Connect with us

Жетістік жолы

«Қалтаңда ақшаң болғанша…»

Published

on

Осыдан бірнеше жыл бұрын ғана ақшаның астында қалған еліміз бүгіндері қаржы таппай дал болуда. Өткен күн тарих десек, одан сабақ алу адамзат баласына жүктелген міндет. Осы тұрғыдан сіздердің назарларыңызға көсемсөз шебері Баабардың 2012 жылы жарық көрген «Қалтаңда ақшаң болғанша…» атты мақаласын назарларыңызға ұсынамыз. Кімнің қалай ой түюуі өз құзырында…

Еліміз қоржынына тарихта болмаған қомақты қаржы құйылды. Соңғы 8 жылда ішкі жалпы өнім 10 есеге өсті. Шыңғысхан дәуірінде қандай болғанын кім білсін?! Ол кезде жан-жақтан тонап әкелінген байлық көп жылғы асқа жарамаған көрінеді. Одан бізге бірде бір пышақ та, қылыш та жетпеді. Байлықты жинақтамайтын, тапқанын шашатын – бұл көшпенділердің тума қасиеті.

1911 жылы ел тәуелсіздігін қайта жаңғыртқан кезде жағдай өте ауыр болды. Ресейден 5 млн рубль сұрап, 3 млн-ын алғанымен байлар көңілінің қалауынша жұмсайтын болғандықтан, оған бақылау жасаушы ретінде Козин дегенді жіберіп, қаржы министрлігінің кеңесшісі немесе мүлік жауаптанушы етіп тағайындады. Ағаш кесу рұқсатын бүгінгі «қожың» деген атауы осы орыстың атының өзгеруінен қалыптасты.

1921 жылғы төңкерістің шығындарын коминтерн өз мойнына алды. Ренчино арқылы 3 млн рубль беріп, оның да керекке жарағанын қадағалау үшін буриад азаматына басқартты. Социлизм де несие арқылы құрылды. 1934жылы мемлекеттің жалпы бюджеті 17 млн төгрөг болатын. Сталин Гэндэнмен кездесуінде: «Қарызға ақша қосып алам десеңдер, ламалалардың көзін құртыңдар»,- деген талап қояды.

1956 жылы Микоян Бежіңнен қайтар жолында Ұланбатырға аялдайды. Әуежайда оны күтіп алған екі көлікке біздің басшылар қонағымен бірге сығылысып отырады. Микоян оған қатты қобалжиды. Махур толгойға көтеріліп, Ұланбатыр үстінен қараса, барлығы киіз үйлер екен. «Кеңестер одағының етегін 40 жыл ұстаса да мұндай қайыршылық жағдайда өмір сүруге болмайды» дегенді басшыларына жеткізіп, сол жылы 200 млн рубьлдің несиесін бергізеді. Бұл ақшамен көптеген істер атқаруға мүмкіндік болғанымен социализм құру, бірлестіктендіру атымен ол да дуалдар соғуға арналды. Бірақ Қытай басшысы Чжоу Енлай берген 190 млн рубльдің қайтарымсыз көмегімен Бейбітшілік көпірі, Үлкен әмбебап дүкен, Ұланбатыр қонақ үйі, Налайх жолы, Әйнек өндірісі, 50 мыңдық тұрғын үй, Қарақорым электр станциясы қатарлы біршама нысандар тұрғызылды.

1950-1965жылдар аралығында Моңғолия Кеңестер Одағынан 750 млн рубль, Қытайдан 115 млн рубльдің несиесін алып, қажетіне жаратты. Бұған қосылмаған көптеген қайтарымсыз көмек қаржысы тағы бар. Кейін Кеңес Одағы пен Қытайдың қарым-қатынасы нашарлап, қырғиқабақ соғыс деңгейіне жетіп, оның көлеңкесі Моңғолияға түсті. Кеңестер одағының 100 мың әскері елімізге тұрақты орналастырылып, қарымтасына Кеңес Одағы 1971 жылдан бастап 5 жыл сайын 3 млрд рубльдің несиесін беретін болды. Ол 1990 жылға дейін жалғасып, барлығы 10 млрд рубльге жетті. Осы ақшамен қазіргі Моңғолияның аяғынан тік тұрғаны да шындық.

Соның нәтижесінде мәдени ұлан-асыр төңкеріс жасалып, білім, ғылым, медицина саласы күрт көтеріліп, қазіргі жағдайға жетті. Алайда, жалпы есеп бойынша бұл қаржының тағы да көп мөлшері ысырап болған. Эрдэнэт, Монросцветмет қатарлы алып өндірістерге несиенің 7 пайызы ғана жұмсалды. Ал 60 пайызы көшпелі малшаруашылығын жақсартуға рәсуа етілді. Өзі көбейіп, өзі жайылатын жартылай жабайы малшаруашылығына дуалдар, қоралар, құдық, мал дәрігерлік бөлімшелер, бригада орталықтары, жем-шөп өндірістері қатарлы дүниелер салынды. Бірақ мал саны 24 млн-нан аспады. 5 жыл сайын мал санын 25 млн-ға жеткізу үшін 9 млн төл алу қажет деген ұрандар айтылса да, бірде-бір рет нәтижеге қол жеткізбеді. Мысалға алсақ, 2012 жылы еліміз 15 млн мал төлдетіп, мал санын 50 млн-нан асырды. 1970-1990 жылдар аралығында елімізге қаржы енгізу мен мемлекеттік бюджеттің 70 пайызы несие арқылы толықтырылды. Оның белгісі 1990 жылы комммунизм құлағанда білінді. Тек жалғыз ғана елмен қарым-қатынас жасап, одан несие алу арқылы өмір сүретін ел өзінің жемдеушісінен айырылғаннан кейін қандай болатынына барлығымыз да куә болдық. Сол жылдары Моңғолия өзінің жалған бетпердесін сыпырып, нақты кейпіне енді. Күнделікті тұтыну тауарлары сөрелерден бұлбұлдай ұшып, жемдеу арқылы жұмыстайтын өнеркәсіп саласы құлап, экспорт тоқтағандықтан импортпен тауар енгізетін ақша таба алмай қиналдық. Кеңестер Одағы күйреп, жүйесі бұзылғандықтан Моңғолия асыраушысынан айырылды. Осы бір қиын шақты тек ғана малдың арқасында ғана жеңіп шықтық. Мал жоқ болса аштықтың келетіні де ақиқат еді. Бірақ соңын ала тағы да қамқоршы деген жаңа асыраушылы болдық.

1990-2000 жылдар аралығында тек Жапония ғана 1 млрд АҚШ долларының көмегін көрсетті. Халықаралық валюта қорының араласуымен Әлемдік банкі және Азия даму банкінен мол мөлшерде ұзақ мерзімдік несиелер алынудың сыртында қайтарымсыз көмек те берілді. Негізінде ішкі жалпы өнімнің 40 пайызын шетелдік несилер мен қайтарымсыз көмектер арқылы жинақтадық. Бұл жағдай 15 жылға жалғасты. Елімізде өндіріп, сыртқа сатуға жарайтын өнім Эрдэнэттің мыс концентраты, ешкі түбіті, шпат, алтын сияқты аз ғана түрлі пайдалы қазбалар еді. Апаттың үстіне апат болып, сол жылдары мыс бағасы 1300 АҚШ долларына дейін арзандап, өз құнын өтей алмады. Ал қазіргі жағдайда мыстың бағасы тоннасы 6-дан 10 мың АҚШ доллары аралығында. 2000 жылға дейінгі ішкі жалпы өнім 1 млрд АҚШ долларына да жетпеді. Оның тең жартысы несиелер мен көмектерден құралды. 2005 жылдан бастап ішкі жалпы өнім өзін өзі ақтай бастады. Тарихта алғаш рет ешкімнің қолына қарамайтын болдық. Мұны көп еңбектенгеннің арқасы деп айтуға келмейді. Тек ғана қазба байлықтың бағасы өсті. Әлемдегі қазба байлықтың барлығы Моңғолияда бар. Оны біз бұрын білмеппіз. 1990 жылы 700 келі алтынға мәз болып жүрсек, қазір оның көлемі 30 тоннаға жетті. 68-ші қаулыдан болып, тек ұрлық жолымен қазудың көлемі қаншалықты болғаны жайлы статистикалық мәлімет жоқ. Кешікпей әлемдегі ең үлкен мыс кенішінің бірі елімізде пайдаға берілмек. Моңғолиядағы жер қыртысының газ қоры ҚХР-ның қорынан 500 есе көп екендігі анықталды. Бүгінгі күндері анықталған кокс көмірін қазіргі қуатпен шетелге тасымалдасақ, оған 2000- 3000 жыл қажет болады. Уран қорымен де әлемдегі ең бай елдердің бірі болу мүмкіндігі бар. Темір рудасы да мол. Оның сыртында бағалы тастар, алтын, молибденнің қоры да бір өзімізге жетерлік. Болжанып отырған барлық қазба байлықтың қорының бағасы қазіргі бағамен есептелінгенде 1 триллион АҚШ долларына жетіп жығылады. Оны 3 млн адамға бөлсек суық жердің жаңа Кубейті тарих сахнасына шығар еді. 2010 жылы Моңғолияны халықаралық валюта қоры ресми түрде кедей ел тізімінен алып тастады. Бұл енді жеңілдетілген несие, қайтарымсыз көмек берілмейді деген сөз. Бір адамға тиесілі ішкі жалпы өнімнің мөлшері 3000 АҚШ долларына жетті. Енді 5 жылдан кейін бұл 10 мыңды құрауы мүмкін. Ал бұл санайғақтың 2000 жылы 450 доллар болғанын бәріміз де білеміз. Сол жылы мемлекеттік бюджет 280 млн АҚШ долларын құраса, 2012 жылғы бюджет 4 млрд АҚШ долларымен бекітілді.

Баюын байыдық, бірақ оның игілігін қалай көріп отырмыз. 2004 жылдан бастап «баланың ақшасы» деп шаштық. Сондай-ақ үйленгендерге 500 мың, дүние есігін ашқан сәбилерге 100 мыңдап бердік. Нәтижесінде отбасын құрушылар саны 4 есе өсті. Бір жылда 7 рет үйленген қария да болды. Сайлау нәтижесінде пайда болған жансыз адамдарға жан кіріп, жалған балалар үсті-үстіне молайды. Осылайша орта деңгейдегі сыбайлас жемқорлық желісі пайда болды. Еліміз тарихында алғаш рет жұмыссыздар жәрдемақысы үлестірілді. Өткен жылғы халық санағына қарағанда 200 мың азаматтың мүлдем жұмыс істегісі келмейді. Бұл еңбекке қабылетті халықтың 15 пайызын құрайды. Ұланбатыр қаласы халқының 13 пайызы студенттер, 10 мың адамға шаққандағы студент санымен еліміз әлемде бірінші орынды шаппай алады. Бұл 1990 жылмен салыстырғанда 10 есеге қосылған. Барлығына қоғамдық көлікпен тегін жүру құқығы берілумен қатар, оқу төлемін мемлекет өз міндетіне ала бастады. 2012 жылы мектеп бітірушілердің 100 пайызы жоғары оқу орнына ілескісі келеді, – тағы да бір қамқорлық орны. Адамның барлығы диплом иесі атанбақ. Мектептерде оқушыларды түскі аспен ақысыз тамақтандырыла бастады. Мұндай жағдай жасайтын бай елдің саны әлемде саусақпен санарлық қана. Балабақшалар тегін болды. Біз социализм кезінде де оған төлем төлейтін едік.

«Сайлау уәдесін орындап жатырмыз» деп адам басына 70 мыңнан кейін 120 мың төг-тен үлестірдік. Оның соңы ай сайынғы 21 мың төг-ке айналды. Одан кейін млн-млндап бердік. Ақшаның астында қалдық. Ақпарат құралдарынан ақшасын алу үшін кезекте тұрған адамдарды көрсетіп, халықтың кедейлігінің, қайыршылығының мысалы ретінде жарнамаладық. Әлемнің қандай бай мемлекетінде де егер осылай ақша таратсаңыз, кезекке тұратыны бесенеден белгісі емес пе?!
Еңбек, зейнет, жәрдемақыларды бай адам сияқты көзді ашып-жұмғанша 50- 70 пайыз қостық. «Америка, Жапониямен салыстырғанда біздің еңбекақымыз төмен» деп жар салдық. Шынтуайтында, олар жатпай-тұрмай еңбек етіп, нарықта жоғары бағаға өтетін өнім өндіріп, оны шетелдерге сатып отыр. Сұраншақ қана ақшаның құнын білмейді. Сондықтан да ол тапқан ақшасын қолма қол жұмсап бітіреді. Бір сөзбен айтсақ, байлық өндірмейді, ертеңін ойламайды, тек ғана бүгінгі күнмен өмір сүреді. Осылай бай болғаннан қалтаң бос болса да байлықты ақырындап еңбегімен пайда болғызсаң, оның бағасын білетін боласың. Асып-тасып ұстап, ақша шашудың зияны не сонда?

Біріншіден,нарықтағы тауар мен даяшылық бағасы валюта бағасына сәйкес келуге тиіс. Басқаша айтсақ, қағаз ақшаның саны тауар мен даяшылықтың құнын белгілейді. Нарыққа көп мөлшерде қағаз ақша шығарылса, тауар мен даяшылыққа сәйкес ақшаның саны өседі. Мұны инфляция дейміз. Еңбекақыны қосып, 21 мыңды үлестіру сылтауымен тауардың бағасы қосылып отырған жоқ. Қағаз ақша көбейгендіктен бағаның өсетіні қарапайым ғана заңдылық. Оны түсіну үшін керемет экономист болудың қажеті жоқ. Ақыл-есіңіз дұрыс болса немесе кәсіподақтың Гамбасы сияқты хат танысаңыз да жеткілікті.

