамын ордендермен марапаттайды. Зайсановқа «Қызыл ту» ордені бұйырады. Сталин жоғарыдағы сөзді осы жолы айтқан деседі.

Зайсановтың атына қатысты жағымды-жағымсыз сөздер оның 1944, 1947 жылдары батыс Моңғолия шекарасына топтанған қытайдың гоминдан қарулы күштері және Шығыс Түркістан Ұлт азаттық қозғалысының қолбасшыларының бірі – Ісламұлы Оспан батыр жасақтарын ел аумағынан аластауға қатысты болған шайқастарға қатысты өрбиді. Бұл зерттеуді қажет ететін үлкен тақырып.

Алайда адам баласы қайда жүрмесін өзі өсіп, ержеткен Отаны үшін адал қызмет етуге тиіс. Оны еш ұмытуға болмайды. Әр бір азамат оның ұлты кім болмасын Отаны үшін әр қашанда жанын пида етуге дайын тұруы адами борышы, азаматтық міндеті! Адамзат баласында екі отан болмайды. Егер адам баласында екі Отан болса, онда олар суда да, құрлықта да өмір сүретін жануарлармен тең болар еді!

“Зайсанов”
… Бұрынғы Тұғұрұлдың мекенiнде,
Бiр қақпақ десектағы екi ерiнге.
Үрпiдей бiр төбешiк бар болатын,
Орманды Боғда таудың етегiнде.
Түркiнiң ту тiгетiн төбесi екен,
Тұп-тұнық Тула өзеннiң көбесi екен.
Зайсанов сол төбеге қос қанатын,
Қондырған бiр тарих көмес екен.
Жырымды жеткiзейiн толғай-толғай,
Оқушым оралыңда жолың болғай!
Артында ер жiгiттiң iз қалады,
Сол төбе атаныпты “Зайсан толғай”. …

Бақытбек Бәмішұлы, “Жас қазақ” газеті

Моңғолияда

Халықтың тұрақты қолданысындағы тауарлардың негізгі бағасы 4,7% -бен өскен

Published

on

Фото: Нұрболат Мұсабайұлы

KAZNEWS – БАЯН-ӨЛГИЙ АЙМАҒЫНЫҢ 2020 ЖЫЛҒЫ ҚАҢТАР АЙЫНДАҒЫ НЕГІЗГІ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІ ҚАНДАЙ?

Халық саны

Баян-Өлгий аймағының халық саны 2019 жылғы 30 қыркүйектегі статистикалық мәлімет бойынша 105590 адамға жеткен. Ал, 2020 жылғы қаңтар бойынша халықтың таза өсімі 1.8 пунктті құраған.

Жұмыссыздық деңгейі

Сұмын әкімшілігі мен аймақтық Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау басқармасына тіркеулі жұмыссыз азаматтардың саны 2020 жылғы қаңтарда 719 болғаны өткен жылғы қаңтар айымен салыстырғанда 445 адаммен яғни 38.2 пайызға азайған. Жұмыссыз азаматтардың 45.3 пайызын әйелдер, 51.6 пайызын 15-34 жас аралығындағы азаматтар иеленсе, олардың 20.9 пайызында жоғарғы білімі бар. Жаңадан 35 жұмыс орны пайда болғанының 18-і таукен саласына, 17 өңдеу өнеркәсібіне тиесілі.

Тіркеулі жұмыссыз азаматтардың білім деңгейі

Өнеркәсіп 

2020 жылғы қаңтар айында өнеркәсіп саласының кірісі 1576.1 млн төгрөг болғаны, 2019 жылғы қаңтар айымен салыстырғанда 34.7 пайызға, сату көлемі 21.3 пайызға өскен. Өсімнің артуына электр қуатының кірісі әсер еткен.

