Connect with us

Әлемде

Жазушы қоғам сұранысына бас иетін болса, әдебиет құлдырайды – Дәулеткерей Кәпұлы

Published

on

Қазақпарат ХАА – Биыл Қазақстан Жазушылар одағының құрылғанына 85 жыл толып отыр. Одақ Алматы қаласында орналасқаны көпке мәлім. Қаламгерлер ұйымы қанатын жайып, елордада филиалы ашылып жатыр. Айтулы датаға орай Қазақстан Жазушылар одағы Нұр-Сұлтан қалалық филиалының директоры, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының иегері, ақын, әдебиеттанушы Дәулеткерей Кәпұлымен әдебиеттің бүгіні мен ертеңге беталысы, филиалдың алдағы уақытқа жоспары жайлы аз-кем әңгімелесіп қайтқан едік…

– Жазушылар одағының елордада филиалы ашылып жатқаны құтты болсын! Нұр-Сұлтан қаласы елдің рухани астанасы да болуы тиіс. Ресми ашылғаннан кейін әдебиеттің дамуына бұл филиал қандай үлес қосады? Қандай жоспарларыңыз бар?

– Әдебиетте жоспар деген дүниенің өзі абстрактілі нәрсе ғой. Жүз қойдан жүз жиырма қозы алатындай есеп беретін шаруа емес. Әдебиеттің үдерісін, жалпы, уақыт көрсетеді. Дегенмен де бұған ұйымдастыру шаралары керек. Нұр-Сұлтан қаласында Жазушылар үйі ашылу алдында тұр. Барлық дүниелерін дайындап жатырмыз. Қалалық әкімдік өз балансында тұрған жеке ғимаратты берді. Екі ай жөндеу жұмыстарын жасады. Жиһаздарын қойды. Бұдан басқа да әкімдіктің руханиятқа жасап жатқан қамқорлығын айта кету керек.

– Мәселен, қай істерін атап өтер едіңіз?

– Күзде I Азия форумы кезінде Абай көшесінің бойында «Қаламгерлер аллеясын» ашқанбыз. Сол аллеяның ішінде 11 желтоқсанда үш арыс – Сәкен, Ілияс, Бейімбетке ескерткіш қойылады. Қазір соның дайындық жұмыстары жүріп жатыр. Тақтасында «Қазақтың ірілері – Абайдың інілері» деген сөз болады. Кәкімбек Салықов ағамыздың үш арысқа арнаған әні ғой. Осыдан алып отырмыз. Бұл да болса біздің сүйіншілеп айтатын жаңалығымыз. Одан бөлек, біздің кемеңгеріміз, Қазақстанның Еңбек Ері, халық жазушысы, көрнекті қоғам қайраткері Әбіш Кекілбайұлының 80 жылдығына орай бір аптаның көлемінде біздің мемлекетімізде үлкен жиындар өтті. Екі айға жалғасқан іс-шара аясында туған өлкесі Маңғыстауда тарихи-өлкетану мұражайы Әбіш Кекілбайұлы атына беріліп, алдына ескерткіші қойылды. Оны Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаев барып ашты. Бүкіл қазақтың зиялылары Әбіштің туған ауылы Ондыға дейін барды. Үлкен ғылыми-практикалық конференциялар болды. Еуразия ұлттық университетінде де 5 желтоқсан күні халықаралық конференция өтті. Мемлекеттік хатшы Қырымбек Көшербаев өзі келіп ашып, Президенттің құттықтауын жеткізді. Оның алдында Фариза апамызға Нұр-Сұлтан қаласынан көше берілді. Ас берілді. Фариза оқулары өтіп жатыр. Мәдениет және спорт министрлігінің қолдауымен Ұлттық академиялық кітапхананың ұйымдастыруымен «Әбіш әлемі» конгресі өтті. Үш күнге созылған керемет іс-шаралар болды. Мұның барлығы әдебиетке жасалып жатқан қамқорлық деп ойлаймын.

– Күні кеше Алматыда Жазушылар одағының 85 жылдығына орай пленум өтті. Сол туралы айта кетсеңіз? –

Пленум өтті. Жазушылар одағы — үлкен қара шаңырақ. Оны біздің алыптарымыздың басқарғаны, отау ретінде көтеріп, ордаға айналдырғаны мәлім. Жалпы, Кеңес үкіметі тұсында Жазушылар одағы үлкен бір идеологияның рөлін атқарған секілді. Неге десеңіз, коммунистік партияның қызметі өз алдына, жазушының, ақынның жүргізетін идеологиясы басқа болды. Сол кездегі барлық партиялық номенклатуралардан шықпай, соның шеңберінде жұмыс істеу ұлттың жойылуына әкеп соғатын еді ғой. Сондықтан сол кездегі ақын, жазушыларымыз ұлттық менталитетті сақтап қалу үшін басын бәйгеге тікті. Ұлттың «Өзін», «Менін» жоғалтпай, руханият болмысының өзегін сақтап қалуда сол қара шаңырақтың рөлі өте зор болды деп айта аламыз. Сол шаңырақтың 85 жылдығы және Қазақ әдебиеті газетінің де 85 жылдығы. Жазушылар одағына, жалпы қаламгерлер қауымына үлкен көңіл бөлініп отыр. Біз бір нәрсені түсінуіміз керек, жаңағы кеңес үкіметі тұсында ақын, жазушылардың шыққан кітабына алып отырған қаламақысы, бастарына берілетін баспана болды. Керек десеңіз, ешкімнің қолы жете бермейтін автокөліктің барлығы сол жазушыларға кезек-кезегімен беріліп отырды ғой. Одан кейін Тәуелсіздік алған тұста, өзіміздің экономикамызды тіктеп үлгермеген кезде ақын, жазушыларымыз сәл абдырап қалды. Қаламақысыз қалды, жұмыссыз қалды, кітап шықпай қалды. Осының барлығы ішкі жанайқайларында болды, бірақ дегенмен де әдебиетті өлтірмеді ғой.

– Өз сөзіңізден сұрақ қойғым келеді. Совет одағы кезінде ұлтты сақтау үшін жазушылардың өз идеологиясы болды дедіңіз. Тәуелсіздіктен кейін біздің ақын, жазушылардың ұлттық рухты асқақтату үшін өзіндік идеологиялары болды ма? Болса, кімдерден көрдіңіз? 

-Өте жақсы болды. Мен сізге айтайын, сол совет үкіметі кезінде партияның ақырып тұрған уақытында «Райымбек» деп Мұқағалидың поэма жазуы, Жұбанның «Мен қазақпын» деп жыр жазуы… Оның ішінде де кейбір шумақтар болды. Бүкіл поэманың барлық болмысын кітапқа кіргізу үшін, жарыққа шығару үшін «Мен қазақпын, белдімін, байтақ елмін, Қайта тудым, өмірге қайта келдім. Мен мың да бір тірілдім қайта өлмеске, Мен Ленин есімін айта келдім» деген шумақты қоспаса, ол поэма шықпайтын еді. Сондықтан, «істікті де күйдірмей, төстікті де бүлдірмей» қазақтың рухын сыйдырып тұрып сол уақытта беру мықтылық еді. Әдебиетте «уақыт және кеңістік» деген ұғым бар ғой. Кеңшілік Мырзабековтің де поэмасы болды. «Боз бие» ме еді, жерді жыртып тастаған тың игеру кезінде өзінің айта алмай тұрған дүниесін жылқының жан-дүниесімен береді. Осындай нәрселер өте көп болды, олар қысымда болды. Қазақ ұғымымен айтсақ, ауыздары тұмылдырықтаулы болды, көздері томағалы болды, балақ баулы болды. 1952-54 жылы партияның қаулысымен біздің халық ауыз әдебиетіндегі батырлар жырының, ертегілердің сотталғанын білесіз ғой. Батырлар жырынан «Қара қасқа атты Қамбар» қалды, себебі ол кедей табынан шыққан еді. Енді, тәуелсіздік ала қалған кезде барлық батыр, би, хандарымызға ас беріле бастады. Бөгеуде тұрған тасқын судай лақ ете қалды. Осы кезде тарихи романдар едел-жедел шықты.

– Қай романдарды атар едіңіз?