Екіншіден, көшпелі малшылардың табиғатында малын өсіре бергісі келетін тума қызығушылығы болады. Бұл – көптеген мыңдаған жыл жалғасып келе жатқан дәстүр. Сондықтан да мал жекеменшікке берілгеннен кейін-ақ жылқы саны адам санынан асып кетті. Жылқы шаруашылығының пайдасы аз болса да жайлауы жылқыға толғаны үлкен мақтаныш. Қолма қол ақша үлестіре бастағандықтан тұрмыстық қажеттілігін содан өтей алатын мүмкіндікке ие болып, малын айналымға енгізуден бас тартты. Қыста соғымда, мемлекет мейрамында мал семіргенде ет бағасы арзандайды. Алайда күріш пен ұнның, киім мен керек-жарағына қажетті ақшалы болған олар малын сатудан бас тартты. Мал саны 50 млн-ға жетсе де оның бағасы 2-ден 3 есе өсті. Ет бағасы аспандағандықтан малшылар психологиясында малын малдан шығатын ет келісімен есептеп, оны көп ету, мүмкіндігінше сатпау, шығындамау қызығушылығы туады.

Үшіншіден, еліміздің ішкі жалпы өнімнің 80 пайызын жекеменшік сектор өндіреді. Азаматтар еңбек етпей жансақтайтын ақша табу мүмкіндігіне ие болғандықтан жекеменшік сала еңбекақысын негізсіз қосуға мәжбүр болды. Соның нәтижесінде тауардың құны өсіп, бағасы қосылды. Көптеген шаруашылық бірліктері өзіндік құнының өсуінен болып амалсыз банкротқа ұшырады. Осылай болып та жатыр. Халық кенет ақшалы болғандықтан адамдар бағалы, таңсық зат тұтынуға көшеді. Нәтижесінде жеке шаруашылықпен айналысушы шағын өндірістің тауарының сатылуы күрт төмендеді. Бұл жаңа ғана тәй-тәй басып келе жатқан шағын шаруашылықтарға ауыр соққы болуы ықтимал.
Тау-кен, ақпараттық технология қатарлы қоғамға қажетті салада жұмыстаушылардың еңбекақысы өскендіктен жұмыс берушілерге шетелден арзан жұмыс күшін тартудан басқа жол қалмайды. Жаңа ғана университет бітірген геология маманы 1000 АҚШ долларының еңбекақысын менсінбесе, индонезиялық тәжірибелі геолог 800 АҚШ долларының еңбекақысымен қуана-қуана жұмыс істейді. Әсіресе дене еңбегін көп қажет ететін құрылыс, жол салаларында. «Текке келген ақша текке кетеді» деген бар, бұл адам табиғатына тән қасиет. Уысқа түскен ақшаны тіршілігіне пайдаланғаннан гөрі адамдар таңсық дүниелерге бет бұрады. Әрине, өз қалтасының шамасына қарай. Мұны қарапайым ғана арақ саудасынан көруге болады. Ішімдік өндірістері өнімдерін үш топқа бөледі. Осыдан бірнеше жылдың алдында саудаға салынған арақтың 80 пайызын төменгі дәрежелі арзан арақ иеленген болса, қазір жоғарғы дәрежелі қымбат арақтың саудалануы онымен теңескен. Мұндай жағдай басқа сауда саласында да көрініс берген. 1990 жылдан бұрын саудаға салынатын ұнның 80 пайызын «екінші ұн» деп аталатын екінші сұрыптық ұн иеленген болса, қазір 90 пайызы бағалы жоғарғы сұрып ұнын тұтынуда.

Маскүнемдік күрт өсті. Бір адамға 40 литр арақ тиесілі деп бірнеше журналист Ламба министрдің алдына 40 литрлік ыдыс қойып, оны телеарнадан көрсетті. Ішімдіктің жоғарғы деңгейін 100 градус деп есептеп шығаратын халықаралық тәсіл бар. Мұнымен есептегенде Канада, Ресей, Скандинавия елдерінде бір адамға 10-12 литр спирттен келеді. Азиялықтарда спиртті ыдырататын алкоколдигидогенеза ферменті аз болатындықтан олар араққа көбірек уланады. Жұмыс істеуге құлықсыз, қоғамның әлсіз топтары тапқан ақшасына арақ ішіп, уақыт өткізеді.

Сыбайлас жемқорлықтың мөлшері мен аумағы ұлғайды. Елімізде 160 мыңдай мемлекеттік қызметкер бар. Оның барлығы демесек те біршамасына өзіне сәйкескен үлкенді-кішілі жемі табылады. Сыбайлас жемқорлық деген ұғым тек мемлекетке қатысты түсінік. Мемлекет атын пайдаланып өзіне пайда түсіру үдерісі сыбалас жемқорлық деп аталады. Жоғарыдағы айтылған көп қамқорлық белгілі мөлшерде жемқорлыққа жол ашады. Бақ, сұмыннан бастап министрлерге дейін сыбайлас жемқорлық желісі пайда болды. Моңғол елі МҰХ-ның 76 депутатын қосып есептегенде 77 қаржы министрлігіне айналды. Мүшелер атына қаржы бөлініп, оның көлемі 76 млрд-қа жетті. Қоғамдық байлықты ысырап ету шегіне тірелді. 2000 жылы денсаулық саласына 40 млрд төг бөлінсе, ол 500 млрд төгрөгке жетті. Нәтижесінде, денсаулық саласы жақсарды ма?!

Қоғамдық, адамдық құндылықтардан айырылдық, ел бойынша саясаткерлер, отаншылдар, азаматтық қозғалыстар, ұлтшылдар қаптап кетті. Расында, несін де ақшаға сатуға аянбайтын пенделер пайда болды. Осылай санамалай берсек, ақша көптіктің зардабы бұдан да мол болар.
Орыс жазушысы А. Беляевтің «Нан» деген повесін оқығаным бар. Онда ғалымдар өзінен өзі өсіп көбейе беретін нан жасайды. Бұл кедей балықшы қалашығына үлкен олжа әкеледі. Балықшылар нанды жегеннен басқа жұмыс істегенді қойып, тек ғана нанды жеп, ұйықтап, семіріп жата береді. Ал нан өсе береді. Балықшылар да өздерін бақытты сезінеді. Бірақ бұл бақытты сәт ұзаққа созылмады. Жұмыс істемей жатып семірген қалашық адамдары семіздіктен жарылып, өлім құшады. Адамдар өлгеннен кейін де үздіксіз өсе берген нан қалашықты сол қалпынша басып қалған екен…
Сәбет Насырұлы, Kaznews

Advertisement


Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Жетістік жолы

Заманбек Абдуллинұлы: Аптасына бір рет отын салатын пеш жасап шығардық

Published

on

Біз бүгін, Kaznews ақпараттық агенттігінің «Жетістік жолы» жобасының кезекті қонағына «Өлгий ресурс» компаниясының негізін қалаушы, директоры Заманбек Абдуллинұлын шақырып отырмыз.

Ол 1990 жылы Улаанхус сұмынында дүниеге келген. 4 ағайынды. Отбасының үлкені. 1998 жыл орта мектепті бітірген соң Моңғолия мемлекеттік университетіне оқуға түсіп, оны 2012 жылы баламалы энергетика инженері мамандығы бойынша, Саясат және менеджмент академиясын Басқару саласы бойынша тәмамдаған. Энергетика саласы бойынша магистрантурада оқып жүр. Заманбек Абдуллин алғашқы қызмет жолын 2012-2017 жылдары аймақтық жылу станциясы яғни «Эрчим» компаниясында бастаған. 2014 жыл “Киелі жүйрік”, 2018 жылы “Өлгий ресурс” компаниясын құрған.

Мекенжайы: Моңғолия, Баян-Өлгий аймағы

Қызметі: “Өлгий ресурс”, “Заман финанс” компанияларының директоры, “Өнер дамысы” одағының төрағасы

Әлеуметтік желі: Абдуллин Заманбек (FB)

Бизнестегі алғашқы қадамыңыз не болды?

Алғаш 2014 жылы «Киелі жүйрік» атты компания құрып, 2018 жылға дейін энергетика, құрылыс саласында жобалар жүзеге асырдық. Ең үлкен атқарған жұмысымыз – Баяннуур сұмыны орталығын біріккен жылу жүйесіне өз қаражатымызбен қостық. Бірақ қазір ол компанияны белгілі себептермен сатып жібергем. 2018 жылы энергетика және құрылыс саласы рұқсатнамаларын алып, Ресейдің Барнаул жылу пештері зауыты өнімдерінің ресми дистрибьюторы «Өлгий ресурс» компаниясын құрып, жоғары және төменгі қысымды жылу пештерін сату ісімен айналысып келеміз. Сондай-ақ осындай пештерді сұранысқа сәйкес Баян-Өлгий аймағында өндіріп, халық игілігіне жаратып отырмыз.

Тек қана аймағымызда емес, елімізде де тұрмыстық және өндірістік жылу пештері шетелдерден әкелінеді. Сіздердің «Өлгий ресурс» компаниясы өндіретін пеш нарықта қандай ерекшелігі бар?

Біз жасайтын пеш – жеке үйлерге қолданатын 4-7 тәулікте бір рет отын салып, күлін шығаратын, автоматтандырылған, жылу температурасын бірқалыпты ұстайтын пештер. «Жақсы идеялар жалқаулықтан пайда болады» деп айтады ғой. Ресейден пеш әкелген кезде осындай пештерді жеке үйлерге салып, күнделікті от жағу машақатынан қалай құтылуға болатынын байқадым. Сол кезде неге осы үлкен пештерді кішірейтіп, жеке үйлерді жылытуға пайдаланбасқа деген ой келді де бір жыл зерттедім. Қазақстан мен Ресейдегі нұсқаларымен таныстым. Ол кездері біздің аймақта және ел астанасында кейбір азаматтар осындай технологиямен жұмыстайтын пештерді Қазақстан, Ресей, Германия, тіпті Чехиядан да әкеліп қолданып жүр екен. Алайда олардың құны біздің қазіргі жасаған пештерден 2-3 есе қымбатқа түсетін. Бір жыл өзіндік құны мен нарықтағы сұранысты зерттей келе, тәуекелге бел буып, былтыр мамыр айынан жылу пештерін өндіре бастадық.

Бір пеш жасауға қанша уақыт жұмсалады?

Бір пешке орта есеппен 5-7 тәулік кетеді.

Өнімдеріңізді қайда сатасыздар?

Өнімді тек тапсырыспен ғана жасап келеміз. Бұл істі қолға алғаннан бері 28 пеш жасап саттық. Аймақ орталығы, сұмындар, көршілес Увс, Қобда аймақтарымен қатар Ұланбатыр, Эрдэнэт, Дархан қалалары мен Хэнтий аймағы тұтынушыларына да тапсырыспен жасап бердік.

Қазіргі ахуалдарыңыз қалай? Өндірістеріңіз бір арнаға түсті ме?

Қазір дайындық жұмыстарымен айналысудамыз. Бұл алғаш өз қолымыздан жасап шыққан өнім болғандықтан кемшін тұстары да болып жатады. Біз өз тұтынушыларымыздан пештің артықшылығы мен кемшілігін сұрай отырып, оны жетілдіріп шығаруды көздеп отырмыз. Тапсырыстар қабылдап, тұтынушылардың сұранысына сәйкес пеш жасаймыз.

Бағасы қолжетімді ме?

Әрине, қолжетімді. Құрылыс алаңының аумағына байланысты 1.800.000-3.500.000 төгрөг аралығында. Дәл біздікі сияқты автоматтандырылған пештерді Қазақстан, Ресей және басқа да шетелдерден әкелетін болса, оның құны 5 млн төгрөгтен асып кетер еді. Жастар көбінде от жағудан қашып, тұрғын үйлерде тұрғысы келеді. Ал біздің пештің бір ерекшелігі пәтер үй сияқты үйдің шаршы метріне байланысты 3-4 тәулікте немесе аптасына бір рет көмір салуында және ол автоматты басқарылатындықтан отынды 40 пайызға үнемдейді.

Қажетті шикізатты қайдан аласыздар?

Басында Ресейден алдыратынбыз. Бірақ ол қымбатқа түсетіндіктен ҚХР-дың ішкі өлкелерінен тасымалдайтын болдық. Сапасы Ресейдікімен бірдей әрі бағасы арзан. Сондықтан да өнімнің бағасы халық қалтасына сәйкес.

Жаңа өнім шығарып, оның бағасын басқа аналогтарынан арзан сату сіздерге де, халыққа да пайдалы. Сонымен қатар жұмыс орны да пайда болады. Өндірісіңізде қанша жұмысшы бар?

Оншақты адам жұмыс істейді.

Жалпы бизнес бастаған кезде қандай қиындықтар болды?

Бизнес бастаған кезде көптеген қиындықтар болады. Біріншіден, қорқыныштан құтылу қажет. Қорқынышты жеңіп, тәуекелге бел буған кезіңде ең әуелі ақша керек. Ол өзіңде жоқ болса, банк сағалағаннан басқа жол жоқ. Ең алғаш несие алған адамға, әрине, оның пайыздық өсімі жоғары. Бірақ адам қателесуден қорықпау керек. Адамның құлшынысы мен өзіне деген сенімі нық болса, бәрі де дұрыс болады.

Кез келген бизнесті бастау, сол істің 50 пайызы деп айтады ғой.