Ауыл шаруашылығы

Ешкі терісі 32000, қой терісі 500, сиырдың терісі 6500, жылқы терісі 8000, ешкі түбіті 65000 төгрөгті құрап тұр. 2019 жылы қаңтарда ешкі терісі 25000, қой терісі 2000, сиырдың терісі 8000, жылқы терісі 10000, түбіт бағасы 80000 төгрөг болған.

Банк, жинақ, кредит

Аймақтық Моңғол банк филиалының мәліметі бойынша қаңтар айында несие көлемі 173.5 миллиард төгрөгті көрсетуі өткен жылғы қаңтар айынмен салыстырғанда 0.2 пайызға өскен. Мерзімі өткен несие 3.8 миллиардқа жетуі 2019 жылғы қаңтар айымен салыстырғанда 37.3 пайызға, нашар несие 2.1 миллиард төгрөгті көрсетуі өткен жылғы қаңтар айымен салыстырғанда 28.8 пайызға өскен.

Азаматтардың банктердегі жинақ ақшасының мөлшері 106.9 миллиард төгрөгті құрап, 2019 жылғы қаңтар айымен салыстырғанда 0.9%-бен кеміген.

Халықтың тұрақты қолданысындағы тауарлар

Халықтың тұрақты қолданысындағы тауарлардың негізгі бағасы 2020 жылғы қаңтарды 2019 жылғы қаңтармен салыстырғанда 4,7% -бен, 2019 жылғы желтоқсанға салыстырғанда 0,1% -бен өскен. Азық түлік өнімдері мен алкоголь емес сусындар 3,1%-дан, алкогольді ішімдіктер мен темекі өнімдеріне 4.1%-дан, киім және аяқкиімге 4.2%-дан, жиһаз және үйге қажетті заттарға 2.8%-дан, дәрі-дәрмек, денсаулық сақтау қызметтеріне 2.2%-дан, қонақ үй, қоғамдық тамақтардыру қызметтеріне 26.8%-дан, тұрғын үй, коммуналдық қызметтер саласына тарифтерге 6.7%-дан, білім беру қызметіне 18.6%-дан, транспорт 0.3%-дан қосылған. Баға өзгерістері апта сайынғы жинақталған мәліметтерге сүйеніп зерттеледі. Қой еті 9.5%-бен, сиырдың сүйекті етінің бағасы 10.6%-бен, ешкі еті 15.4%-бен, құмтәтті 1,6%-бен, дизель отыны 2.4%-бен өсіп, ұн 1-сорт 5.1%-бен, сұйық сүт 20.0%, АИ80 бензин 4.4%-бен, АИ92 бензин 2.5%-бен, түбіттің бағасы 12.3%-бен, престелген шөптің бағасы 49.5%-бен арзандаған.

Фото: Нұрболат Мусабайұлы

Continue Reading

Моңғолияда

Елімізде шаған мерекесі тойланбайды

Published

on

KAZNEWS – Моңғолия Президенті Х.Баттулга осы аптада халықты Шаған мерекесін тойламауға шақырып, коронавирустен төңіп тұрған қатерден алдын ала сақтану шараларын жасау үшін Үкіметке нұсқау беріп жарлық шығарды.

Жарлығында Шаған мерекесіне арналған жәрмеңкелер мен ақпараттық құралдар арқылы жүрілетін жарнамаларды тоқтату, ақпараттық құралдар арқылы короновирустен сақтану тәсілдері мен азаматтардың міндеттерін және төніп тұрған қауіптің зардабын түсіндіруді тапсырды.

Үкімет те Елбасының жарлығы бойынша отырыс жариялап, жарлықты іске асыру жұмыстарын бастап кетті. Сондықтан азаматтарды шаған мерекесі кезінде ауыл үйлерге қыдырмауға, көпшілік жерлерге жиналмауға, мерекені жанияұлық деңгейде атап өтуге шақырды.