– Қабанбай батыр туралы Қабдештің «Дарабозы». Совет кезінде жазылған «Елең-алаң» да, «Аласапыран» да, осының бәрі жалпы халықтың, жалпы ұлттың дүниесі. Бұл жерде жекелеген батырлар мен жекелеген хандар жазыла бастады. Абылайхан туралы, Бөгенбай батыр туралы романдар… Кейін Несіпбек Айтұлы поэма жанрында батырлардың образын жасады. Ол қазақ даласындағы батырларды бөліп-жарған жоқ: Жалаңтөстен бастады, Қабанбай батырға да, Бөгенбай батырға да, Наурызбай батырға да поэма жазды. Несағамыздікі енді көзге көрінетін дүниелер болды. Одан басқа көзге көрінбей қалған авторлар да болды. Жолдасбек Тұрлыбаевтың «Райымбек» деген романы бар, мысалы… Енді осыдан әдебиетте әркім өз бабасын ұлықтады деген әңгіме шығардық. Ол заңды да еді. Ол уақыттан өтуіміз керек еді бәрімізге. Содан кейін қайсысы әдебиеттің төл жетістігі екендігін уақыт және оқырман өзі ылғап алады.

– Совет одағы кезінде ақын, жазушылар үлкен қамқорлық көрді дедіңіз. Қазір біздің еліміздің экономикалық жағдайы жаман емес. Бірақ, қазіргі күнде сол кездегідей қаламақы төленбейді. Жас жазушылармен кездессек, ылғи осы мәселені көтереді. Осы жайында оқырманға қандай бір тың ақпарат бере аласыз?

– Тәуелсіздік ала қалған кезде бізде 1000 данамен кітап шықпай қалған уақыттар болды. Кейін мемлекеттік тапсырыспен шығатын кітаптар 1000 данадан аспайтын. Қазір, тәубе, мемлекеттік тапсырыспен шығатын кітаптар 5000 данаға жетті. Уақыт керек болды. Енді қаламақы мәселесіне келсек, шынымен де ол тоқтап қалды. Бұрын газет-журналға жазған мақаласына да қаламақы алып отырған қаламгерлердің абдыраған кезі осы болатын. Өткенде Мәдениет және спорт министрлігі Мәжіліске дайындап жатқан Мәдениет туралы заңның ішінде әдебиет туралы бір сөз жоқ болатын. Азия форумында Премьер-Министрдің орынбасары Бердікбек Сапарбаев ақын, жазушыларды қабылдады. Сонда үлкен қаламгерлер осы мәселені көтерді. Бұған дейін Мәдениет және спорт министрлігі мемлекеттік тапсырыспен шығатын кітаптың авторлығын 40 жылға сатып алатын болған. Олар әр баспа табаққа 150 мың теңгеден қаламақы береді. Бірақ авторлығын сатып алғаннан кейін сен ол кітапты 40 жыл бойы өзің шығара алмайсың. Бұл Алматыда былтыр Жазушылардың съезінде де көтерілді. Осы дүние қайтадан қарастырылып, мемлекет автордың шығармасының авторлығын 40 жылға алып қоюды доғарды. Қазір заң Сенатта қаралып жатыр. Әділет министрлігінің мамандарымен де сөйлесіп, Мәдениет министрлігі бұл заңды жан-жақты талқылап, келісімге келді. Мәдениет министрлігі автордың шығармасын алады, оған қаламақы береді, кейін шығарма шыққанша сол ведомствода жатады. Баспадан шығып, кітапханаларға түскеннен кейін автор кітабын қайтадан коммерциялық жолмен шығаруға рұқсат берілетін болды.

– Жаңағы 5000 данамен шығатын еңбектерге тоқталсақ. Бұл қаламы төселген, аға буын қаламгерлерге оңтайлы секілді де, жастарға келе бермейтін секілді. Жастар әр шығармаға жеке қаламақы төленіп тұрса дейді. Бұл бір жағынан ынталандыру да болар еді?

– Бұл енді жеке жастарға деп бөлек қарастырылмаған. Мына мәселеге қараңызшы, былтыр одақтың басшысы ауысқалы бері астанада үш форум өтті. Соған совет құрамында болған елдердің жазушылары келген кезде тәубә деп кетті. Іргедегі Қырғызстанды ал, біз мемлекеттік тапсырыспен кітап шығарамыз, оларда қазір мемлекеттік тапсырыс та жоқ. Сондықтан біз бәрі бірден бола қалмады дейміз. Жас қаламгерлерге деген жеке бағдарлама жоқ. Негізінен, бұл көтерілетін мәселе. Содан кейін тек қана Мәдениет министрлігінің қамқорлығы емес, қазір облыстар бұл мәселені жеке-жеке қолға алып жатыр. Бір нәрсені түсінуіміз керек, елордаға жастар жиналды ғой. Рухани орталық болады, кейін үлкейеді, біз осы жерде өмір сүргіміз келеді деп. Осылардың әрқайсысының өз туған жері бар. Мысалы, былтыр Алматы облысы 40 автордың кітабын шығарды. Ақтөбе кітапханасы 40 автордың кітабын шығарды, оның ішінде 10 жас ақынның кітабы шықты. Біздің де осы мақсатта қалалық әкімдікке жолдаған жобамыз болған, ол келесі жылы жүзеге асып қалар. Биыл уақыт тығыз болып кетті. «Маздақ» деген сериямен кітабы шықпаған 29 жасқа дейінгі 20 ақын, жазушының кітабын шығарып беруді қалалық әкімдікке жоба ретінде ұсынғанбыз. Басында мақұлданып еді, кейін қолдау таппай қалды. Өйткені біздің Жазушылар үйін ашуға онсыз да біраз әрекет жасап жатқаннан кейін біз төпештей алмадық. Бірақ, болып қалатын шығар деп отырмыз…

– Біздің қазақ әдебиетінің өткеніне үңілсек, 20 ғасырдың басында ғана проза жанры пайда болған. Оған дейінгі ауыз әдебиетіндегі жырларда, дастандарда әсірелеу деген тәсіл көп қолданылады. Тіпті, көптеген шығармалар қиял-ғажайыпқа құрылған. Бірақ қазір бізде «фэнтези» жанрында жалпақ жұртқа кең тараған шығарма жоқ. Қиялға жүйрік біздің халық неге өз табиғатына жақын жанрда көштен қалды? Осы жанрда жазып жүргендер бар ма?

– Әдебиетте қоғамның өзгерісіне, адамның сана-сезіміне байланысты неше түрлі эксперименттер жасалады. Мысалы, бір кезде жұрт Асқар Сүлейменовті онша қабылдай алмады ғой. Оның күрделі сөйлемдері жалпы оқырманға онша түсініксіз болды. Кейін барып Асқарды түсінді. Мен қазір Еуразия ұлттық университетінде әдебиеттен сабақ беремін. Біз оқу бітірген кезде, 2000 жылдарға дейін, одан 2008-ге дейін сабақ берген уақытта Асқар Сүлейменов, Оралхан Бөкеевтер қазіргі тілмен айтқанда трендте болды. Енді қазіргі студенттеріме Асқарды желкелесем де оқытып, түсіндіре алмаймын. Бұл көркем әдебиетті қабылдайтын буынның алмасып кетуінің көрінісі. Сіз айтып отырған қиял-ғажайып дүниелер біздің ауыз әдебиетімізде болғаны рас. Бірақ, әлемдік нарыққа қазақ әдебиеті шығуға әлі де талпыныстар керек. Көбірек эксперименттер керек. Рақымжан Отарбаевтың атақты сұхбаты болды ғой, «Абай жолын» оқытудың қажеті жоқ, қазіргілер оны оқымайды» деген. Рақаң оны біліп айтып отыр. Қазір адамдардың 4 томдық үлкен шығармаларды оқуға уақыты да жоқ және қабілеті де жетпейді, меніңше.

– Кез келген ұсыныс сұранысқа тәуелді. Біздің қоғам нені сұрайды, жазушы соны беру керек пе? Әлде, өз биігінде жаза беру керек пе?

– «Аламан» деген сөз бар қазақта. 1927 жылы Халел Досмұхамедовтің халық ауыз әдебиетінен Махамбеттерді, Мұрат Мөңкеұлын беретін кітабының аты – «Аламан». Аламан деген – тобырлық. Аламан бәйге дейміз. Мэлс Қосынбаевтың айтыста айтатыны бар: «Айқайлап келіп қол соққан, ағайын мына — аламан» деген. Ол – тобырдың сұранысы, тобырдың қуанышы. Яғни, шоулық дүниеге әкелетін нәрсе. Қоғамның сұранысы деген осыған әкеледі. Сол қоғамның сұрағанын өтеп жатқан шоулар бар қазір. «Әзіл әлемі» бар, «Жайдарман» бар. Кешіріңіз, бірақ ол көркем дүние емес. Көркемдік деген – тереңдікте, күрделілікте. Сондықтан, қоғамның сұранысына барлық ақын, жазушы еңкейіп бас иетін болса, руханиятыңыз да, әдебиетіңіз де құлдырайды.