Сіз импорттың орнын басатын өнім шығарып отырсыз. Осыған сәйкес мемлекеттен қолдаулар болды ма?

Қолдау болмады. Солай болса да бүгінге дейін айы екі пайыздық бизнестік несиемен жұмыс жүргізудеміз. Шағын және орта өндірісті қолдау қорынан берілетін несиеге жобамызды тапсырсақ та, өкініштісі, қолдау таппай, оның көбі билік басындағы адамдар мен жергілікті депутаттардың ағайын-туысы, тамыр-танысына беріліп жатады. Өз маңдай терімен еңбек етіп, жетістікке жеткісі келген жастарға оның ауылы әлі де алыс сияқты. Ел бастаған ағалар жеке бас мүддесінен гөрі халық қамын ойлап, нақты өнім шығарып отырған компанияларды қолдаса екен деймін.

Бұған дейін қандай салада бақ сынадыңыз?

«Заман финанс» банктік емес қаржылық ұйымы қаржы, несие саласында жұмыс атқарса, «Өлгий ресурс» компаниясы қарамағында «Өрнек» цехы киіз өнімдерін шығарады. Өнімдерді Ресей, Қазақстан, ҚХР-ға тапсырыспен жасап жеткіземіз.

Сондай-ақ «Заман» продюсерлік орталығы да жұмысын жүргізіп отыр. Өзім жастайымнан өнерге құштар болғандықтан бұл саланы да тастағым келмейді. Аймағымызда қаншама дарынды жастар бар. Продюсерлік орталығы арқылы біздің аймағымызда кенже қалған саланы дамытсам, жастарды халыққа танытсам деген ойдамын. «Өнер дамысы» деген бейресми ұйым да бар. Осылар арқылы өнерге қолдау көрсетіп, жастарға домбыра, гитара, фортепиано үйірмелерін жүргіземіз. Өнердің арқасыныда “Моңғолияның өнер саласының озат қызметкері” атандым. Мен бизнеске келмес бұрын өнер жолында болдым. Оның жолы – қиын да ауыр. Нарық шағын, қолдау аз. Сондықтан да өз бизнесімді алып жүру арқылы өнерді де аз да болса қолдасам деп ойлаймын.

Бір емес, бірнеше салада қызмет жасайтын компанияларды басқарудасыз? Қандай қиындықтарды еңсердіңіз?

Іскерлік ортада ең алғашқысы және таңдаулысы ғана өмір сүре алады. Кезінде біраз қиындықтар болды. Ең бастысы – адамдармен тіл табыса білу.

“Мақсатсыз адам арманына жетпейді” дегендей мақсатсыз жұмыс алға баспайды.

Жұмыс жүргізу тәсіліңіз қандай?

«Мақсатсыз адам арманына жетпейді» дегендей мақсатсыз жұмыс алға баспайды. Алдымен ай сайын жұмыс жоспарын жасаймын. Одан кейін соған негіздеп, апталық кесте шығарамын. Сол бойынша шамамен қанша пеш өндіру керек дегенді уақытымен жоспарлап отырамыз. Қанша уақытпен жарыса жұмыс істесек те, сапаға ерекше мән береміз. Осы кәсіпті бастағаннан бері не нәрсе жасасақ та, тұтынушыға жетпес бұрын міндетті түрде тексеруден өткіземіз. Жеке кәсіп болған соң уақытқа да бағына бермейміз. Көбінде кешкі уақыттарда оңашада ойымды түйіндеп, жұмысымды жоспарлап, есеп-қисабымды жасаймын.

Дәл қазір қандай іспен айналысудасыз?

Бір пеш бір отбасының қажетілігіне жарайтындықтан адамдардың қалауы әрқалай. Сұранысқа сәйкес оны үнемі жетілдіріп отыру қажет. Сол үшін пештің тағы бір түрін тәжірибеден өткізіп жатырмыз. «Өлгий ресурс» компаниясы құрылыс саласында да жұмыстар атқарады. Алғашқы құрылыс жобамыз жеке автомат жылу жүйесі бар 4 үйлік тұрғын үй /пентхаус/ салып жатырмыз. Оның артықшылығы орталық жылу жүйесіне қосылмаса да, үш күнде бір рет көмір салынып жылытылады. Ал, құрылыс салудың бір қиыншылығы қала орталығынан жер телімі табылмайды. Бар жерді әркез билік басында болғандар қалталы азаматтарға бей-берекетсіз үйлестіріп тастаған немесе өздері алып алған.

Біз жоғарыда айтылғандай жастарға 4 үйлік тұрғын үй /пентхаус/ жобамызды ұсынамыз. Өз аулаңда экожүйе қалыптастырып алуға болады.

Қандай кезде музыка тыңдайсыз?

Қандай бір жұмыс істеп жатқан кезде музыка тыңдағанды қаламаймын. Тып-тыныш ортада бір нәрсеге ғана назарымды аударып жұмыстағанды ұнатамын. Ал музыканы бос уақытымда тыңдаймын немесе студияға барып, музыканың сүйемелдеуімен ән айтқанды ұнатамын. Бұл – менің хоббиім.

Жуықта қандай кітап немесе мақала оқыдыңыз?

Қазір екі кітап оқып жатырмын. Біріншісі – экономика ғылымдарының докторы Мырзакелді Кемелдің шығармалар жинағының екінші томы. Екіншісі – АҚШ президенті Доналд Трамптың моңғол тіліндегі «Миллиардерше ойлау» атты кітабы.

Сіздің мінезіңіз ашық па?

Өзімді ашық, ақ көңілмін деп ойлаймын. Бірақ ақ көңілдік бизнес тұрғысында кедергілер келтіріп жатады. Бірақ мен бірқалыптылықтан ауытқып, бірде олай, бірде былай болуды қаламаймын.

Бос уақытыңызда немен айналысасыз?

Көбінде отбасыммен бірге боламын. Арасында достарыммен бірге қыдырамын. Кейде теннис ойнаймын. Адамның ұрпағына қалдыратын жалғыз мұрасы, ол –тәрбие. Сондықтан балаларыма жақсы тәрбие беруге тырысамын.

Кімнен, неден күш қуат аласыз?

Отбасымнан, балаларымнан және достарымнан. Өзіме сенім жүктеген және сенетін жақындарымнан күш қуат аламын. Ауылда мені «бас жора» деп атайды. Адамдар сізге сенсе, сол сенімнен шығу қажет. Қазақтың заңғар ақыны Мұқағалидың :

Түн маған ұйықтау үшін жаралмаған,
(Ұйықтасын сапарларын тәмамдаған).
Алдымда сапар жолы тарам-тарам,
Ұйықтасам барлығынан қараң қалам,– дегенін естен шығармаймын. Жас кезіміз қайта айналып келмейді. Денсаулық, күш қуат, жігер, өр көкіректік тұрған шақта құлайтыннан құлап, сүрінетіннен сүрініп, асатын асулардан асуымыз қажет.

Өмірде кімдерден ғибрат алдыңыз?

Алдыңа мақсат қойып, сол мақсатқа күш, жігеріңді жұмсасаң, орындалмайтын арман жоқ. Мен өмірде жетістікке жеткен қандай адам болса да, солармен әңгімелесіп, ақыл – кеңес алып келдім. Қазір оқып жатқан Доналд Трамптың кітабынан жылжымайтын мүлік нарығының қыр-сырына қанығып жүрмін.

Алдағы жоспарыңыз?

Қазір қала орталығындағы пәтер үйлер өте қымбат. Жастарды қалай арзан тұрғын үйлі болғызу қажет деген мәселелер көп мазалайды. Осы мәселе бойынша зерттеу жұмысын жүргізіп жатырмыз. Қолжетімді бағада құрылыс тұрғызбақ ойдамыз.

Өзіңіз сияқты жас кәсіпкерлерге қандай кеңес бересіз?

Өзім де бизнесім де стартап болғандықтан маған да кеңес қажет. Көп тәжірибе жинақтадым деп айта алмаймын. Бірақ ел болашағы біздің қолымызда болғандықтан жастар біздер тек ғана құлшынуымыз керек. Тағы да Мұқағали:

Ойлайыншы, не берді жастық маған?
Үйрет деп асау берді бастықпаған.
Жастық маған от берді жалындат деп,
Жастық маған оқ берді жауыңды ат деп.
Жастық менің жаныма жыр байлады.
Жастық мені жалтартпай шыңға айдады,
Жастық мені шындады, шынықтырды,
Жастық шіркін өмірді шын ұқтырды. -деп жырлағандай жастық шағымызда дүниені танып, көріп-біліп, құлап қалсақ, қайта тұруымыз қажет. Осындай албырт кезіңізде құлшыныс жасап, қателесуден қорықпаңыздар. Өзіңе деген сеніміңіз нық болсын. Қазір бизнеспен айналысқысы келетін жастарда ниет болса, идея көп. Айналаңызда тұрған заттың бәрінен жаңа бизнестік идея туындатуға болады.

Қаржы көзін тауып, нарықтық қажетілігін анықтайтын зерттеуді жақсылап жасап, бизнес бастаса, нәтижеге қол жеткізетін кәсіп түрлері көп деп ойлаймын.

Рахмет! Ісіңіз ілгері болсын!

Continue Reading

Жетістік жолы

Базарұлы Ғабит: Менің түпкі мақсатым – Силикон алқабын құру

Published

on

2006 жылы Ғылым және технология университетінің ақпараттық технологиялар факультетін бітірушілер IT бизнес саласында бақ сынау үшін компания құрып, оны “Infinite Solutions” деп атады. Бұл кездері Моңғолияда IT саласы соншалықты дамымағандықтан олар жылына мың-мыңдап жаңа бастамалар банкротқа ұшырайтын нарықта бәсекеге түсу үшін тәуекелге бел буып, Америкаға бет алды. Осылайша қалталарында ақшасы, тамыр танысы не серіктесі жоқ 19, 20 жастағы жастар сенімдерін арқалап, ұшақтан түсіп жатты. 

2008 жылдың жазында моңғолдар олимпиаданың алғашқы алтын медалына қол жеткізіп, Сүхбаатар алаңында дүрілдетіп тойлап жатқан болатын. Дәл сол күні АҚШ-тың бизнес әлеміндегі әйгілі Bloomberg Businessweek порталы күніне 10 мың рет жүктелген қолданбалы бағдарламаны /аппликейшн/ ерекше атап өтті. Бұл тәулігіне қаншама технологиялық жаңалықтар жарияланатын портал үшін онша маңызды емес еді. Алайда, сол бағдарламаны жасағандар Моңғолия азаматтары болғандықтан бұл оқиға бізді елең еткізді. Еліміздің Ғылым және технология университетін бітірген түлектер ақпараттық технология отаны саналатын Америка назарын өздері жасаған аппликэйнш арқылы аудартқаны қызықты еді.
Кез келген адам жасай алмайтын хиқаяға толы саяхаттың басынан аяғына дейін болып, оны қазір де жалғастырып жүрген жиһанкездің есімі – Базарұлы Ғабит.

Ол небәрі 20 жасында жоғарыдағы айтулы оқиғаға себепкер болған “Infinite Solutions” (Шексіздік шешімі) компаниясын құрды.

Қызметі: “Infinite Solutions” компаниясы және “Nest” ақпараттық технология мектебінің негізін қалаушы, директоры

Әлеуметтік парақшалары: FB: (Gabit Bazar)

Компанияларыңыздың алғашқы өнімі сәтті шыққан еді. Қазіргі деңгейден қарағанда келешектегі дамуын қалай елестетесіз?

– Болашақта Моңғолияға оралып, АҚШ-тағы жұмыстарды алыстан басқарып отыруды ойластырып жүрмін. Қандай іске қаржы енгізсек, қоғамға ықпалды болады дегенді ойлай отырып, шешім қабылдап келемін.

Біздің мұратымыз ақша табу емес. Маңыздысы – адамдардың өміріне игі өзгеріс енгізе алуымыз. Егер бизнестің сара жолын тапсаңыз, ол өзін-өзі тұрақтылыққа жетелейді.

Университетте бірге оқыған жеті дос бірлесіп, компания құрдыңыздар. Алайда бизнесте ойы бір жерден шығатын достар қандай бір нәрсеге тек бір жағынан қарайтын жағдай болады. Достармен бірге істеген кәсіп сәтсіздікке апарады дейтін сөз де бар. Осы жағдай сіздерге қиындық туғызған жоқ па?

– Иә, солай. Компанияның ісі ілгері басу үшін команда мүшелерінің әртекті болуы қажет. Ары қарай компания дұрыс жолға түсе ме немесе құлдырауға бет ала ма деген шарттың бірі осы деп ойлаймын. Үздік немесе жақсы идея ең соңғы сапта тұрады. Біздің бағымызға қарай біз бір команда болсақ та, жетеуіміз кез келген мәселеге әр түрлі қырынан қарайтынбыз. Дәл Avangers сияқты( күлді). Біреуіміз білмегенімізді біреуіміз біліп, жасай алмағанымызды жасап дегендей.
Алғашқы идея мен арман-мұрат үшін ғана ұмтылуды мен даму деп түсінбеймін. Сондықтан да негізін қалаушылар үнемі жаңарып отыруы керек. Барлығында менікі дұрыс дегендіктен емес, әлем жедел өзгеріске ұшырап жатқанда мен өзгермесем қалай болады.

Компанияның негізін қалаушылар оны қалай алып жүрді?