Continue Reading

Моңғолияда

Улаанбаатарда Нұр-Сұлтан қаласы атында көше ашылады

Published

on

KAZNEWS – Бүгін Улаанбаатар қаласының мэрі С.Амарсайхан Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Төтенше және Өкілетті Елшісі Жалғас Әділбаевты қабылдады. Бұл туралы қала әкімінің баспасөз қызметі хабарлады.

Елшісі Жалғас Әділбаев өзін қабылдаған астана әкіміне алғысын білдіре келе, екі ел арасындағы ынтымақтастықты одан әрі дамытуға дайын екенін білдірді.

Елші «Өткен жылы Моңғолия Премьер-министрі У.Хүрэлсүхтің Қазақстан Республикасына жасаған сапарында саяси және тарихи маңызы бар көптеген құжаттарға қол қойылған. Аталмыш жұмыстарды іске асыруға дайынбыз. Улаанбаатар қаласында Нұр-Сұлтан қаласының атындағы көше салу жұмыстары жүріліп жатыр. Сонымен қатар Улаанбаатар қаласымен туризм бағыттары бойынша нақты байланыс орнатып жұмыстау ниетіміз бар» – деді.

С.Амарсайхан: Қазақстанның қала құрылымы, жасампаз жұмыстары, азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету саясаты қатарды мәселелер біздің қызығушылығымызды тартып отыр.

Қала мэрі С.Амарсайхан «Екі елдің астанасы бауырластық қарым қатынас орнату туралы келісімге келуі өзара ынтымақтастық пен сауда экономикалық қарым-қатынастарды жаңа сатыға көтереді дегенге сенімім зор. Қазақстан Республикасымен 1992 жылы дипломатиялық қарым-қатынас орнатқаннан бері саясат, сауда, экономика, мәдениет, білім қатарлы көптеген салада ынтымақтастығымыз кеңейіп келеді.

Қалалардың ынтымақтастығын дамыту аясында туризм саласына да назар аударатын боламыз. Қазақстанның қала құрылымы, жасампаз жұмыстары, азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету саясаты қатарды мәселелер біздің қызығушылығымызды тартып отыр. Бұл мәселелер жөнінде өзара тәжірибе алмасу ниетіміз бар» деді.

Естеріңізге салсақ, өткен жылы қараша айында Улаанбаатар қаласының бас менеджері Т.Гантөмөр Нұр-Сұлтан қаласына жұмыс сапарымен барып Улаанбаатарда Нұр-Сұлтан қаласы атындағы көше орнату мәселесі бойынша жауапты органдармен кездесу жасап қайтқан. Алдағы көктемде Улаанбаатар қаласының «Бага тойруу» маңынан Нұр-Сұлтан қаласы атындағы көше ашылатынын айтты.

Тараптар 2020 жылы атқарылатын жобаларды атқару жөнінде пікір алмаса келе туризм бағытында екі қала байланысын жақсартатын болды.

Continue Reading

Моңғолияда

Қытайдан келген Баян-Өлгий тұрғыны коронавирус жұқтырған жоқ

Published

on

KAZNEWS – Баян-Өлгий аймағының тұрғынынан коронавирус табылған жоқ. Бұл туралы бүгін /2020.02.14/ Жұқпалы ауруларды зерттеу жөніндегі ұлттық орталығының басшысы Д.Нямхүү хабарлады.

Қытайдан келген Баян-Өлгий тұрғынының денеқызуы бар деген күдікпен 12 ақпан күні кешкі сағат 22:00 –да ауруханада оқшауланып, коронавирусқа сынама алынып орталыққа жіберілген болатын.

Баян-Өлгий аймағы әкімінің 2020 жылғы 14 ақпанда шығарған А/96 өкімі бойынша “Тірлік”, “Ақдәм” базарларын ашып, аймақтағы даяшылық көрсететін ұйымдар мен мейрамханаларды 20:00 -ға дейін жұмыстау сағат бөлісін бекітті.

Continue Reading

Басты назарда