– Мәскеуде немесе Петербургте қоғамдық орындарда біраз адамның кітап оқып отырғанын байқауға болады. «Орыс жазушылары оқырман қалауымен санасу арқылы оқырманын қалыптастырды да, біздің жазушылар өз стилінде жазамын деп оқырманын жоғалтып алды» деген пікір бар. Бұған не дер едіңіз?

– Мен ол пікірге қарсымын. Өйткені ақын, жазушы, рас, оқырманды тәрбиелейді. Бірақ ол оқырманның ықпалында кету емес. Оқырманды бәрібір өзіне қарата білу. Мен сіз айтып отырған Мәскеуде де, Түркияда да болдым. Бізге қарағанда қоғамдық орындарда кітап оқып тұрған адамдарды көбірек көресің. Олардың бәрі жаһандануға бізден ерте жеткен. Оған сәл уақыт керек деп ойлаймын. Осы елордада өтетін Еуразиялық халықаралық кітап көрмесі бар. Бұйырса, биыл бесінші жыл өтеді. Бұны мемлекет ұйымдастырып отырған жоқ, бір баспаның ұйымдастырып отырған дүниесі. «Фолиант» баспасының өз қаржысымен, өз жоспарымен өткізіп отырған шаруасы. Өткенде Ташкентке де халықаралық кітап көрмесіне барып келдім. Сонда байқағаным, бізге қарағанда ол жақта кітапқа сұраныс көбірек екен. Бұл кітап көрмесін не үшін өткізеді? Ақша табу үшін емес, оқырман тарту үшін. Кітап мәдениетін көтеру үшін. Осыны біздің билік қолына алу керек деп ойлаймын. Ондай жерге балаларды күштеп әкелу керек. Ата-анасымен келіп, ана кітапты алып бер, мына кітапты алып бер деп тұрған балаларды көрдік. Көріп, марқаясың. Біз кітап мәдениетіне осылай қайтып ораламыз.

– Дамыған елдерде жазушы өз шығармасынан орасан пайда табады. Тіпті, долларлық миллионерлер шығып жатыр. 2018 жылы Forbes ең жоғары қаламақы алатын жазушылардың тізімін шығарғанда, бірінші орында Джеймс Паттерсон есімді америкалық жазушы тұрды. Ол бір жылда 86 млн доллар табыс тапқан. Біздің жазушылар алдағы уақытта өз шығармашылығын табыс көзіне айналдыруы үшін бүгін нені істеуіміз керек?

– Бұл жерде қазақ қаламгерлерінің жағдайының түзелуі өзіне байланысты. Былтыр жаздыгүні қалалық әкімдікпен бірлесе қала күніне орайластырып «Еуразия астаналарының қаламгерлері» деген форум өткіздік. Сонда бір секцияның тақырыбын «Әдеби аударма және әдеби агенттер» деп қойдық.

– Әдеби агент деген кім?

– Әдеби агент — тамыр-таныстығың. Жұлдыздардың продюссерлері болатыны секілді әдеби продюсерлер де болуы керек. Кездесуді ұйымдастыруға, кітаптарыңның аудармасына байланысты. Бұл бізде әлі жолға қойылған жоқ. Әдебиет танылуы үшін, автор сыртқа өзін көрсете алуы үшін ол керек нәрсе. Осы мәселені көтеріп жүрген Алматыда Бақтыгүл Махамбетова деген әпкеміз бар. Ағылшынша жақсы біледі. Осындай тіл білетін адамдардан жасақталу керек әдеби агенттер. Біздің мемлекеттің қамқорлығындағы Ұлттық аударма бюросы – ол жалпы қазақ әдебиетін аударып, таныстыруға әрекет жасап жатқан ұйым. Жекелеген авторлар өздері әрекет жасап, өздері агенттерін тауып, қаражатын табуы керек. Дулат Исабектің шығармалары шетелде шығып жатты ғой, Дидар Амантайдың кітаптары шетелде шықты, бұның бәрі мемлекеттің ақшасы емес. Сосын біздің авторларда, қаламгерлерде салбөкселік, бойкүйездік бар. «Мен ақынмын, мен жазушымын, мені әкімдік, министрлік іздеп тауып алсын» деген ой бар.

– Қазіргі қазақ прозасын алсақ, ол өзінің бір анық бағытын тапты ма?

– Эксперименталды кезеңде тұрмыз деп ойлаймын. Мысалы, мистика жанрында Қойшыбек Мүбәрак жақсы дүниелер жазып жүр. Мистика жанрында тәуекелге барып жүрген көп адамды көре алмайсың. Екінші, Мақсат Мәліктің шығармалары қазіргі оқырманға қызықтырақ көрінеді. Есболат Айдабосын, Мұрат Алмасбек, Ырысбек Дәбей қаламдары қалыптасып қалған жазушылар дер едім. Тәуелсіздік жылдарында аға буыннан кейінгі лекте Асқар Алтайды айтуға болады. «Сират» деген романы бар. Осының кез келген бөлімін алыңыз да, басына қойып оқи берсеңіз, түсінесіз. Осындай бір форманы әкелген еді.

– Қазір кейбір еңбектер бар: әдебиет дейін десең көркемдігі жоқ, әдеби туынды емес дейін десең, оқырманы бар. Сіз оларды әдеби шығарма деп айта аласыз ба? Мысалы, Michael Sherimbek-тің «Жүз» кітабы, эстрада жұлдыздарының шығарып жатқан кітаптары бар. Бұларды қандай туынды деп атауға болады?

– «Қазіргі заманғы сөз энергиясы» атты алдыңғы жылы өткізілген форумда Расул Жұмалы қазіргі блогерлерді де жазушылардың қатарына қосу керек деген пікір айтты. Біз осындай пікірді неге айтқыздық? Өйткені қазір көркем прозада тіл қасаңдап кетті. Көркем әдебиетте тіл жұтаңданып бара жатыр. Прозадағы көркем тілге қазір мен тұщынбаймын. Мейлі, Әуезовтің, Қалиқан, Әбіштің тілімен жаза алмай-ақ қояйық. Жылдан жылға тіл жұтаңдана берсе не болады? Ауызекі сөйлеу тілі көркем әдебиет бола алмайды. Мен жастарға университетте сабақ беретін оқытушы ретінде де көретін проблемам осы. Прозада да сол, поэзияда да сол. Көркем әдебиет тілдің қоры, қормалы, қаймағы, мәйегі. Сол үшін көркем әдебиет керек, оның ең бірінші атқаратын міндеті — тілді сақтау. Ал жаңағы сіз айтып отырған адамдардың кітабын мен әдебиет деп қабылдамаймын. Кешіріңіз, ол арадағы бір дүбара, дүдамал, дүрегей дүние. Баян Мақсатқызының кітабын оқитындар да, Айнұр Тұрсынбаеваның кітабын оқитындар да, Ләйлә Сұлтанқызының кітабын оқитындар да, Майкл Шерімбектің кітабын оқитындар да көркем әдебиетті жете түсініп оқыған адамдар емес, олар – тыңдармандар — құлақпен қабылдайтындар. Оның ішінен біреуді мақтап, мадақтауға, біреуді алдап-арбауға жетерлік тәрбие алатын шығар. Мен одан көркем әдебиет те, эстетикалық мән де көріп тұрған жоқпын.

– Әңгімеңізге рахмет!

Advertisement


Әлемде

Фото: Маскалы әлем

Published

on

KAZNEWS – Коронавирустық инфекциясын жұқтырған адамдардың саны 9000-нан асып, Қытайда 213-і көз жұмған. Дүниежүзінде аталмыш вирус Қытайдан бөлек 18 елде тіркеліп, адамнан адамға жұғу қаупі артуына байланысты Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы төтенше жағдай жариялауға мәжбүр болды.

Вирустың алдын алу үшін әлем азаматтары арасында маскаға деген қажеттілік едәуір артып келеді.

Үрімжі, ШҰАР, ҚХР

Сөүл, Оңтүстік Корея

Токио, Жапония

Цзяньли, ҚХР

Дубай, Сауд Арабиясы

Куала-Лумпур, Малайзия

Ресей, Мурманск

Брисбен, Австралия

Париж, Франция

Бхактапур, Непал 

Гонконг 

Ресей, Мәскеу

Түркістан, Қазақстан

Улаанбаатар, Моңғолия

Continue Reading

Әлемде

Қазақстан Қытаймен 72 сағаттық визасыз режимін уақытша тоқтатты

Published

on

Қытай азаматтарына қатысты 72 сағаттық визасыз режим туралы

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 27 қаңтардағы № 10 қаулысына сәйкес, Қытай Халық Республикасының азаматтары үшін бұрын енгізілген Қазақстан Республикасының аумағына кіру, болу және кету үшін жетпіс екі (72) сағаттық визасыз режим 2020 жылдың 1 шілдесіне дейін тоқтатылатынын хабарлаймыз.
Бұл шара коронавирус ифекциясынан зардап шеккен науқастар мен оны жұқтырған адамдардың Қазақстан Республикасына келу қаупі жоғарылау мүмкін екенін ескере отырып, сондай-ақ Қазақстан Республикасының аумағында инфекцияның таралуын болдырмау мақсатында қабылданғанына назар аударамыз.
Аталған Қаулы қол қойылған күнінен бастап, яғни 2020 жылдың 27 қаңтарынан бастап күшіне енді.