– Жетеуіміз компанияның алғашқы негізін қалаушылары болсақ та, ол қалпынша сақталады деген сөз емес. Біз 2010 жылдан бастап, компаниямызды ұлғайтқандықтан соңғы келгендер де негізін қалаушылар болып саналады. Тіпті соңғы жұмысқа орналасқан тәжірибеден өтушілер де біздің үлескерлер. Мен IT компаниялардың алғашқы мақсаты мен мұратын ұстанып жүре беруін даму деп ойламаймын. Сондықтан да негізін қалаушылар үнемі жаңаланып отыруы қажет. Үнемі менікі ғана дұрыс бола бермейді ғой. Әлем үлкен қарқынмен өзгеріп жатыр деп айтып алып, өзіміз өзгермесек, не мәні бар. Diversity is the key.

Айырмашылықта болу маңызды. Адамның мүмкіндігі шектеулі. Басқаша айтсақ, мәңгі кемелденіп, алда жүретін адам болмайды. Сол үшін де адам үнемі оқып үйрену қажет.

Бизнеспен айналысқан адамға күндердің бір күні оқуымды жалғастырамын ба немесе кәсібіңді өрлетемін бе деген таңдау жасауға тура келеді. Сіз қайсысын таңдадыңыз?

– 2011 жылы компанияның директоры болған кезімде ісімізді келесі сатыға көтеру қажет екенін түсіндім. Себебі компаниямыздың өрлеу сатысына қарағанда біздің баяулап қалғанымызды байқадым. АҚШ-тың жоғары технологияларды дамытатын Силикон /кремний/ алқабында қандай жаңалықтар мен өзгерістер болып жатқанын өз көзіммен көргім келді. Сонымен қатар Америкада ресми түрде кеңсемізді ашпақ мақсатымыз да бар еді. Жалпы адамның өсу кезеңінде тоқыраушылық пайда болғанда «енді не істеуім керек» деп өзінен өзі сұрай бастайды. Сондықтан үнемі оқып үйрену үстінде болған жөн. Алайда оқу дегеніміз міндетті түрде жоғары оқу орнында білім алу деген сөз емес. Еңбек ету жолында да үйренуге болады. Мықты даяшыдан да, жаңа кәсіптестеріңнен де, кейде өткеніңізден де оқып үйреніп, сабақ алуыңызға болады. Жасанды интеллект мен адамның айырмашылығы –  адамда өткен өмір тарихы болатындығында.

“Қаржы енгізуші жоқ болса…” десек, біз ешқашан бастамаған болар едік.

– Кәсібін жаңа бастаған стартаптардың 90 пайызы сәтсіздікке ұшырайды деген статистика бар. Ал сіздердің 2007 жылы бастаған стартап жобаларыңыз табысқа жетіп, 10 пайыздық пайда таптыңыздар. Сонда қандай компаниялар пайда тауып, қандай жобалар сәтсіздікке тап болды?

-Әр адамның жетістігі сол адамның тарихы болып есептеледі. Ал сәтсіздік неден болады десек, адамдардың төзімсіздігінен болады. Бір нәрседен нәтиже шығара алмай, стартап деген арманның жетегінде көп нәрсеге ұрынады. Қатты айтылса да бұл шындық. Солай болып көрінеді де. Ең үлкен себеп пен сылтау – «қаржыландыру жоқ болған соң» деп айта салу. Егер біз солай ойласақ, бұл істі бастамасақ едік. Ал қаржыландыру кейінгі мәселе. Ағайынды Райттарда ештеңе де болған жоқ. Олар Гарвард университеті қаржыландыратын командамен бәсекеге түсіп, оларды ұтып, алғашқы ұшағын құрастырды. Қалай жасады десеңіз, нені қолға алғанын жақсы түсінді.

Істеп көр. Сәтсіздікке тап бол. Сәтсіздіктің өзі сабақ. Егер одан қорқатын болсаң, бір нәрсе жасауға құлықсызсың деген сөз.

Қазір Infinite Solutions компаниясы көптеген стартаптарға қолдау көрсетіп, дамытып отыр. Моңғолиядағы стартаптар туралы қандай ойдасыз?

– Моңғолияда стартап бизнес бастап жүрген адамдар өздері айтып жүргендей әлі стартапты дамытудың жоғары сатысына жеткен жоқ. Олардың ісінен сөзі асып кеткен. Бізге жаңа нәрсе жасаудың қажеті жоқ. Керісінше, жастар не істесе де, тиянақты болғаны жөн. IT-дің маманы «блокчейн әдемі екен», «ой, жасанды интеллект тәуір сияқты», «финтек те жақсы ма» деп, ұшып-қонып жүруге болмайды. Бір жолға түссең, содан айныма. Соңғы уақытта кейбіреулер: “Ойбай, бұл мен істейтін бизнесім емес екен, өз жолымды таппадым», – деп, бастаған ісін ортасынан тастап кетіп жатады. Сондықтан кез келген жұмысты аяғына жеткізу маңызды. Бастадың ба аяқта. «Бастаған істі тастама» деген емес пе?! Сіз «стартап», «стартап» деп айта бергеніңізбен, сол жолда сәтсіздікке ұшырап көрмесеңіз, мен сізге ешқашан сенбеймін.

Қытайда Wechat, Америкада Paypal, Кореяда Kakao қатарлы аппликейшндер бар. Моңғолияда осындай Mongolchat –ы болғанын қалаймын

Дәл қазір сіздердің компанияларыңыз қармағында оншақты стартап жүзеге асырылып жатыр екен. Бұл қандай бизнестік бастамалар?

– Мысал ретінде екі-үшеуін айтайын. Алғашқысы 2014 жылы басталған америкалық жоба. Мұны біз қазір де жаңа кәсіп деп ойлаймыз. Бұл жеке адамдарға арналған CRM немесе тұтынушылармен қарым қатынас жасайтын платформа. 2014 жылы америкалық кәсіпкерлермен бірлесіп, қаржы тауып, жобаны еліміз жастары қолға алып дамытып жатыр. Өткен жылы сауда айналымы 1.2 млн ақш долларына жетіп, қазір қозғалтқышы іске қосылып, тұрақты кәсіпке айнала бастады.
Екіншісі – коммуникация мен есеп жасауды біріктірген аппликейшн. Соңғы он жылда біздер еліміздің көптеген банктеріне интернет банк, смарт банк қатарлы финтек тәсілдерін енгіздік. Бірақ бұлар әрқайсысының өз тұтынушысы бар жеке-жеке жүйелер. Қазір біз өзіміздің көп жылғы тәжірибемізге сүйеніп, халықаралық стандарттарға сай келетін шешімдерді қамтамасыз ететін жүйе жасауға ат салысудамыз. Дәл Қытайдағы Wechat, Америкадағы Paypal, Кореядағы Kakao қатарлы қолданбалы бағдарламалар сияқты Моңғолияда да MongolСhat-ы болғанын қалаймын.

Үшіншісі – IT-ді тереңдетіп оқытатын «Nest» орта мектебі. Бұл біздің білім саласына құйған инвестициямыз. Біздің компанияны мысалға алып көрсек, еліміз және шетелдік жоғары оқу орнын жақсы бітіріп келген жастар тура жұмыс істеуге келсе де, бізге оларды қайтадан бір жыл «оқыту» қажет болады. Сонда бұл олардың өмірге сәйкес келетін білім ала алмай отырғанын білдіреді. Сондықтан да компанияға келе салып, басқаларға ілесіп кетуге икемдейтін, білім беретін (soft skill) орта мектеп оқушыларына біліктілік оқытуларын жүргізудеміз.

Білім саласындағы жобаларыңыз қай сатысында жүр? Қандай мақсаттарыңыз бар?

– Қазір академиямызға сабақтан кейінгі оқыту сипатында жылына 80 балаға ақпараттық технологиялардың /IT/ неігізін үйретіп жүрсек, болашақта көптеген балаларға осындай мүмкіндік жасамақпыз. Сол үшін де орта мектеп жобасына қаржы енгізу шешімін қабылдадық. Дұрыс оқытушы білім беріп, дұрыс жаққа бағыттасақ, біздің балалар жоғарғы деңгейдегі табысқа қол жеткізетін болады. Қазір Ғылым және технология университетінде С. Бауырбек ұстаздан білім алған 40-тай студент АҚШ-тың Microsoft, Amazon, Expedia қатарлы алпауыт компанияларында қызмет етіп жүр. Өз күшімен жетістікке жеткен моңғолиялық жастар енді іні-қарындастарына өздері жүріп өткен жолдан қалай төтелеп өтуді үйрететін болады.

Моңғолиядан дұрыс қөзқарасты, білімді де білікті 10 мың инженер шықса, мен олардың еліміз болашағына үлкен өзгеріс жасайтынына кәміл сенемін.

АҚШ-та білім алып жүрген кезіңізде оқумен қатар «Силикон алқабында» технологиялық компанияда жұмыстап, сонымен бірге Моңғолиядағы компанияңызбен үнемі байланыста болдыңыз. Мұның барлығына қалай үлгердіңіз?

-Америкаға бара салысымен ортасынан бөлінген өте ыңғайсыз диванда ұйықтап жүрдім. Адамдар демалып ұйқысынан оянғанда мен белім үзіліп кетердей болып тұратынмын. Қандай болса да, демалатын орным болғандықтан ол диван әдемі көрінетін. Таңғы жетіде тұрып, Старбакстың үлкен кофесінен бірді алатынмын. Сан Хосеге барып сабаққа отырып, одан кейін Стенфордтағы оқуыма келетінмін. Екі оқу орнында қатар білім алатындықтан бірінен екіншісіне баруға 1-2 сағат жұмсайтынмын. «Силикон алқабында» өмір сүру өте қымбат болғандықтан жұмыс істемесе болмайды. Менің жолым болып, сол кезде бір топ жастармен бірге IT-дің стартап компаниясында жұмыс жасадым. Жұмыстан босап, үйге келген соң 19-20 сағат кезінде Моңғолияда таң атып жататын. Таңғы төртке дейін Моңғолиядағы жастармен байланысқа шығып, сондағы шаруаларымды реттеймін. Таңғы төрттен жеті сағатқа дейін көз шырымын алып, таңертең қайта сабағыма баратынмын. Дәл осы ережені екі жыл үздіксіз ұстандым. Кейде аз, кейде көптеу демалып жүрдім. Осылай екі жыл жүріп, елге келген соң қатты шаршағанымды сезіндім. Адам бірқалыпқа түскен соң жүре береді екен. Өзім таңдаған жол болғандықтан бәрін де өзім істеуім керек болды. Ренжісең, өзіңе ғана ренжисің…

Моңғолияның Ғылым және технология университеті мен АҚШ-тағы бакалавриат пен магистратураны қосқанда бірнеше жоғары оқу орнынан білім алдыңыз. «Оқы, оқы және оқы» деп жүргендегі мақсатыңыз не?

– Студент кезімізде оқытушыларымыз «шетелге барып жұмыс істеп көріңдер» деп кеңес беретін. Мен Ғылым және технология университетінде оқып жүріп, Әлемдік банк жобасында еліміздің IT компанияларына жауапты болдым. Университетті бітірген соң да сонда жұмыс істедім. 2006 жылы Ғылым және технология университетін 19 жасымызда бітіріп, 20 жасқа шыққан соң «тәуекелмен бір істі бастайық” деп, достарыммен бірлесіп “Infinite Solutions” компаниясын құрдық. 2007-2008 жылдары Американың Солтүстік Дакота штатының Дикинсон университетінде бір жыл білім алдым. Одан кейін 2011-2015 жылдары «Силикон алқабында» жұмыстап, оқып, өмір сүрдім. Осылайша, мен елімізде де, шетелде де білім алдым. Елімізде білім алуыма ата-анамның: “Еліңде не болып жатқанын біл, тура шетел асып кетсең, еліңнен жырақтап қаласың”,- деген кеңесі себеп болды. Қазір мұны ой елегінен өткізсем, дипломнан гөрі біліктілік, оқыған дүниелерім, танысқан адамдарым маңыздырақ болған екен түйіндеймін. Ай сайын компаниямызға жұмысқа орналасқысы келетін үміткерлермен әңгімелесу өткіземіз. Соңғы төрт жылда біз олардың біреуінің де дипломына қарамаппыз. Керісінше, қандай жұмыс атқарғанына, не істей алатынына назар аудардық.

АҚШ-та білім алып, жұмыс істеп оралған соң нені артық түсіндім деп ойлайсыз?

– Елге оралған соң түсінген басты нәрсем, бұл – экожүйе. Моңғолияда бизнес түрлері жеке дара жұмыс жүргізеді. Мен Моңғолияға келгеннен кейін біздің компания ары қарай дамып, ұлғаюы үшін қандай экожүйе жасаған жөн деп ойландым. «Силикон алқабы» экожүйесін керемет қалыптастырған. Онда сапалы білім институттары, инвестиция, білікті адам капиталы, жақсы брендтер бір жерге шоғырланған. Таңдаулы IT компаниялары да бар. Бір-бірін қолдай отырып, таңдаулы өнім пайда болғызады. Сондықтан экожүйесін дұрыс жасап, тек қана пайда көздемей, экожүйесін дұрыс жасап, келешекті болжаған кәсіп ашсаңыз, адамдардың көзқарасы өзгеріп, соның нәтижесінде қоғамда да бетбұрыстар болатыны анық.
Стив Жобстың “Connecting the dots” (нүктелерді байланыстыру) деген қағидасы бар. Егер сен өз өміріңді дұрыс алып жүрсең, саған кездескен оқиғалардың барлығы өзара байланыса бастайды. Оны қайта ой елегінен өткізсеңіз, сіздің басыңыздан кешкендердің барлығының өз мәнісі бар екеніне көз жеткізесіз.

Жасанды интеллектіні қарапайым тілмен түсіндірсеңіз?