***
Хятадын иргэдэд олгох 72 цагийн визний тухай

БНКазУ-ын Засгийн газраас баталсан 2020 оны 1 сарын 27-ны өдрийн 10 тоот тогтоолын дагуу, БНКазУ-ын нутаг дэвсгэрт «орох-гарах» зорилгоор БНХАУ-ын иргэдэд далан хоёр (72) цагийн виз олгохыг 2020 оны 7 сарын 1-ний хүртэл зогсоосныг үүгээр мэдэгдье.
Энэ нь халдвар авсан иргэд Казахстаны нутаг дэвсгэрт зорчих эрсдэлээс сэргийлэх мөн уушигны халдварт өвчин тархахаас урьдчилан сэргийлэх зорилгоор хийгдэж буй арга хэмжээ юм.
Энэ тогтоол батлагдсан өдрөөс эхлэн /2020.01.27/ хүчин төгөлдөр болно.

***
Announcement

About the 72-hour visa-free regime for Chinese nationals

The Embassy informs you that according to the Decree of the Government of the Republic of Kazakhstan No. 10 of January 27, 2020, a seventy-two (72) hour visa-free regime for entry, stay and departure from the territory of the Republic of Kazakhstan for citizens of the People’s Republic of China will be terminated until July 1, 2020.
This measure was taken in order to prevent the spread of coronavirus infection throughout the territory of the Republic of Kazakhstan.
This Decree came into effect on January 27, 2020.

Қазақстан Республикасының Моңғолиядағы Елшілігі

Continue Reading

Әлемде

Коронавирустың неден жұққаны анықталды

Published

on

Ғалымдар Қытайда тараған коронавируске генетикалық талдау жасады. Бұл туралы зерттеу Journal of Medical Virology басылымында жарық көрді,- деп хабарлайды Nege ақпараттық агенттігі.

2019 жылдың желтоқсан айында Қытайдың Ухань қаласында тіркелген қауіпті вирус соңғы 17 жылда жүздеген адамның өмірін жалмаған. Бұрын SARS-CoV және MERS-CoV деп аталған вирусқа Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 2019-nCoV деген жаңа ат берді.

SARS және MERS вирусымен ауырғандар мұны жануардан жұқтырған. Жануардың ағзасындағы вирус генетикалық мутацияға ұшырап, адамға жұққан. Ғалымдардың айтуынша, SARS және MERS вирусының алғашқы тасушысы жарқанат болса, одан кейін түйеден және цивет деп аталатын мысықтұқымдас жыртқыштан жұққан.

Енді ғалымдар осының бәрін тексере келе жарқанаттан табылған 2019-nCoV коронавирусын адам баласына жыланнан жұққанын айтады. Зерттеу нәтижесі вирустың эпицентрі ретінде танылған Ухан қаласының көтерме базарындағы сатылған өнімдердің арасынан таралғанын растайды. Айта кету керек, Хубэй провинциясындағы шамамен 7,5 млн адам тұратын Хуанған қаласы мен миллион тұрғыны бар Эчжоу қаласы да оқшауланды.

Адам өліміне әкелген вирус улы шұбар ала жылан (крайт) және кобрадан тараған дейді ғалымдар. Жыланның осы түрі Ухан базарында сатылған екен. Бұл вирус ауамен тарайды. Әуелі жоғары тыныс алу мүшелеріне жабысқан дерт асқазанға түседі. Бұл SARS және MERS вирусына қарағанда суық тиюдің асқынған түрі ретінде өкпені қабындырады. Жөтел күшейеді.

Қазір вирус Оңтүстік Корея, Жапония, АҚШ және Таиландта тіркеліп үлгерді. Қытай Денсаулық сақтау ұлттық комиссиясы вирусты асқындырмаудың жолын іздеуге көшті. Ресми Пекин жаңа жылды тойлаудан бас тартты.

Continue Reading

Әлемде

ҚР-ның Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласы

Published

on

Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толады. Халқымыздың ұлы перзентінің мерейтойын лайықты атап өту үшін арнайы құрылған комиссия дайындық жұмыстарын бастап кетті. Мемлекет көлемінде және халықаралық деңгейде ауқымды іс-шаралар ұйымдастыру жоспарланып отыр. Бірақ мұның бәрі той тойлау үшін емес, ой-өрісімізді кеңейтіп, рухани тұрғыдан дамуымыз үшін өткізілмек.

Абай Құнанбайұлы ғұлама, ойшыл, ақын, ағартушы, ұлттың жаңа әдебиетінің негізін қалаушы, аудармашы, композитор ретінде ел тарихында өшпес із қалдырғаны сөзсіз. Оның өлеңдері мен қара сөздерінде ұлт болмысы, бітімі, тұрмысы, тіршілігі, дүниетанымы, мінезі, жаны, діні, ділі, тілі, рухы көрініс тауып, кейін Абай әлемі деген бірегей құбылыс ретінде бағаланды.

Өткен жылы Абайдың шығармаларынан үзінді оқу эстафетасы өтті. Ләйлім атты оқушы қыз ұсынған бұл елдік шараға мен де қатысып, қолдау көрсеттім. Мектеп оқушыларынан ел азаматтарына, тіпті, әлемдік деңгейдегі танымал тұлғаларға дейін зор қызығушылық танытып, лезде іліп әкеткен бұл бастама бірнеше айға ұласты.

Соның арқасында бүкіл Қазақстан Абай мұрасын тағы бір зерделеп шықты. Бұл – Абайға деген құрмет әрі ұрпақты тәрбиелеудің тиімді тәсілі. Абай жырларын оқу челленджі биыл, ақын мерейтойы тұсында жаңаша жанданады деп сенемін.

Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында қоғамдық сананы қайта түлетудің маңыздылығы туралы айтты. Ұлттық сананы сақтау және оны заман талабына бейімдеу мемлекеттік маңызы бар мәселеге айналды. Өйткені сананы жаңғырту арқылы ХХІ ғасырда еліміздің тың серпінмен дамуына жол ашамыз.

Осы орайда Абай мұрасының тигізер пайдасы зор деп есептеймін. Ұлы ақынның шығармалары бүгін де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Абайдың ой-тұжырымдары баршамызға қашанда рухани азық бола алады.

Сондықтан ұлтымызды жаңғырту ісінде оның еңбектерін басшылыққа алып, ұтымды пайдалану жайын тағы бір мәрте ой елегінен өткізген жөн.

Мен бұл мақалада Абай сөзінің бүгінгі заманымыз үшін көкейкестілігі, ақын шығармаларынан халқымыз қандай тағылым алуға тиіс екендігі жөнінде жұртшылықпен ой бөліскім келеді.

Ұлттық болмыстың үлгісі

Жаңғыру – өткеннен қол үзіп, тек жаңа құндылықтарға жол ашу деген сөз емес.

Шын мәнінде, бұл – ұлттық мұраларымызды бүгінгі оң үрдістермен үйлестіре дамытуды көздейтін құбылыс. Бұл ретте, біз Абайды айналып өте алмаймыз. Себебі, ұлы ойшыл осыдан бір ғасырдан астам уақыт бұрын ұлтты жаңғыруға, жаңаруға, жаңа өмірге бейім болуға шақырған.

Елбасымыздың: «Заманалар ауысып, дүние дидары өзгерсе де, халқымыздың Абайға көңілі айнымайды, қайта уақыт өткен сайын оның ұлылығының тың қырларын ашып, жаңа сырларына қаныға түседі.

Абай өзінің туған халқымен мәңгі-бақи бірге жасайды, ғасырлар бойы қазақ елін, қазағын биіктерге, асқар асуларға шақыра береді», – деген өнегелі сөзі ақын мұрасының мәңгілік өсиет ретінде бағаланатынын айқын аңғартады.

Абайдың шығармаларына зер салсақ, оның үнемі елдің алға жылжуына, өсіп-өркендеуіне шын ниетімен тілеулес болғанын, осы идеяны барынша дәріптегенін байқаймыз. Ал, ілгерілеудің негізі білім мен ғылымда екенін анық білеміз. Абай қазақтың дамылсыз оқып-үйренгенін бар жан-тәнімен қалады. «Ғылым таппай мақтанба» деп, білімді игермейінше, биіктердің бағына қоймайтынын айтты. Ол «Біз ғылымды сатып мал іздемек емеспіз», – деп тұжырымдап, керісінше, ел дәулетті болуы үшін ғылымды игеру керектігіне назар аударды. Ұлы Абайдың «Пайда ойлама, ар ойла, Талап қыл артық білуге» деген өнегелі өсиетін де осы тұрғыдан ұғынуымыз қажет.

Бұл тұжырымдар қазір де аса өзекті. Тіпті бұрынғыдан да зор маңызға ие болып отыр. Себебі, ХХІ ғасырдағы ғылымның мақсаты биікке ұмтылу, алысқа құлаш сермеу екенін көріп отырмыз.

Ал, біздің міндетіміз – осы ілгері көшке ілесіп қана қоймай, алдыңғы қатардан орын алу.

Ол үшін, ең алдымен, білім беру саласын заманға сай дамытуымыз керек. Сол мақсатта ауқымды жұмыстар атқарылғанымен, отандық білім беру ісінде әлі де олқы тұстар бар. Оны жетілдіру жолдарын сайлау алдындағы бағдарламамда және өткен жылғы тамыз конференциясында нақты атап көрсеттім.

«Педагог мәртебесі туралы» заңның қабылдануы – осы бағыттағы игі бастамалардың бірі. Бұл – сапалы білім беру ісін жетілдіруге арналған қадам. Жалпы, кез-келген қоғамда ұстаздың орны бөлек. Мұғалімдер білімді әрі саналы ұрпақ тәрбиелеу ісінде аса маңызды рөл атқарады. Ұстазға құрмет көрсетіп, қадірлеу – бәріміздің міндетіміз. Сондықтан мемлекет мұғалім мамандығының мәртебесін көтеріп, алаңсыз жұмыс істеуіне жағдай жасауы керек.

Абай айрықша дәріптеген игілікті істің бірі – тіл үйрену. Ақын жиырма бесінші қара сөзінде өзге тілдің адамға не беретініне тоқталып: «Әрбіреудің тілін, өнерін білген кісі оныменен бірдейлік дағуасына кіреді, аса арсыздана жалынбайды», – дейді.

Демек, өзімізден озық тұрған жұртпен деңгейлес болу үшін де оның тілін меңгерудің маңызы зор.

Ал қазіргідей жаңа тарихи жағдайда бәріміз ана тіліміздің дамуы мен дәріптелуіне назар аударып, оның мәртебесін арттыруымыз керек. Сонымен қатар, ағылшын тілін үйренуге де басымдық беру қажет. Жастарымыз неғұрлым көп тілді меңгерсе, соғұрлым мүмкіндігі кеңейеді. Бірақ олардың ана тілін білуіне баса мән берген жөн. Өскелең ұрпақ, Абай айтқандай, ғылымды толық игерсе, өз тілін құрметтесе әрі шын мәнінде полиглот болса, ұлтымызға тек игілік әкелері сөзсіз.

Қазір әлем күн сайын емес, сағат сайын өзгеруде. Барлық салада жаңа міндеттер мен тың талаптар қойылуда. Ғылымдағы жаңалықтар адамды алға жетелейді. Ақыл-оймен ғана озатын кезең келді. Заман көшіне ілесіп, ілгері жылжу үшін біз сананың ашықтығын қамтамасыз етуіміз керек. Бұл қадам өркениеттің озық тұстарын ұлттық мүддемен үйлестіре білуді талап етеді. Мұндай кезде өзіміздің таптаурын, жадағай әдеттерімізден бас тартуымыз қажет.

Абайдың кейбір қарекеттерге көңілі толмай, «Терең ой, терең ғылым іздемейді, Өтірік пен өсекті жүндей сабап» деп үнемі сыни көзбен қарауының себебі осында.

Ақын ел-жұртын түрлі өнерді игеруге үгіттеді. Соның бәрі уақыттың талабы екенін ол анық аңғарып, ұлтына ертерек үн қатты. Тіпті қазір айтып жүрген интеллектуалды ұлт қалыптастыру идеясы Абайдан бастау алды деуге болады. Ұлы ойшыл әр сөзімен ұлттың өресін өсіруді көздеді.

Сондықтан Абайды терең тануға баса мән бергеніміз жөн. Абайды тану – адамның өзін-өзі тануы. Адамның өзін-өзі тануы және үнемі дамып отыруы, ғылымға, білімге басымдық беруі – кемелдіктің көрінісі. Интеллектуалды ұлт дегеніміз де – осы. Осыған орай, Абай сөзі ұрпақтың бағыт алатын темірқазығына айналуы қажет.

Абай қазақтың әр баласын ұлтжанды азамат етіп тәрбиелеуге шақырды. Оның мұрасы – парасатты патриотизмнің мектебі, елдікті қадірлеудің негізі. Сондықтан, азаматтарымыздың көзі ашық болсын десек, Абайды оқудан, ақын өлеңін жаттаудан жалықпаған жөн.

Біз елді, ұлтты Абайша сүюді үйренуіміз керек. Ұлы ақын ұлтының кемшілігін қатты сынаса да, тек бір ғана ойды – қазағын, халқын төрге жетелеуді мақсат тұтты.

Абайдың мол мұрасы қазақ ұлтының жаңа сапасын қалыптастыруға қызмет етеді. Оның шығармаларындағы ой-тұжырымдар әрбір жастың бойында халқына, елі мен жеріне деген патриоттық сезімді орнықтырады. Сондықтан хакім Абай еңбектерінің нәрін өскелең ұрпақтың санасына сіңіру және өмірлік азығына айналдыру – ұлтты жаңғыртуға жол ашатын маңызды қадамның бірі.

Мемлекет ісінің мүдделесі

Біз егемен ел ретінде өсіп-өркендеуіміз үшін мемлекеттілігімізді нығайтуымыз керек.

Заң үстемдігін және қоғамдық тәртіпті сақтау баршаға ортақ міндет екенін ұғынған жөн. Халықтың билікке деген құрметі болмаса – елдігімізге сын. Сондықтан азаматтарға, әсіресе, жастарға мемлекетті сыйлаудың мән-маңызын түсіндіру қажет. Осы ретте тағы да Абайдың мұрасына зейін қойған абзал.

Ұлы ақын өзінің шығармаларында елдік мұратты асқақтатып, ұлт бірлігін биіктетті.

Ол әділетті қоғам құру идеясын көтерген. Демек, Абайдың көзқарастары ХХІ ғасырдағы Қазақстан қоғамы және оның береке-бірлігі үшін аса құнды. Хакім Абайдың ұстанымдары өркениетті мемлекет қағидаларымен үндеседі. Заң үстемдігі, биліктің ашықтығы мен халық алдында есеп беруі жоғары деңгейде болып, мемлекет ісіне азаматтық қоғам өкілдері белсене араласқан жағдайда ғана әділеттілік берік орнығады.

Менің «Халық үніне құлақ асатын мемлекет» атты тұжырымдамам дәл осы әділетті қоғам идеясын дамыту мақсатымен ұсынылды. Билік пен қоғам арасындағы сындарлы диалог мемлекетке деген сенімді нығайта түседі. Үкімет мүшелері, соның ішінде министрлер мен әкімдер мемлекеттік және қоғамдық маңызы бар мәселелерге қатысты шешім қабылдаған кезде азаматтардың ұсыныстары мен тілектерін ескеруі керек. Мұны Абай меңзеген әділетті қоғам қалыптастырудың бірден-бір шарты деп білемін.

Ұлы ақын «Келелі кеңес жоғалды, Ел сыбырды қолға алды» дегенді бекер айтқан жоқ. Елге билік жүргізетіндерге жұрттың көңілі толмайтынын да аңғартады.

«Сыбырдан басқа сыры жоқ, Шаруаға қыры жоқ» замандастарымыз көбеймес үшін билік халыққа әрдайым құлақ түріп отырғаны жөн. Мемлекет пен қоғам өкілдері түйткілді мәселелерді бірге талқылап, шешімін табу мақсатында Ұлттық қоғамдық сенім кеңесін құрдық. Кеңес формальды сипат алып кетпеуі үшін оның мүшелерімен арнайы кездесіп, жұмысын жіті қадағалап отырмын.