– Қарапайым нәрсе сияқты көрінгенімен әр адам әрқалай ұғынатын түсінік. Мысалы, мен ол жайлы шәкірттерімнен сұрасам, біреулері ол «робот» немесе фильмде көрсетілетін «терминатор», «iron man» деген сияқты жауап береді. Ал кәмелетке толғандардан сұрасаң:«Бұл жайлы айту әлі ерте», «Енді ғана зерттеу нысанына айналды»,- деген сылтау айтады. Қарапайым сөзбен жеткізсек, жасанды интеллект қандай пішінде болуға да болады. Оның басты мақсаты – біздің жұмысымызды автоматтандыру. Мысалы, өндірістік бір жиіліктегі шаруаны адам емес, мәшине жасауы, дәрігердің диагнозын жасанды интеллектіні пайдаланып, нақыт дәл шығаруы немесе несие экономисі анализін жылдам істеуі деп түсінуге болады.

Әлемде жасанды интеллектің дамуы қаншалықты қарқынмен дамып келеді?

-Жасанды интеллект жайлы ұғым 1950-жылдары шыға бастаған. Алғашқы және жаңа деген екі кезеңі бар. Алғашқы кезеңіндегі басты оқиға, ол 1997 жылы IBM-нің Deep Blue атты құрылғысы әлемдік таңдаулы шахматшы Гари Каспаровты жеңуі. Бұл адамзаттың жасанды интеллектмен алғашқы бетпе-бет келуі еді. Ол кезде мәшине ақылы артық болғанымен емес, жылдам болғандықтан адамды жеңді. Мәшине өзі ойланғаннан гөрі адам жасаған өзгермейтін бағдарлама мен ереже бойынша бір секунтта өте көп мүмкіндіктерді есептеп шығарып жеңіске жеткен еді. Бірақ 2008 жылдан бастап, жаңа кезең немесе мәшине оқи (Machine Learning) бастауымен жасанды интеллект саласында үлкен жарылыс болды.
Жасанды интеллект дегеніміз өте үлкен ұғым. Оның бір саласы Machine Learning немесе мәшиненің оқытуы. Әлем ғалымдары енді соған бет бұрып, жұмыстай бастады. Мәшине оқытуы тіптен тереңдетіліп, ішінен Deep Learning атты тереңдетіп оқыту жүйесі қалыптасты. Ол адам миы қағидасымен жұмыстайтын Neural Network-ке негізделген.

Жасанды интеллектіні дамытуда кездесіп отырған кедергілер қандай?

-Мәшинені оқыту кезінде өте көп мөлшерде дата қажет болады. Сәті болғанда соңғы смарт телефондар, loT (Internet of Things) көмегімен дата жеткілікті жиналып жатыр. Көкейтесті мәселенің бірі – өте жоғарғы қуатты есептеу мәшинелері. Жаңа сала болғандықтан Data scientists немесе жасанды интеллект ғалымдары мен инженерлері тапшы.
Қазіргі жағдайда жасанды интеллект singular defined domain немесе тек бір ғана нақты және түсінікті мәселені шеше алады. Сондықтан да адам миы көптеген мәселелерді шешу қабілетімен жасанды интеллектіден әлі де артықшылығын сақтап отыр.
Әлемдегі ең тәжірибелі дәрігерді мысалға алып қарастырсақ, мол тәжірибесі бар дәрігер өмір бойы қаншама мың науқасты қарайды. Әлем бойынша жүздеген тәжірибелі дәрігерлердің жинақтаған мәліметін жасанды интеллект арқылы пайдаланып, анализ жасап, диагноз қоятын болсақ, ол дәл әрі нақты шығады. Әрине, 100 пайыз болмаса да, нақты жағдайға жақын болжам жасалып, мәліметтерді жинақтап сұрыптау мүмкіндігі пайда болады.

Machine Learning-ге өте көп дата қажет деп түсіндік. Жалпы дата жеткілікті болса болғаны нақты болжам, анализ жасап, диагноз қоюға бола ма?

-Жасанды интеллект қалай жұмыстайды десеңіз мол мөлшердегі дата ақпаратты қорытып содан үйренеді. Мысалы, адам датасына таңертең нешеде оянып, қашан шығу, не істеу, тісті қашан жуу қатарлы барлық даталар қажет. Онда мынауы маңыздырақ, анауы маңызды емес деген дата болмайды.
Нақты жауап алу үшін жалпылай барлық дата болғаны жөн. Жасанды интеллектсіз кезде адамдар сырқаттанғанда дәрігерге барады. Дәрігер науқас адамның өзін қалай сезінетінін сұрап, кеудесінің рентген суретін алғызу арқылы жинаған тәжірибесіне сүйеніп, оның бронхит болғанын анықтайды. Ал жасанды интеллект сіздің барлық дата – ларыңызды әлемдегі миллион-миллиондаған адамның дата- сымен қабат салыстыру арқылы әңгіме басында айтқан нақты жағдайға жақын болжам жасап, мәліметтерді жинақтап сұрыптайды. Дәрігер осы мәліметтерге сәйкес диагноз қойса, диагнозы бұрыңғысынан да нақты әрі шынайы болады.

Өткен жылдарда өнеркәсіп саласын алға қойған елдер даму биігінен көрінді. Біздің ел өнеркәсіп саласында олармен иық тірестіре әрі дамысы бойынша бәсекелесе алмайды. Алайда сарапшылар жасанды интеллект дәуірінде, төртінші индустриялық революцияның дамуымен көшбасшы болу мүмкіндігі бар дейді. Расымен солай ма?

– Бізді үшінші индустриялық революциядан қалыс қалған деп айтады. Негізі сол кездері қандай елдер осы бағытта зерттеу жүргізіп, тәжірибе жасап, қаржы құйып, көшбасшылыққа қол жеткізді дегенге қорытынды жасау қажет. Сол елдер қазір дамыған елдер атанды. Мәңгілік дүние жоқ болғандықтан жақын болашақта, алдағы 10 жылда қандай ел жасанды интеллект мен IT- ға қаржы мен назарын аударса, сол ел дамыған ел атанады. Керісінше, «болмайды», «қолымыздан келмейді», «біз істей алмаймыз» дегендер артта қалып, тұтынушылар мен даталарынан айырылатын болады. Сіз «жаңа мүмкіндік бар ма?» деп сұрадыңыз. Әрине, бізде мүмкіндік бар. Дәл қазір бізде алтыннан да қымбат мүмкіндік бар.

Жасанды интеллектті дамыту үшін бізге неге басты назар аудару қажет? Қандай жолдар мен шешімдер бар?

– Фундаменталдық білімге ерекше назар аудару керек. Сондай сұраныс болғандықтан Facebook, Amazon, Stanford-тық жастар бірлесіп, «Nest» орта мектебін аштық. Біз IT-мен қатар жаңа көзқарас, бағыт қалыптастыру, мәселені шешу қабілеті, мамандық біліктілік қатарлы үш нәрсеге мақсатымызды бағыттап жұмыстаудамыз. Мәселені шешу қабілеті дегеніміз – математикалық есептің жауабын табудан гөрі нені қалай шешіп отырғанының түпкі мағынасын түсіну. Мамандық біліктілік түсінікті жағдай. Жалпы білім беретін мектепте IТ-ді тереңдетіп игертеді. Қазір міндетті түрде жалпылай білім жүйесін өзгертеміз дегеннен гөрі бар мүмкіндікке сәйкес балалардың қабілеттілігін арттыру талабы туындап отыр. Орта мектебімізде Oracle, Amazon, Microsoft, Apple, Xpedia қатарлы алпауыт компанияларда жұмыстайтын моңғолиялық жастар кеңесшілік етеді. Көптеген өз ісінің шеберлері моңғолиялық жастар үлкен компанияларда қызмет істейді. Солардың көмегімен кейінгі буын бізден жылдам биікке өрмелейтін болады.

Жасанды интеллектіні дамыту бағытында Моңғолияда нақты қандай жұмыстар жасалып жатыр? Осы салада жұмыс жүргізетін қандай компанияларды атай аласыз?

– Мәтінді сөзге, сөзді мәтінге айналдыратын ikon, Sara қатарлы бірнеше жоба елімізде сәтті жүзеге асырылып жатыр. Бұл – нақты мысал. Біздің компания соңғы 13 жыл бойы IT, қаржы енгізу, білім, қаржылық технология бағытында Солтүстік Америка, Латын Америкасы, Моңғолия нарығында жұмыс жүргізудеміз.
Бүгінгі күні жасанды интеллектіге негізделген біраз шаруалар атқарылды. Fintech пен банк саласында КҮС немесе тұтынушыларды тану деген ұғым пайда болды. Жасанды интеллектіні пайдалану арқылы тұтынушыны бет әлпетімен танудың арқасында бұл салада нақты ілгерлеушілік қадам жасалды деп айта аламыз. Осы сияқты таза бағдарламалық жұмыстар атқарылып жатыр.
Білім бағытында MIT және де басқа ұйымдармен бірлесіп, оқушылардың осы саладағы білімін арттыру бағдарламаларын дайындап, кітап пен әдістемелік құралдарды аударып бастыруды қолға алдық. Біздің түпкі мақсатымыз – ақпараттық технолгияны дамытушы «Моңғол алқабын» құру. «Моңғол алқабында» неше мыңдаған инженерлерді халықаралық деңгейде дайындап, әлем түкпір-түкпірінен қаржы енгізіп, көптеген жаңа компаниялар ашу арқылы отанымызды әлемдік деңгейде мойындау мүмкіндігі бар.
Біз басқаларға өзімізді үлгі етіп көрсету үшін 13 жыл Ақпараттық технологиялық білім, сондай-ақ халықаралық нарықтан қаржы еңгізіп, шетел нарығына IT өнімдерді экспорттау бағытында жұмыс жүргізіп отырмыз.

Жасанды интеллектінің көптеген жақсы жақтары мен нәтижелері болғанымен оның осал тұсын да айтпай кетуге болмас?

– Өте дұрыс сауал. Жасанды интеллектіден туындайтын үш қауіп бар. Алғашқысы – жұмыс орнының өзгеруі. Индустрияландырудың 3- төңкерісі өте көп жұмыс орнын пайда болғызса, жасанды интеллект дәуірі келгенде көптеген адам жұмыссыз болуы мүмкін деген қауіп айтылады. Екіншісі, экономикалық теңсіздік бөлініс. Технологиялық жетістік игілігін жоғарғы, ауқатты топ өкілдері көріп, орта және төменгі топ өкілдері қалыс қала ма деген қауіп. Үшіншісі, технология адамнан бұрын алға дамып кете ме деген күмән.

Жұмыс орындарында қандай өзгерістер болуы ықтимал. Нақты зерттеулер бар ма?

-Oxford –тың зертеулерінде алдағы он жылдықта барлық жұмыс орындарының тең жартысы өзгеріске ұшырайды деген қорытынды жасалған. Әсіресе, банк теллерлері, өндіріс жұмысшылары қатарлы бір қалыпты жиілік және тізбекте жұмыс атқарушылар мәшинелерге орнын босатады.

Бірқалыпты жиілікте жұмыстаушылардан басқа мамандықтар да өзгеріске ұшырайды. Мысалы, заңгердің көп уақытын жұмсайтын сараптамалық зерттеу жұмысын мәшине атқару арқылы еңбек өнімділігі артады. Бұрыңғы уақытта қандай бір маңызды оқиға орнына журналист, тікұшақ және оператор баратын болса, қазір оның бәрін жалғыз дрон-ақ істей алады. Бірақ дрон өзін-өзі басқарып ұшып жүрген жоқ, оның басқару пультінде адам бар және жеткізген ақпараттарына анализ жасайтын команда жұмыстайды. Сондықтан жұмыс орны жоғалады дегеннен гөрі өзгеріске ұшырап жатқанын байқап, азаматтар өздерін дамытуы қажет.

Дәл қандай мамандықтар ысырылып, қандай жаңа мамандықтар пайда болады?

-Барлық зерттеулерге қарағанда қазіргі жұмыс орындарының тең жартысы жоқ болады немесе өзгеріске ұшырайды. Оның көбісі бірқалыпты жиілікте атқарылатын жұмыстар. Философиялық бір сұрақ бар. Бірқалыпты жиіліктегі, адамды жалықтыратын жұмысты 30 жыл істеген адам өз жұмысын мақтаныш етіп, содан ләззаттана ала ма деген. Менің ойымша, жасанды интеллект дамуы арқылы адамдар мәшине жасай алатын жұмысқа алтын уақытын жұмсамай, бақытты өмір сүру мүмкіндігіне ие бола алады.
McKinsey-дің зерттеуі бойынша барлық мамандықтың 45 пайызы жойылып, 55 пайыз жаңа жұмыс орындары пайда болады деген болжам жасалған. Мысалы, дрон ұшырушы, AR сәулетші, Data scientist, күйзеліс дәрігері қатарлы біздің ойымызға кіріп шықпаған көптеген жұмыс орындары ашылады.

Жасанды интеллект адам миынан озып кетеді деген болжам көп айтылады. Бұл қаншалықты шындыққа сай келеді. Адам миының ойлау дәрежесіне жеткенін дәлелдейтін айғақ бар ма?

-Singularity немесе технологияның адамның ақыл ойынан асып кету мәселесін айтып отырсыз ғой. Ол жоғарыда айтып өткен үш қауіптің үшіншісі саналатын өте жылдам дамуға байланысты. Бұл салаға өте мол мөлшерде қаржы енгізілуде. Олардың ең қомақтысы – Жапонияның үлкен инновациялық жобасы Soft Bank пен Сауд Арабиясының үлкен қорлары қаржыландыруы. Бір жағынан бұл салаға құйылып жатқан қаржы сомасы көп болса да, қазіргі жүргізіліп жатқан зерттеулерге негіздеп, төмендегідей қорытынды жасауға болады.

Дәл қазір жасанды интеллект нақты мәселені шеше алады. Бұл акция құны өсе ме, мына адам қарызын өтей ала ма немесе сырқаттың диагнозы дұрыс қойылды ма деген мәселелерді шешу мүмкіндігіне ие. Бірақ ақырғы шешімді адам қабылдайды. Ол бір санға ғана қарап, шешім қабылдамайтыны белгілі. Сондықтан 15 жыл ішінде жасанды интеллектіміз бір мәселені кемел шешкенімен адамнан асып, алға шығады деу ғылыми тұрғыда мүмкін емес.

Жасанды интеллектіні ойлап тауып, үйретіп отырған адамдар бізбіз ғой. Сондықтан адамзат жасанды интеллектіден қорқып қашу емес, керісінше біз қазір оның қандай деңгейінде жүрміз дегенге ерекше назар аударсақ, өзімізге пайдалы дүниеге айналдыра аламыз.

Жасанды интеллект барлық салада қажеттілікке айналып, даму көрсеткіші болатын кез қашан болады деп ойлайсыз?

– Расында да, жасанды инттелект қазір де біздің өмірімізге күшпен еніп келеді. Қарапайым ғана мысал, Gmail электрондық поштасында хат жазған кезде suggestion немесe сөз мен сөйлем ұсыныс етеді. Бұл дегеніміз көптеген миллион адам жазған ақпаратты жасанды интеллект қорытып, оның қолданылу жиілілгін анықтап, менің не жазбақ болғанымды болжап отыр деген сөз. Іздеу жүйесінде де менің не іздемек болғанымды сезіп, маған ұқсас ұсыныстар жолдайды. Біздің әңгімелерімізді тікелей мәтінге айналдыру, фотосуреттегі не екенін анықтау да жасанды интеллектінің жемісі. АҚШ-та MIT Rethink Robotics-тың дамытқан Baxter деген роботы бар. Нақты әрекетті “10-100 рет жасайсың” деп көрсетіп қойсаңыз, оны 24/7/365 тәулік үздіксіз, ешқандай қатесіз және ақаусыз жасайды.
ҚХР-ның Face++ атты жасанды интеллектіге негізделген үш миллион адамның бет-әлпетін бір жолда танитын жүйесі тағы бар. Ұялы телефондағы SIRI де жасанды интеллект арқылы түсініп, қайталап айта алады. Бұрын аударма бюросына баратын болсақ, қазір әлемдік тілдерді өз арасынан Google Translate ешқандай аудармашысыз аударып береді. Amazon немесе Taobao сияқты үлкен сауда сайттары бізге қажетті тауарларды ұсыныс етуі де жасанды интеллект.

Сіздің келешектегі жоспарыңыз?

Түпкі мақсатым – силикон алқабын құру. Онда биотехнология, нанотехнология дамитын болады. Технология дегеніміз- өте үлен ұғым. 1960 жылдары біздің ел биотехнология саласында алдыңғы қатарда болыпты. Оның дәлелі малдың жұқпалы ауруларынан сақтандыру вакцинасын өзімізде өндіріппіз. Ал, қазір шетелден сатып алып отырмыз. Бізге бұдан да ақылды болуымыз қажет. Алайда, керісінше кейінге кетіп барамыз. Соған таң қаламын.
Біздің қалауымыз – жоғарғы технологиялық «Моңғол алқабы». Онда білім алғысы келген жастарға оқитын мектебі мен бітірген соң жұмыстайтын компаниялары дайын тұруы керек. Бұл менің ең үлкен арманым. Сол үшін ғұмырымды арнағым келеді. Бізде ондай қауқар бар. Мен қазір орта мектеп оқушыларымен жұмыс жасаудамын. Оларды дұрыс жолға бағыттасақ, өте үлкен жетістікке жететініне толық сенімдімін.

 

Фото: Business.mn

KazNews Agency: Сұхбатты көшіріп жариялау үшін рұхсат алуыңызды сұраймын!

Continue Reading

Жетістік жолы

Хәрри Поттерді қазақша «сөйлеткен» кәсіпкер – Раиса Сайранқызы Қадыр

Published

on

Джоан Роулингтің Хәрри Поттер кітабы қазақ тілінде жарық көреді. Әлемнің 80 тіліне аударылған шығарма кейіпкерлері бірінші рет қазақша сөйлейді. Осыған орай, біз әлемдік бестселлерді қазақ тіліне аудару идеясының авторы Раиса Қадырқызының сұхбатын ұсынамыз.

Раиса Қадырқызы — Steppe World & Publishing баспасының негізін қалаушы.

Моңғолияда туып, көп жыл Таяу Шығыс, Ұлыбритания, Германия мен Нидерландияда тұрған. Каирдағы Америка университетінде саясаттану және гуманитарлық бағыттар, Лондон университетінде шығыстану, Ерасмус университетінде қаржылық менеджмент саласы бойынша білім алған.

2016 жылы баспа ісіне ден қойып, Джулия Дональдсонның «Ақын қоян» және «Груффало», Эрик Карлдың «Қомағай жұлдызқұрт», «Анна Франктің күнделігі» кітаптарын қазақ тіліне аударған. Қазір Джоан Роулингтің Хәрри Поттер кітабын баспаға дайындап жатыр.

Хәрри Поттермен алғашқы таныстық

Хәрри Поттер туралы бұрыннан білемін. Бірақ Роулингтің қиял-ғажайып әлемімен отыз жастан асқан шағымда таныстым. 2012 жылы алты жасар ұлыммен бірге Хәрри Поттердің бірінші кітабын ағылшын тілінде оқи бастадық. Кейінірек әпкем Ұлыбританиядан Хәрри Поттердің барлық жеті кітабын сыйға әкеліп берді. Күнде кешкісін балама ертегі орнына оқып жүрген кітаптан ерекше әсер алдым. Шығармадағы оқиға желісі баланы былай қойғанда, ересек адамның өзін қызықтырып, қиялын алға жетелеп отырады.

Өзім — Моңғолияның қазағымын. Ол жақтағы диаспора қазақ әдебиетін, тілі мен өнерін сағынып, соған жақын болсақ деген ойда жүреміз. Алматыға бір сапарымда кітап дүкендерін аралап, қазақ тілінде сапалы әдебиет таба алмадым. «Тәуелсіз елде халық қалай өз тілінде кітап оқымайды?» деген сұрақ маза бермеді. Өйткені қай елге барсам да, сол халықтың тілінде шыққан кітаптарды көремін.

Хәрри Поттер кітаптары Италияның дүкен сөрелерінде — итальян, Германияда — неміс, Араб мемлекеттерінде — араб, Түркияда — түрік тілінде тұрады. Хәрри Поттерді моңғол, өзбек тілдерінде де таба аласыз. Бірақ қазақ тіліндегі нұсқасы жоқ. Балама жақсы әсер сыйлаған кітапты басқа қазақ балалары да оқуы керек деп шештім.

Кез келген істе адамның ниеті маңызды. Қазір Қазақстандағы қазақтардың үлесі шамамен жетпіс пайызға жуықтап қалды. Бірақ әлі де «қазақ тілінде сөйлейтіндер ауылдан келген», «қазақ тілі — заманауи емес» деген стереотиптер бар. Адамдардың арасында «Орысша сөйлесем, ойымды дұрыс жеткіземін, заман көшінен қалмайтын жаңашыл адам боп көрінемін» дейтін тренд байқалады. Кезінде елімізде мәдени империализм жүргенін, өз ұлтымыз бен санамызды төмен көрсету үшін саяси әрі экономикалық ықпал жасалғанын білеміз. Өткенді өзгерте алмаймыз. Бірақ қазіргі жағдайға оң әсер ету — өз қолымызда. Осындай оймен, қазақы санамен 2017 жылдың соңында Хәрри Поттерді қазақ тіліне аудару үшін рұқсат алу процесін бастадық.

Роулингтен рұқсат алу

Келіссөзге бір жылдай уақыт кетті. Аудармаға рұқсат беру туралы шешімді автор мен оның агенті бірлесіп қабылдайды. Екеуімен де байланысып көрдік. Олар біздің баспаның жұмысымен танысып, серіктестеріміздің пікірін алды. Автор аударманың сапасына ерекше көңіл бөледі. Шығарма балаға жеңіл, түсінікті тілде мағынасы өзгермей жетуі керек. Аудармамыздың сапасын көріп, кәсібилігімізге көз жеткізген соң, 2019 жылы қаңтарда Джоан Роулинг кітапты аударуға рұқсат берді.

Келісімшартқа сәйкес, бірден Хәрри Поттердің барлық кітабын аударуға мүмкіндік алдық. Қазір алғашқы үш кітабын дайындап жатырмыз. Хәрри Поттердің бірінші кітабы жаңа жылдан кейін жарық көреді. Әзірге он мың данамен шығады деп отырмыз. Кітаптың тұсаукесерін Нұр-Сұлтан және Алматы қалаларында өткіземіз. Басқа қалаларда жанкүйерлер өздері оқырмандарға кітаптың таныстырылымын ұйымдастырғысы келсе, біз қуана-қуана көмектесеміз. Хәрри Поттердің қазақ тіліндегі нұсқасы Қазақстандағы барлық кітап дүкендеріне қойылады. Одан бөлек, өзіміздің онлайн дүкен іске қосылады. Желтоқсан айының соңына қарай алғашқы кітап баспаға жіберілген кезде, алдын-ала тапсырыс қабылдай бастаймыз.

Хәрри Поттердің мұқабасын дайындау үшін бөлек рұқсат алу керек. Қазір бір қазақстандық суретші салған үлгіні авторға жіберіп, келіссөздер жүргізіп жатырмыз. Келешекте қолымызға рұқсат қағазы тигенде, отандық иллюстратордың қолынан шыққан мұқабамен тағы бір нұсқасын шығарамыз деген жоспар бар. Әзірге кітап мұқабасын жасауға рұқсат алған төрт баспаның ішінен Ұлыбританиядағы Bloomsbury баспасының үлгісін таңдадық. Алғашқы кітаптар осы баспаның мұқабасымен шығады. 2020 жылдың соңына қарай Bloomsbury баспасының иллюстрациялары қосылған Хәрри Поттердің суреті көп, қалың нұсқасы жарық көреді.

Адамзатқа ортақ құндылық

Жақында Фейсбук және Инстаграм желілерінде Potterheads Kazakhstan парақшалары ашылды. Парақшаны Хәрри Поттердің жанкүйерлері жүргізеді. Бұған дейін жанкүйерлерді біріктіретін топтар мен шаралар орыс тілінде жүрсе, енді бірінші рет Хәрри Поттер кітаптарын қазақ тілінде талқылау басталып жатыр.

Жанкүйерлер Хәрри Поттер кітаптарының орыс тілінде шыққан соңғы нұсқаларында аударма сапасы төмен болғанын айтып, «қазақ тіліндегі нұсқасында мұндай олқылық жіберілмесе» деген тілек білдірді. Кітаптағы атаулар мен есімдердің бәрін бірдей қазақшалап жіберсек, шығарманың ерекшелігін жоғалтып аламыз. Сондықтан көп есімдер мен атауларды сол күйі қалдырып, қазақ тілінде үйлесімді естілетін кей есімдерді ғана аудардық. Бір ғана мысал келтірейін: Хагридтің Флаффи (Fluffy) деген иті бар. Оның қазақ тіліндегі аты Үлпек болады.

Қазір қазақ аудиториясы шетел әдебиетімен негізінен Ресей арқылы танысады. Шығарма әуелі орыс тіліне, кейін қазақ тіліне аударылғанда, бәрібір бастапқы ерекшелігі, мағынасы жоғалады. Сондықтан кітаптарымызды тек түпнұсқадан аударамыз. Аудармашыға түпнұсқа тілін 100 %, ал қазақ тілін 200% білуі керек деген талап қоямыз. Аудармадан қазақ тілінің иісі аңқып тұруы керек.

Аударма сапалы болуы үшін Хәрри Поттерді бізден бұрын аударған неміс, моңғол, түрік тілдеріндегі нұсқасын үнемі қарап, «олар мына тұсын қалай аударыпты, мына сөздің мағынасын қалай беріпті?» деп салыстырып отырдым. Хәрри Поттердің британдық және америкалық жеңілдетілген нұсқасы бар. Біз британдық авторлық нұсқасын таңдадық.

Хәрри Поттердің алғашқы кітабы жарық көрген кезде-ақ қытайлар, жапондар мен немістер шығарманы өз тілдеріне бірінші болып аударды. Біздің елде Хәрри Поттерді оқып өскен жастар Роулингтің туындысымен көбінде орыс тілінде танысты. Бұл жоба «әлемде миллиондаған оқырманы бар кітаптың қазақ тілінде өзіндік меншік аудармасы болса, енді өсіп келе жатқан, Поттердің қиял-ғажайып әлемімен әлі танысып үлгермеген балалар бұл ертегіні туған тілінде оқыса» деген ізгі ниеттен туды.

Хәрри Поттер сәби кезінде жетім қалып, тағдыр тауқыметін көп тартқан. Оның әпкесінің үйінде тар бөлмеде тұруы, асырап алған отбасынан қысым көруі оқырман баланың жүрегінде мейірім мен кейіпкерді қиын сәтте іштей қолдау сезімін оятады. Поттердің жанынан қалмайтын достарының адалдығы санасы әлі бекімеген баланы достық феноменімен таныстырады. Шығарма кейіпкерлерінің әділдік жолында жүргізген күресі балаға батылдық үлгісін көрсетеді. Бұл — тек бір ұлтқа ғана тән емес, бүкіл адамзатқа ортақ құндылықтар.