Абай шығармаларында меритократия мәселесіне де айрықша мән берілген. Ол адамды мәртебесіне қарай емес, талабы мен еңбегіне қарап бағалаған. Ұлы ақын қазақ жастарына жөн-жоба көрсетіп, бағыт-бағдар берген.

Қазір Қазақстанда саяси жаңғыру үдерісі жүріп жатыр. Елбасының қолдауымен билікке басшылардың жаңа буыны келе бастады. Соған қарамастан, елімізде түбегейлі саяси өзгеріс керек деген ойлар да жиі айтылып жатады. Бірақ бұл мәселе бойынша ұлттық мәмілеге келудің, мемлекет мүмкіндіктерін шынайы бағалаудың және жүктелген міндетке жауапкершілікпен қараудың маңызы зор.

Өзгеріс деп байбалам салатындар еліміздің болашағын байыптамайды, жай ғана популистік идеяларға табан тірейді.

Популизм теріс тенденция ретінде дүниежүзілік сипат алды. Әлемнің түкпір-түкпірінде нақты стратегиясы жоқ, тек жалаң ұрандар арқылы билікке жеткісі келетін топтардың дауысы жиі естілуде. Осындай даңғазаға құмар адамдар туралы Абай: «Қу тілменен құтыртып, Кетер бір күн отыртып», – дейді. Расында, бұл – кез-келген елдің дамуын кенже қалдыратын, ұлттың бірегейлігін әлсірететін қауіпті үрдіс.

Бізге, Абай айтқандай, артық мақтанға салыну, өзгені қор, өзімізді зор санау, дау қуу әсте жараспайды. Әр қадамымызды анық басып, әлемде және елімізде болып жатқан оқиғаларды байыппен сараптай білуіміз қажет. Тұрақтылық пен дамуымыздың кепілі болған татулық пен бірлікті бәрінен жоғары қойған абзал. Мемлекет мүддесін көздесек, әуелі сабақтастық сақталып, төгілген тер мен атқарған еңбектің далаға кетпеуін ойлайық.

Осындай саясат жүргізген кезде ғана барлық стратегиялық мақсаттарымызға қол жеткізіп, Қазақстанды озық дамыған мемлекеттердің қатарына қоса аламыз.

Жаңа қоғамның жанашыры

Жаңа Қазақстанның өзегін жаңа қоғам құрайтыны анық. Бұл ретте, ең алдымен, ұлтымыздың қадір-қасиетін арттырып, халқымыздың бәсекеге қабілеттілігін жетілдіруге баса мән беруіміз керек. Сондай-ақ, қоғамның дамуына кедергі келтіретін, береке-бірлігімізге іріткі салатын жағымсыз қасиеттерден арылу қажет.

Бүгінде дүние жүзінің бірқатар интеллектуалдары классикалық капитализм дағдарысқа тап болғанын ескертіп, оның болашағына күмәнмен қарайды.

Себебі әлемде бай мен кедейдің, білімді мен білімсіздің, қала мен ауылдың арасы алшақтап кетті. Бұл үдерістің қарқыны барған сайын күшейіп келеді. Бизнес тек пайда көздесе, білімділер бөлек орта қалыптастырды, әрқайсысы өздері үшін ғана жауапкершілік арқалайтын болды.

Қалалар тез өсіп-өркендеп, шағын елді мекендердің дамуы тұралады.

Ғалымдар мұның барлығы әлеуметтік жауапкершіліктің әлсірегенінен деп есептейді.

Әлеуметтік жауапкершілік қайткенде орнына келеді? Әрине, бұл – оңай шаруа емес. Осы күрделі мәселенің шешімін Абайдың «Толық адам» формуласынан іздеген жөн. «Толық адам» деген сөз ағылшын тіліндегі «A man of integrity» түсінігіне сай келеді. Бұл – тек өте ілкімді, өзіне сенімді, ізгілік пен жақсылыққа ұмтылатын адамдарға ғана тән сипаттама. Қазір тарап жатқан осы ұғымды Абай сонау он тоғызыншы ғасырдың өзінде-ақ түсіндіріп айтты.

Адам өмірі тұтасымен түрлі қарым-қатынастардан құралады. Онсыз адам қоғамнан бөлініп қалмақ. Ал қарым-қатынас міндетті түрде өзара жауапкершілікті туғызады. Бұл жауапкершілік қара басының қамын биік қоятын өзімшілдік араласқан кезде бұзылады. Сондықтан Абай: «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, Сонда толық боласың елден бөлек», – деп адамға нұрлы ақыл мен ыстық қайраттан бөлек жылы жүрек керек екенін айтады.

Осы үш ұғымды ол үнемі бірлікте қарастырады, бірақ алдыңғы екеуі жүрекке бағынуы керек деп есептейді. Бұл – қазақ халқының өмірлік философиясы.

Осындай таным-түсінікпен өмір сүрген халқымыз өзі қиын жағдайда отырып, өзге ұлттарды бауырына басқан. Өзі асқа жарымай қиналса да, бір тілім нанын бөлісіп жеуді парыз санаған. Үнемі үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетіп, сүрінгенге сүйеу, жығылғанға демеу бола білген. Осы құндылықтарды дәріптеп, бүгінге жеткізу арқылы халқымыз өзінің ұлт ретінде сақталуы үшін барын салған.

Біз Абайдың «толық адам» тұжырымын қайта зерделеуіміз керек. Бұл бағытта ғалымдарымыз тың зерттеулерді қолға алуы қажет. «Толық адам» концепциясы, шындап келгенде, өміріміздің кез-келген саласының, мемлекетті басқару мен білім жүйесінің, бизнес пен отбасы институттарының негізгі тұғырына айналуы керек деп есептеймін.

Абай шығармашылығына арқау болған тақырыптың бірі – масылдықпен күрес. Ақын үнемі уайымсыз салғырттыққа, ойын-күлкіге салынбай, сергек болуға үндейді. Оны ұдайы еңбек арқылы шыңдап отыруды құп көреді. Сонымен қатар, орынды әрекеттің уайым-қайғыны жеңетінін дәлелдеп, масылдықпен күрестің психологиялық қырларына терең бойлайды. Қазір біз көп айтып жүрген эмоционалды интеллектіге де сол тұста назар аударды. Мақтан мен масылдық психологиядан арылып, қайраттанып еңбек етуді, талаптанып білім іздеуді насихаттаған.

Абай өлеңдеріндегі «Еңбек етсең ерінбей, Тояды қарның тіленбей», «Тамағы тоқтық, Жұмысы жоқтық, Аздырар адам баласын», «Өзіңе сен, өзіңді алып шығар, Еңбегің мен ақылың екі жақтап» – деген қазыналы ойлар бәрімізге жақсы таныс. Әр адам осы түйінді тұжырымдарды санасына берік тоқып, өзінің тынымсыз, адал еңбегімен айналасына үлгі болуы керек.

Халқымыз еңбектің қадірін біледі. Біз ата-аналарымыздың тылдағы ауыр еңбегі жеңіске жетелеген орасан күшке айналғанын ұмытқан жоқпыз. Қазір де қарапайым еңбек адамдарының үлгілі істері жетерлік. Жақында солардың біразы мемлекеттік наградалармен марапатталды.

Ең бастысы, бүгінгідей бейбіт кезеңде әр азамат өзінің еселі еңбегі еліміздің экономикасын ілгерілетуге тікелей ықпал ететінін түсінуі қажет.

Абайды өз заманындағы іскерліктің ұйытқысы, еңбекқорлықтың мотиваторы деуге болады. Ұлы ойшыл шығармаларында кәсіптен нәсіп тапқандарды, шаруақорлыққа үйрену дағдыларын үлгі етеді. Ол тұрмыс сапасын жақсарту үшін еңбек етудің жаңа тәсілдерін меңгеруге шақырады. Сонымен қатар ақын бастамашылдықты, кәсіптегі адалдықты жоғары қояды. Мысалы, өзінің оныншы қара сөзінде «Ерінбей еңбек қылса, түңілмей іздесе, орнын тауып істесе, кім бай болмайды?», – деп тұжырым жасайды.

Абайдың ойынша, табыс табу үшін қолөнер үйрену керек. Себебі «мал жұтайды, өнер жұтамайды» (отыз үшінші қара сөз). Ұлы ақынның бұл ойлары бүгінгі Қазақстан қоғамы үшін де өзекті деп санаймын. Сондықтан біз бүгінгі таңда шикізатқа тәуелділік психологиясынан арылуды, шағын және орта бизнесті барынша өркендетуді негізгі басымдықтың бірі ретінде белгілеп отырмыз.

Әлемдік мәдениеттің тұлғасы

Қазіргі өркениетті мемлекеттердің барлығы дерлік шоқтығы биік тарихи тұлғаларымен мақтана алады. Олардың қатарында саясаткерлер, мемлекет және қоғам қайраткерлері, қолбасшылар, ақын-жазушылар, өнер және мәдениет майталмандары бар. Қазақ жұрты да біртуар перзенттерден кенде емес. Солардың ішінде Абайдың орны ерекше. Бірақ біз ұлы ойшылымызды жаһан жұртына лайықты деңгейде таныта алмай келеміз.

Мен көп жылғы дипломатиялық қызметімде басқа елдердің саясаткерлерімен, түрлі сала мамандарымен жиі кездестім. Шетелдіктермен адамзатқа ортақ көптеген түйткілді мәселелер туралы пікір алмасып, ой бөлістім. Жалпы, олар Қазақстанның саяси және экономикалық жетістіктері жөнінде жақсы біледі. Ал, рухани және мәдени құндылықтарымызбен жете таныс емес. Осы орайда «Неге қазақтың бітім-болмысын, мәдениетін Абай арқылы танытпаймыз?», – деген сұрақ туындайды.

Ғұлама Абай – қазақ топырағынан шыққан әлемдік деңгейдегі кемеңгер. Ол күллі адамзат баласына ақыл-ойдың жемісін сыйлады.

Абайдың ақындық қуатының терең тамырына үңілген зерттеушілеріміз оның қазақ фольклорынан, Шығыс пен Батыстың сөз өнерінен, орыс әдебиетінен, тарихи еңбектерден сарқылмас нәр алғанын айтады.

Абайдың асқан ойшылдығы оның діни талғам-танымынан да айқын көрінеді. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешуақытта жалған болмас», – дейді ол. Бұл ой-тұжырымға ол Шығыс пен Батыс философтарының еңбектерін терең біліп, зерттеп, зерделеп барып жеткені анық. Ол отыз сегізінші қара сөзінде Аллаға деген көзқарасын толық білдіреді.

Абайдың рухани өресіне баға берген дінтанушы философ ғалымдар оның «кәміл мұсылман» ұғымына ерекше назар аударады. «Кәміл мұсылман» ұғымы тек қазаққа ғана емес, бүкіл мұсылман әлеміне қатысты айтылса керек. Міне, біздің ойшыл Абай, хакім Абай – әлемдік деңгейде осы діни көзқарасы арқылы да биіктей беретін тұлға.

Елордада барлық діннің басын қосып, дәстүрлі жиын өткізіп келе жатқанымызды білесіздер. Мұндай іс-шаралардың мақсаты мен ұлы Абай ұстанымының арасында өзара үйлесімділік бар.

Ақынның барша адамзат баласының жан дүниесінің тазалығын сақтауға деген ниеті бәрімізге ой салады.

М.Әуезовтің «Абай жолы» романы арқылы Абай бейнесі көркем образ ретінде әлем әдебиетінде жоғары бағаланғаны белгілі. Бірақ бұл – Абайды танудың бір қыры ғана. Нағыз Абайды, ақын Абайды тану үшін оның өлеңдері мен қарасөздерінде айтылған ой-тұжырымдардың мән-маңызы ашылуы керек. Ол әлемнің кең таралған негізгі тілдеріне барлық бояуын сақтай отырып аударылуға тиіс. Бұған біз толық қол жеткізе алдық деп айту қиын. Нағыз ұлт ақындарын өзге тілдерге аудару – оңай шаруа емес. Аудармашы да сол ойшылдың деңгейіндегі талант болуы керек. Біздің абайтанушы ғалымдарымыз, тіл мамандары мен жанашыр азаматтар осы мәселеге ерекше мән бергені жөн.

Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев: «Абай – қазақ халқының рухани қазынасына өлшеусіз үлес қосқан ғұлама ғана емес, сонымен қатар ол қазақ халқының ел болуы жолында ұлан-ғайыр еңбек еткен данагер.

Абай – әлемдік деңгейдегі ойшылдардың қатарындағы ғажайып тұлға» – деген болатын. Шынында да, дана ақын шығармалары тек қазақтың ғана емес, бүкіл адамзат баласының рухани өмірін жан-жақты байыта алады. Өйткені Абай туындыларының мазмұны жалпыадамзаттық құндылықтарға толы. Оның қара сөздері – әлем халықтарының ортақ қазынасы. Бұл – классикалық үлгідегі өнегелі ойлар шоғыры. Нақыл сөз, ғибратты сөз, ғақлия сөздер деп әрқилы аталғанымен, бұл – ерекше жанр.

Абай өзінің қара сөздерінде адамзат баласына ортақ мұраларды дәріптей отырып, рухани биікке құлаш сермеп, алысқа қанат қаққанын көрсетеді. Оның қара сөздерінің арқауы – кісілік, мәдениет, ізгілік. Хакім Абайдың қара сөздеріне балама еңбек іздесек, француз ойшылы Монтеньнің жазбалары ойға оралады. Десек те, Монтень өз болмысы мен адам тұлғасы жөнінде көбірек ой толғаса, Абай қара сөздерінің басты миссиясы – ойлану, өзгеге ой салу, мақсатты ұстанымға айналдыру. Демек, ұлы ойшылдың қара сөздері – аса құнды еңбек.

Әлемдік мәдениетте Абайды қаншалықты жоғары дәрежеде таныта алсақ, ұлтымыздың да мерейін соншалықты асқақтата түсеміз. Бүгінгі жаһандану дәуірінде, ақпараттық технологиялар заманында Абай сөзі баршаға ой салуға тиіс.

Дүние жүзінде ғылым мен білімнің түрлі салаларын дамытуға зор үлес қосып, бүкіл адамзатқа ортақ ойшыл ретінде танылған тұлғалар баршылық. Мысалы, Қытай дегенде Лао-цзы мен Конфуций, Ресей дегенде Достоевский мен Толстой, Франция дегенде Вольтер мен Руссо бірден ойға келеді. Сол сияқты шетелдіктердің бәрі бірдей Қазақстан дегенде бірден Абайдың есімін атайтындай дәрежеге жетуіміз керек. Өзге жұрт «Қазақ халқы – Абайдың халқы» деп, бізге ілтипат білдіріп отырса, зор мәртебе болары анық.

Абайды қалай дәріптесек те жарасады. Оның ғибратты ғұмыры мен шынайы шығармашылығы – қазақ халқына ғана емес, жаһан жұртына да үлгі-өнеге. Абайдың адам мен қоғам, білім мен ғылым, дін мен дәстүр, табиғат пен қоршаған орта, мемлекет пен билік, тіл мен қарым-қатынас туралы айтқан ой-тұжырымдары ғасырлар өтсе де маңызын жоғалтпайды. Өйткені ақынның мұрасы – бүкіл адамзат баласының рухани азығы.

Қазақ елі барда Абай есімі асқақтай береді. Оның асыл сөздерін рухани байлығымыз ретінде жоғары ұстасақ, туған еліміздің әлем алдындағы абыройы арта берері сөзсіз.

Ең алдымен, Абайды ұлтымыздың мәдени капиталы ретінде насихаттауымыз керек. Өркениетті елдер қазақтың болмыс-бітімін, мәдениеті мен әдебиетін, рухани өресін әлемдік деңгейдегі біртуар перзенттерінің дәрежесімен, танымалдығымен бағалайтынын ұмытпайық. Сондықтан, Абайды жаңа Қазақстанның бренді ретінде әлем жұртшылығына кеңінен таныстыру қажет. Бұл – бүгінгі ұрпақтың қастерлі борышы.

Торқалы тойдың тағылымы

Біз ұлттық сананы жаңғыртамыз және бәсекеге қабілетті ұлт қалыптастырамыз десек, Абайдың шығармаларын мұқият оқуымыз керек. Оның қоғамдағы түрлі үдерістерге қатысты көзқарасы бүгінгі Қазақстан үшін аса пайдалы. Өз заманының ғана емес, қазіргі қоғамның да бейнесін танытқан Абай – елдік мұраттың айнымас темірқазығы.

Әр қазақтың төрінде домбыра тұрсын деген ұғым қалыптасқанын бәріміз жақсы білеміз. Сол сияқты әр шаңырақта Абайдың кітабы мен Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романы тұруы керек деп санаймын.

Келер ұрпақ Абайдың сара жолын жалғауға тиіс. Бұл – ұлы ақын арманының орындалуы. Сондықтан біз Абайдың ойынан да, тойынан да тағылым алуға тиіспіз.