Мақсатымыз – қазақ тілінде сөйлейтін ұрпақ қалыптастыру

Steppe World & Publishing баспасы көбіне балалар әдебиетімен жұмыс істейді. Баспада «елу пайыз — балалар әдебиеті, қырық пайыз — ересектерге арналған көркем әдебиет, он пайыз — мотивациялық кітаптар» деген ережені басшылыққа аламыз. Болашақта ұжымымыз кеңейсе, кітаптарға бөлінген үлестің пайыздық көрсеткіштері де өзгеретін шығар. Бірақ балалар әдебиетін сол 40-50 пайыздық деңгейден түсірмейміз. Балалар әдебиеті — баспа жұмысының негізгі бағыттарының бірі болып қалады. Өйткені біздің басты мақсатымыз — қазақ тілінде сөйлейтін ұрпақ қалыптастыру.

Қазір «қалай тез ақылды боламын?», «қалай жылдам байлыққа кенелемін?» деген мазмұндағы бір-біріне ұқсайтын кітаптар көп. Аудармаға өзімізге ұнаған, оқырманға берері мол, пайдалы кітаптарды таңдауға тырысамыз. Кейде шетелде кең танылып, көп оқылған кітаптар қазақтілді оқырманға таныс болмай шығады. Мысалы, біз аударған «Анна Франктың күнделігі» кітабын қазақтілді оқырмандардың көбі білмейді екен.

Бұл кітап әлемнің көп елінде мектеп бағдарламасына енген. Қазақстанның оқу бағдарламасына да керек кітап деп ойлаймын. Өйткені шығарма бір жағынан балаларға Екінші дүниежүзілік соғыстағы геноцид тақырыбын түсіндірсе, екінші жағынан сол кездегі жасөспірімдердің қандай төзімді болғанын көрсетеді. Кітапта жасөспірім қыздың кездескен қиындықтарды қалай еңсергенін көрсету арқылы үлкен бір тарихи оқиға баяндалады.

Қазақ тарихындағы ашаршылық тақырыбы да Анна Франктың күнделігінен кем түспейтін жақсы кітапқа арқау бола алады. Бізге қазақ тарихындағы зұлматты жылдар туралы балаларға арналған кітаптар жазылуы керек. Ондай кітаптарды ағылшын тіліне аударып, әлем оқырмандарының назарына ұсынса да артық емес.

Көп іздеп, сүйікті ісімді таптым

2016 жылы кітап дүкендерінен қазақ тілінде жақсы кітап таба алмайтынмын. Сатып алған кітаптарым үйдегі балаларға қызық болмай, олар бір-екі рет бетін ашқаннан кейін ары қарай оқығысы келмейтін. Бірақ соңғы үш жылда көп жақсы өзгеріс болды. Қазір үлкенді-кішілі баспалардың бәрі қазақ тілінде кітап шығара бастады. Бұл қазақтілді кітап индустриясы мен нарығын қалыптастыруға үлкен үлес қосады. Сан артқан соң, бәсеке туып, содан сапа түзеледі.

Бұрын жеке кәсіппен көп айналыстым. Германияда тұрғанымда балаларға арналған бренд ашып, Еуропаға Моңғолияда тігілген органикалық киімдерді жеткіздім.

Біздің тауар белгісіндегі киімдер әлемнің танымал брендтерімен қатар тұрып, бір деңгейде сатылды деуге болды. Одан кейін Таяу Шығыста инвестициялық компанияда жұмыс істедім. Араб елдері Азияға көп инвестиция құяды. Ал мен инвестицияға қатысты экономикалық сараптама, зерттеулер жасайтынмын. Бала күтіміне байланысты үйде отырғанымда фрилансер болып, бизнес өкілдеріне жеке консалтинг жүргіздім.

Өзімді көп салада байқап көріп, өміріме мән-мағына беретін жұмыс табу мақсатымен баспа ісін бастадым. Қазақ тілінде кітап таба алмай, туған тілге деген жанашырлықтан басталған идея бүгінде бизнес жобаға айналды. Мен үшін кәсібімнің өзіме және өзгелерге пайдалы болғаны өте маңызды. Қазір көп ізденіп, сүйікті ісімді тапқандай сезінемін.

Бір қарағанда оңай көрінгенімен, бұл — күрделі жұмыс. Шетелде жоғары бағаға ие болып, өзіміздің көңілімізден шыққан кітапты таңдау, оны қазақ тіліне аудару, басып шығарып, оқырманға таныстыру, қазақтілді аудиторияға шығарманың құндылығын жеткізу көп күш пен уақытты алады. Бір қызығы, осы процесс маған ләззат сыйлайды. Жанымды салып шығарған кітаптан оқырман жақсы әсер алса, бір жаңа дүние үйреніп, пайдасына жаратса деймін.

Динара Тілеубек


Continue Reading

Жетістік жолы

Қайнар Қайсанайұлы: Cпорттық шаралар аймақтың 80 жылдығына арналады

Published

on

Баян-Өлгий аймағының Дене шынықтыру, спорт басқармасының бастығы Қайнар Қайсанайұлымен өткізген сұхбатты ұсынамыз.

Мекен жайы: Моңғолия, Баян-Өлгий аймағы

Қызметі: Баян-Өлгий аймағының Дене шынықтыру, спорт басқармасының бастығы

Әлеуметтік желі: FB (Хайнар Хайсанай)

2019 жылы ДШСБ-нан қаншалықты бәсеке-сайыстар ұйымдастырылды?
2019 жылы атқарылатын шаралардың барлығы жыл басында жоспарланған. Сол бойынша жалпы спорт түрлерінен ересектер арасында 17, жастар және жасөспірімдер арасында 21, жоспардан тыс 20-дай, барлығы 60-тай бәсеке ұйымдастырылды. Оның ішінде бастылары – Жасөспірімдер арасындағы батыс зоналық волейбол бәсекесі, Аймақтардағы яғни жергілікті жердегі жоғарғы оқу орындары студенттері арасындағы мәдени-спорттық «Универсиада» ойындары, Моңғолдың ұлттық күресінен жасөспірімдер арасындағы мемлекеттік ашық біріншілік, Батыс зоналық клубтар арасындағы жасөспірімдердің таэквондо бәсекесі қатарлы қомақты іс-шаралардың аймағымызда сәтті өткендігін айтуға болады. Бұл шараларды ұйымдастыруымызға Аймақ Әкімінің Іс Басқармасы, таэквондоның «Арман» клубы, Қобда университетіне қарасты Баян-Өлгий аймағындағы Мұғалімдер мектебі, ұлттық күрестің «Тастүлек» клубы қатарлы ұйымдармен бірігіп ұйымдастырдық. Сондай-ақ, аймағымызда спорттың барлық түрлерін дамытуға ұжымдары, балалар мен жастар, халық көпшіліктің спортпен шұғылдануына да толық мүмкіндіктер жасалып, оған көпшіліктіктің қатысу деңгейі де жоғарылап отырғандығы қуантады.

Жалпы қанша түрлі спорт секциялары бар?

Мұнда моңғолдың ұлттық күресі, баскетбол, волейбол, бокс, зілтемір, таэквондо, карате, дзю-до, үстел теннисі, шағын футбол, дене шымырландыру бағытындағы фитнес қатарлы 13 түрлі секция тұрақты жұмыстайды. Ұйым-мекеме, компания, шаруашылық бірліктерімен біз жыл басында арнайы келісімдер жасап, әр аптада қандай мекеме қандай спорт түрінен залды қанша уақытпен пайдаланатыны туралы уақыттық кесте жасап, жыл бойынша жұмыстаймыз. Біздегі «А» және «В» залдары ұйым-мекемелер үшін кешкі 17.00-19.00 сағат, 19.00-21.00 сағаттарда ашық. Ал оқушылар үшін сабақтан бос уақыттарына сәйкес тәңертеңгілік және түстен кейін деген бөліспен секция жұмыстайды. Жоғарыда айтқанымдай ұйымдардың спортпен шұғылдану белсенділігі артып, саны көбейіп келеді. Мысалы, аймақ әкімінің Іс Басқармасы, Барлау ұйымы, Мамандық бақылау басқармасы, Біріккен аурухана, Салық басқармасы, Полиция басқармасы, ХААН, Голомт банклері мен т.б мекемелерді атауға болады.

Аймағымыз спортшыларының өткен жылғы жетістіктеріне тоқталсаңыз?

Өткен жылы спортшыларымыз үшін айтарлықтай табыс-жетістіктер жылы болды. Спортшыларымыз тек қана әлемдік, халықаралық, құрлықтық, мемлекеттік, зоналық бәсеке сайыстардан 19 алтын, 33 күміс, 39 қола, барлығы 91 медальді аймағымызға әкелді. Бұл аз табыс емес. Енді кейбір спорт түрлері бойынша спортшыларымыздың қол жеткізген табыстарына жеке тоқталып өтсем: каратэ спорты түрінен «Тарлан» клубының бапкері С.Серікбол бастаған спортшылар 22-24-ақпан күндері Улаанбаатар қаласында өткен Шинкиокушенкай каратэнің мемлекеттік біріншілігіне табысты қатысып, ересектер арасында қыздардан Т.Нұржанар (55 кг) күміс медаль, ұлдардан С.Серікбол (-65 кг) қола медаль, ал 16-17 жастағы жасөспірімдерден Б.Серікжан қола медаль иегері болды. Сэлэнгэ аймағында ұйымдастырылған Еліміз Президентінің кубогі үшінгі шағын футболдан аймақтар арасындағы мемлекеттік біріншлікте О.Ертай баптаған командамыз жеңімпаз атанды. Ал, Хэнтий аймағының орталығы Чингис қаласында өткен ауыр атлетикадан (зілтемір көтеру) жасөспірімдер арасындағы мемлекеттік біріншілікке М.Талғат бапкер бастаған спортшыларымыз қатысып, Е.Әсемхан (50 кг) қола медаль иеленсе, М.Талғат, Т.Бейбітхандар жетекшілік еткен штангистеріміз Өвөрхангай аймағында өткен Жастар арасындағы мемлекеттік біріншілік сыналту бәсекесінде күш сынасып, Т.Ибрайым (67 кг) біріккен ұпаймен 200 кг зілтемірді бағындырып, осы біріншіліктен 3-реткі алтын медалын еншілеп, зілтемірден спорт шеберіне “кандидат” нормасын орындады және осы бәсекенің «Ең таңдаулы спортшысы» мәртебесіне ие болды. Ал Е.Тілек біріншіліктің күміс жүлдегері атанды.

Осы орайда, биыл Спорт сарайының ауыр атлетикадан жаттығу бөлмесіне өз қаражатымен жаңалап жөндеу жасап берген «Досстрой» компаниясының директоры, Халықаралық дәрежедегі спорт шебері, аймақтық Ауыр атлетика федерациясының төрағасы Б.Нұрланға ризашылығымды білдіріп, алғыс айтамын.

Волейболдан М.Дінмұхамет баптаған волейболшы жастарымыз 25-28-наурызда Говь-Алтай аймағында өткен жастар арасындағы батыс зоналық біріншілік сыналту бәсекесінде 3-орынға ие болып Қобда аймағында ұйымдастырылған мемлекеттік біріншілікте еліміздің ең үздік 8 командасының қатарынан көрінді. Аймағымызда балалардың ҮІ спардакиадасы аясында ұйымдастырылған жасөспірімдер арасындағы батыс зоналық бәсекеде жас волейболшыларымыз 2-орынға қол жеткізіп, Улаанбаатар қаласында болған ақтық сынға қатысып, 6-орынға ие болып, ең үздік командалар қатарынан орын алды. Завхан аймағында 4-6 сәуір күндері ұйымдастырылған дзю-до күресінен жасөспірімдер арасында батыс зоналық біріншілік сынату бәсекесіне бапкеріміз Д.Мұрат, Цэнгэл сұмынының спорт мұғалімі М.Ташкент, Тұлба сұмынының спорт мұғалімі Қ.Уәзиралар жетекшілік еткен жасөспірім спортшылармыз барлығы 6 алтын, 8 күміс, 6 қола медаль еншілеп, командалық есеппен 3-орын иеленсе, Қобда аймағында өткен дзю-до-дан мемлекеттік біріншлікте Қ.Данияр (38 кг), Е.Қобланды (50 кг) қатарлы жасөспірім спортшылармыз күміс медальға қол жеткізді. Моңғолияға еңбек сіңірген спортшы Р.Даваадалай атында жүрілген осы мемлекеттік біріншілікке еліміздің 21 аймағы, астананың 9 ауданынан 800-ден астам споршы қатысқан болатын.
Самбо күресінен жастар арасындағы мемлекеттік біріншілік сыналту бәсекесінде 90 кг салмақта Улаанбаатарда жаттығу жасайтын аймағымыз тумасы Болашақұлы Жандос жеңімпаз атанып, алтын медаль еншілесе, осы азаматымыз 19-22-сәуір күндері Қазақстанның Алматы қаласында ұйымдастырылған «Азия кубогы-2019» халықаралық жастар бәсекесінен қола медаль ұтып алды. Ал, таэквондадан бапкер Ш.Ерұланның шәкірттері Улаанбаатар қаласында өткен жастар арасындағы мемлекеттік біріншілікке табысты қатысып, А.Әсемхан, Б.Ақмаралдар өз салмақтарында күміс жүлдегер, Балалар спортының ҮІ спартакиадасында С.Нұрбек (48 кг), А.Әсемхан (55 кг)-дар қола жүлдегер атанса, Б.Абылайхан Алматы қаласында болған халықаралық марафон жүгірісіне сәтті қатысып оралды.
Аймағымызда біршама ілгері дамыған спорт түрі болып саналатын бокс спортының жеткен табыстары да қуантарлықтай. Біздің бапкер А.Бейбіт бастаған бұлғары қолғап шеберлеріміз биылғы жылы да олжалы болды десек артық емес. Мұнда, А.Жандос (64 кг) Улаанбаатар қаласында өткен жастар арасындағы мемлекеттік біріншілікте күміс медальға ие болса, жуықта астанамызда ұйымдастырылған бокстан жастар арасындағы Азия чемпионатында қола медалға ие болып, Баян-Өлгий аймағы тарихындағы боксшылар арасынан туып шыққан тұңғыш реткі Азия чемпионатының жүлдегері атанды. Сондай-ақ, Қазақ елінің Павлодар қаласында өткен халықаралық турнирде Халықаралық дәрежедегі спорт шебері Т.Ерболат (91 кг) күміс медаль, спорт шебері Қ.Бекнұр қола медальға ие болса, ҚХР-сының Чендү қаласында өткен полицейлер және өрт сөндірушілер арасындағы әлемдік спорт ойындарында Қ.Бекнұр каратэ спорт түрінен алтын медаль, бокс спорт түрінен күміс медальға ие болып, аймағымыз спорты тарихының тағы бір жаңа парағын ашты.