Биыл Абайдың 175 жылдығына орай халықаралық, республикалық және аймақтық деңгейде 500-ден астам іс-шара ұйымдастырылады. Тамыз айында Семей қаласында ЮНЕСКО-мен бірлесіп өткізілетін «Абай мұрасы және әлемдік руханият» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция ең басты шараға айналады. Сондай-ақ, қазан айында Нұр-Сұлтан қаласында «Абай және рухани жаңғыру мәселелері» деген тақырыпта халықаралық конференция өтеді. Бұл жиындарда Абайдың тұлғасы мен мұрасы жан-жақты зерделеніп, оның шығармашылығын ХХІ ғасырдағы жаңа Қазақстанның игілігіне пайдалануға жол ашылады.

Маңызды жобаның бірі – ұлы ақынның шығармаларын он тілге аударып, басып шығару. Атап айтқанда, Абай еңбектері ағылшын, араб, жапон, испан, итальян, қытай, неміс, орыс, түрік, француз тілдеріне тәржімаланады. Ақынның өмірі, мұрасы, қазақ мәдениетін дамытудағы рөлі туралы бірнеше деректі фильм және «Абай» телесериалы түсіріледі.

Ақын тойынан өнер саласы да тыс қалмайды. Республикалық және халықаралық деңгейде театр және музыка фестивальдері өтеді. Биылғы бәйгелер Абай шығармашылығына арналады. Әдебиет және өнер саласындағы үздік шығармаларға берілетін мемлекеттік сыйлық енді Абай атындағы мемлекеттік сыйлық деп аталатын болады.

Абайдың тұлғасы мен мұрасын ұлықтау шетелдерде де жалғасады. Ресейдегі, Франциядағы, Ұлыбританиядағы және басқа да мемлекеттердегі Қазақстанның елшіліктері жанынан «Абай орталықтарын» құру жоспарланып отыр. Бұл мәдени іс-шараларды ысырапшылдыққа жол бермей ұйымдастыру қажет.

Шығыс Қазақстан облысының Ақшоқы елді мекеніндегі Құнанбай Өскенбайұлы әулетінің қорымы абаттандырылады.

Сонымен қатар, Абай тұлғасын жоғары дәрежеде дәріптеу үшін Үкімет мынадай шараларды қолға алуы керек деп есептеймін.

Семей өңірі – қазақ тарихындағы киелі өлкенің бірі. Сондықтан, елдің рухани дамуында ерекше орны бар Семей қаласын тарихи орталық ретінде белгілеген жөн. Ұлы Абай мен Шәкәрімнің, Мұхтар Әуезовтің кіндік қаны тамған өңір айрықша құрметке лайық. Осыған орай, шаһарды әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан кешенді түрде дамытып, ондағы тарихи-мәдени нысандарды жаңа талапқа сай жаңғыртамыз. Үкіметке бұл мәселеге байланысты тиісті шаралар қабылдауды тапсырамын.

Мерейтой жылы аясында Абайдың қастерлі мекені – әйгілі Жидебайды абаттандырып, ұлы ақынның рухына тағзым етуге келетін жұртшылыққа қолайлы жағдай жасау қажет.

Сонымен қатар, Абайдың «Жидебай-Бөрілі» мемлекеттік тарихи-мәдени және әдеби-мемориалдық қорық-музейіне ерекше көңіл бөліп, ғылыми-танымдық жұмыстармен айналысатын орталыққа айналдыру керек.

Жидебайда музейге арнайы лайықталған «Абай мұрасы» атты жаңа ғимарат салу қажет.

1918 жылы Семей қаласында Мұхтар Әуезов пен Жүсіпбек Аймауытов негізін қалаған, 1992 жылдан бері қайта шыға бастаған «Абай» журналына мемлекет тарапынан қолдау көрсету керек.

Осы және басқа да ауқымды шаралар Ұлы Абайдың рухына тағзым етіп, оның мол мұрасын дәріптеу үшін өткізілмек. Ендеше, бүкіл Қазақстан халқын осы игі бастамаға белсене атсалысуға шақырамын.

* * *

Біз Абайдың 175 жылдық мерейтойына қоғамдық сананы жаңғыртатын, бір ел, тұтас ұлт болып дамуымызға серпін беретін іс-шара ретінде зор мән беріп отырмыз.

Бұл тойдың тұсындағы басты мақсатымыз – бүкіл халықтың ұлт ұстазы алдындағы өзіндік бір есеп беруі іспеттес болуға тиіс деп білемін. Абай сыны – ауыр сын, сындарлы сын.

Елбасы бастап, ел қостап, биік белестерді бағындырдық. Озық елулікке кіреміз деп мақсат қойдық, ол мақсатқа мерзімінен бұрын жеттік.

Озық отыздыққа қосылуды межеледік. Ол межеге де жетеміз. Сол межеге жетуге де бізге Абай мұрасы көмек бере алады. Ендігі мәселе – біз сол Абайдың көмегін түсіне алдық па, зерделей аламыз ба?

Ұлылықтың тойы ұлт алдындағы ұлы міндеттің үдесінен шығудың жолын іздеуге ұмтылдыруға тиіс. Әр азамат осы тойдың алдында еліміз, елдігіміз жөнінде терең ойланса дейміз. Абай бізге нені аманаттады? Абай бізден нені талап етті? Абай бізден нені күтіп еді? Абай елдің қай ісіне сүйініп еді? Сол сүйінген ісінен үйрене алдық па? Абай қазақтың қай ісіне күйініп еді? Сол күйінген ісінен жирене алдық па? Басқасын былай қойғанда, ақын айтқан бес асыл істі жүзеге асырып, бес дұшпанды бойдан қашырып жатырмыз ба деген ойдың төңірегінде толғансақ та талай жайға қаныға аламыз.

Абай мұрасы – біздің ұлт болып бірлесуімізге, ел болып дамуымызға жол ашатын қастерлі құндылық.

Жалпы, өмірдің қай саласында да Абайдың ақылын алсақ, айтқанын істесек, ел ретінде еңселенеміз, мемлекет ретінде мұратқа жетеміз.

Абай арманы – халық арманы. Халық арманы мен аманатын орындау жолында аянбағанымыз абзал. Абайдың өсиет-өнегесі ХХІ ғасырдағы жаңа Қазақстанды осындай биіктерге жетелейді.

Continue Reading
Advertisement

Сөзге тиек

Кітаптан үзінді...2 months ago

Клаус Шваб: Төртінші индустриялық революция

Авторы: Клаус Шваб Аудармашылар: Ақыш Н.Б., Бимендиева Л.Ә., Матыжанов К. І. Ілкі бағдарламаны төрткүл әлемнің небір ақылгөйлері мен даналарының таңдайын...

Әлемде2 months ago

Фото: Маскалы әлем

KAZNEWS – Коронавирустық инфекциясын жұқтырған адамдардың саны 9000-нан асып, Қытайда 213-і көз жұмған. Дүниежүзінде аталмыш вирус Қытайдан бөлек 18 елде...

Әлемде2 months ago

Қазақстан Қытаймен 72 сағаттық визасыз режимін уақытша тоқтатты

Қытай азаматтарына қатысты 72 сағаттық визасыз режим туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 27 қаңтардағы № 10 қаулысына сәйкес, Қытай...

Әлемде2 months ago

Коронавирустың неден жұққаны анықталды

Ғалымдар Қытайда тараған коронавируске генетикалық талдау жасады. Бұл туралы зерттеу Journal of Medical Virology басылымында жарық көрді,- деп хабарлайды Nege...

Әлемде3 months ago

ҚР-ның Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласы

Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толады. Халқымыздың ұлы перзентінің мерейтойын лайықты атап өту үшін арнайы құрылған комиссия дайындық жұмыстарын...

Әлемде3 months ago

Айман Бекболатқызы «Owlypia-2019» халықаралық сайысында үздік атанды

KAZNEWS – Баян-Өлгий аймағының оқушысы Айман Бекболатқызы 7 желтоқсанда өткен «Owlypia-2019» халықаралық сайысының онлайн нәтижесінде үздік үштіктен көрініп, 2020 жылы...

Әлемде4 months ago

Импичмент деген не?

Massaget.kz Дональд Трамп – конгресс өкілдерінің Палатасы импичмент жариялаған АҚШ тарихындағы үшінші президенті. Оның қызметінде қалу-қалмауын келесі жылдың қаңтар айында...

Әлемде4 months ago

Моңғолияда тұратын қазақ бизнесмен Алматы қаласында «All Math Y» деп аталатын оқыту орталығын ашты

KAZNEWS – Моңғолияда тұратын қазақ бизнесмені Turan World компаниясының директоры Ерболат Әшікұлы Қазақстан Республикасының Алматы қаласына өзінің  компаниясының филиалын ашып,...

Басты назарда