Бокстан Орхон аймағының Эрдэнэт қаласында өткен ересектер арасындағы мемлекеттік біріншілікте қарсылас шақ кетірмеген Т.Ерболатымыз өз салмағында 6-шы рет жеңімпаз атанып, 6-шы алтын медалін мойнына тақса, Халықаралық дәрежедегі спорт шебері А.Нұрлан бұл жолы қола медальды қанағат тұтты.

Осы орайда, биылғы жылы спорт саласында болған бірер ерекше жетістік туралы да айта кетсем, Қ.Берболат конькимен сырғанаудан аға буын мастерлер арасындағы мемлекеттік біріншілік сыналту бәсекесінде топ жарып, жеңімпаз атанып, алтын медаль алса, 2020 жылдың қаңтар айында Австрияның Инсбург қаласында өтетін конькимен сырғанаудан ардагерлер олимпиадасына қатысатын жолдама алып, қатысуға аттанды. Сонымен қатар, О.Баяндалай есімді азаматымыз күнделікті өзіміз қажеттеніп жүрген велосипедпен еліміздің барлық аймағын жалғыз өзі аралап, 2 ай 10 күнде 6300 километр жолды жүріп өтті. Бұл нәтижелер аймағымыз спорты тарихына алтын әріппен жазылары даусыз.

Біраз жасөспірім спортшыларымыз Балалар спортының ҮІ спартакиадасында жақсы нәтиже көрсеткен екен. Осы сайыс туралы айта кетсеңіз?

Бұл спартакиада бұрын еліміз көлемінде аймақ, астаналық, зоналық және мемлекеттік деген 3 сатымен 4 жылда бір рет өткізіліп келген болса, Үкімет орнының 2018 жылғы 318 санды қаулысымен 2 жылда бір рет жүріліп тұратын шешім шыққан. Яғни 2021 жылы бұл спартакиада жалғасын табады деген сөз. Ал, 2019 жылғы ҮІ спартакиаданың ақтық сайысына 4500-дей спортшы қатысып, Улаанбаатар қаласында бақ сынасты. Бұл ауқымды шараға еліміз көлемінде 400-дей орта мектептен 40 мыңдай спортшы балалар қамтылған. Спартакиадада негізгі спорт түрінен 19, таңдап алынатын спорт түрінен 5, паралимп түрінен 4, диплимп түрінен 3, жеке олимпінің 3 түрі, барлығы 34 спорт түрінен жүрілген балалар спорт ойындары Улаанбаатар қаласының 22 жерінде бір жолда 2 апта бойы жүріліп өз мәресіне жетті. Осы ақтық бәсекеге аймағымыздан 9 бапкер, 90-дай спортшы балалар волейбол, шағын футбол, зілтемір, үстел теннисі, дзю-до күресі, бокс, таеквондо, шахмат, дойбы қатарлы спорттың 9 түрі бойынша қатысты.

Бұл спорттық іс шараға аймақ әкімшілігі тарапынан 8.365.000 төгрөгтің қаражатын шешіп берді.

Спартакиадада таэквондошыларымыз С.Нұрбек, А.Әсемхандар қола медальға, боксшыларымыз Р.Оралман күміс, Б.Құбылайхан қола медальға ие болды. Ал футболшыларымыз үздік 8 команданың қатарынан көрінсе, волейболшы ұлдарымыз үздік 6, теннисші қыздарымыз үздік 16-ның сапында өнер көрсетті. 30-дай команда қатысқан шахмат бәсекесінде Б.Айсәуле, дойбыдан Б.Еркегүлдер 5-орын иеленді.
Сондай-ақ “Арнайы олимпиаданың” Батыс зоналық фестивалі 2019 жылдың 16-19 қыркүйегінде Қобдада өтті. Батыс 5 аймақтық 120 спортшысы қатысқан сайысқа аймағымыздан Мүмкіндігі шектеулі балалардың ата-аналар одағының аймақтық бөлімше бастығы Т.Ерлан, бапкері спорт мастері Ж.Жұлдыздар бастаған 18 спортшы стол теннисі, жеңіл атлетика, волейбол, бочче сияқты түр-түрінен 7 алтын, 7 күміс, 3 қола медаль алды. Ал, топтық біріккен қорытындымен 1-орын иеленіп алтын кубокты аймағымызға алып келді.

Ұлттық және бұқаралық спорт бағытында қандай шаруалар атқарылды?

Бізде бұқаралық спорт және ұлттық спортты жауаптанған маман болып Ә.Ром жұмыстайды. Оның бастауында ұлттық спорт түрлері 2019 жылы Алматы қаласында өткен жастар арасындағы Азия біріншлігіне КӨКПАР, ТЕНГЕ ІЛУ, АУДАРЫСПАҚ, ЖАМБЫ АТУ қатарлы спорт түрінен 6 бапкер, 28 спортшы қатысып, көкпаршылармыз 2-орын иеленсе, теңге ілуден C.Жеңісбек қола, аударыспақтан 80 кг салмақта Өмірбек қола, 70 кг салмақта Айтқабыл күміс, +80 кг салмақта С.Жеңісбек алтын медалға ие болып Азия чемпионы атанды. Д.Ербол бапкерлік ететін тоғызқұмалақшыларымыз Халықаралық жарыстан командалық есеппен 2-орын иеленіп, 6 медальмен оралса, Үкімет тойындағы Бурят садақ ату бәсекесінде Аймақтық Садақшылар федерациясының төрағасы, іскер азаматымыз Б.Энхболдның ұйымдастыруымен қатысқан садақшыларымыз арасынан Алтантулга топ жарып алтыннан алқа тағып, Моңғолияның «Хошой мэргэн» яғни “екі мәрте саңлақ” мерген атағына ие болды. Моңғолдың ұлттық күресі де қарқынды дамып келе жатқаны өздеріңізге аян. Бұл тұрғыда Аймақтық Ұлттық күрес федерациясының төрағасы, аймақ әкімінің орынбасары Ш.Қабыл, аймақтық арыстан, «Өлгийн хүчтэн дэвжээ» бозкілем төрағасы Ғ.Айдос, “Бесбоғда бүркіт” бозкілем төрағасы Қ.Нурлат, жасөспірім палуандарды жаттықтыратын «Тастүлек» клубының төрағасы, аймақтық лашын С.Бақыт, «Толағай» клубының төрағасы, аймақтық лашын М.Жанарбек, тағы басқа ұлттық спорт жанашырлары қомақты үлес қосып келеді. «Тастүлек» клубының кішкентай палуаны Б.Иманғали биылғы жылы балалар атындағы мемлекеттік біріншілік сыналту бәсекесінде және тағы да басқа әлденеше сайыста ағалағанына куә болып отырмыз. Жалпы палуандарымыз мемлекеттік және аймақтық, зоналық бәсекелерде жақсы нәтижелер көрсетіп жүр. Сондай-ақ, «Қазақ күрес» спорты да Моңғолияда өріс жайып келеді. Бұған елімізге әйгілі палуан, Моңғолия және Қазақстанның еңбек сіңірген спортшысы, Моңғолия Қазақ күрес қауымдастығының төрағасы О.Бақыт ағамыздың қосқан үлесі зор екенін айта кетейін. Биылғы жылы Олимпиада жүлдегері, әлем чемпионы Х.Цагаанбаатар қатарлы азаматтардың ұйымдастыруымен Улаанбаатарда қазақ күресінен алғаш рет мемлекеттік және Азия біріншіліктері өтті, еліміздің командасы Қазақ күресінің Азиялық, халықаралық, әлемдік сайыстарына тұрақты қатысып, алдыңғы орындардан көрінуде. Мұның өзі біздің іс-қызметімізге тікелей қатысты болмаса да ұлттық спортымыздың дамысының бір көрінісі ретінде ауызға алмай кетуге болмайтын дүние. Тағы бір айта кетер жай, Н.Мұстафа палуанымызға қатысты. Ол биылғы жылы әр алуан күрестерде жақсы нәтижелер көрсетті, Үкімет тойындағы палуан күресінде 5-кезеңде мемлекеттік арыстан Оюунболддан жығылған болатын. Бірақ, кейіннен Оюунболдның допинг керектенгені анықталып, ол мәселе туралы Үкіметтік мереке комиссиясы оның күресу құқын шектеу, үкіметтік той күресінде одан жығылған палуандардың күрес кезеңін ілгерілету туралы шешімін Елбасына жолдаған болатын. Егер бұл шешімді Елбасы қабылдаған жағдайда Н.Мұстафаға «Мемлекеттік лашын» атағы берілуі әбден ықтимал. Бұқаралық спортты дамыту тұрғысында да арнайы жоспарлар жасалып, жүзеге асып келеді. Мұнда, жыл сайын Тұлба көлінде өткізілетін бүкілхалықтық «Күміс қыс», Қобда өзенінің мұз айдынындағы спорттық ойындар, көктем мен күзде ұйымдастырылатын жалпыжұрттық марафондар қатарлы көптеген шаралар аймақ әкімінің Іс басқармасы, аймақтық Денсаулық орны қатарлы ұйымдармен бірлесіп жүріліп келеді.

Сіз өткен жылдың көктемде Моңғол елінің ресми өкілдерінің құрамында Қазақстанда болып қайтыпсыз. Сол сапарыңыз жайлы, нендей шараларға қатысқаныңыз туралы әңгімелесеңіз?

Иә, 2019 жылдың наурыз айында Білім, Ғылым, Мәдениет, Спорт министрлігінің Денешынықтыру агенттігінің бастығы Ц.Шаравжамц бастаған өкілдердің құрамында ресми іссапармен Астана /Нұр-Сұлтан/ қаласында болып қайтқанмын. Осы сапарда Ц.Шаравжамц бастаған өкілдер Қазақстан елінің Мәдениет, Спорт министрлігінің Дене шынықтыру, Спорт комитетінің басшысы Серік Сапиевтің қабылдауында болып, екі басшы екі еларалық спортты дамыту, тәжірибе алмасу туралы меморандумға қол қойды. Сол сапар кезінде Серік Сапиев мырзаға, Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарының Спорт басқармаларымен бұрын тек спорттық федерациялар деңгейінде жүріліп келген екіжақты қарым-қатынасымызды сол облыстар мен Баян-Өлгий аймақтық Дене шынықтыру, спорт басқармасы арасындағы ресми ынтымақтастық деңгейіне көтеріп, тығыз байланыста жұмыстау туралы өтініш білдіргенімде ол кісі жылы қабылдаған еді.

Алла бұйыртса, 2020 жылдан бастап біраз ынтымақты, игілікті шаруалар атқарылатын болар деген үміттемін.

Жуықта Увс аймағында болып қайтыпсыз және Білім, Ғылым, Мәдениет, Спорт министрі Е.Баатарбилэг мырза аймағымызда болып, осы саланың жұмысымен де танысты. Бұл кездесулер кезінде нендей мәселелер төңірегінде ой-пікір білдірдіңіз?

Увс аймағы Әкімінің бастамасымен Улаангомда «Увс нуур» атты бокс клубы ашылды. Соған Увс аймақтық Денешынықтыру, спорт басқармасының бастығы Б.Ганболдның арнайы шақырумен барып клубтың ашылу салтанатына қатыстым. Бұл шараға Моңғолдың Ұлттық Олимпиада Комитетінің бас хатшысы, олимпиада чемпионы, Моңғолияның Еңбек Ері, еңбек сіңірген спортшы Э.Бадар-Ууган, Увс аймағының әкімі Д.Батсайхан қатарлы адамдар қатысты. Осы шара кезінде дзю-до күресі жоғары деңгейде дамыған Увс аймағының Дене шынықтыру, спорт басқармасы мен бокс спорты дамыған Баян-Өлгий аймағының Денешынықтыру, спорт басқармасының басшылары өзара келісім жасасып, дзю-до және бокс спортын дамыту турасында ынтымақтаса жұмыстау жөнінде уағдаласты. Ал, Е.Баатарбилэг министр аймағымызда болып, қызметімізбен танысқан орайда аймағымыздағы осы салаға қатысты көкейтесті мәселелерді таныстырып, өтініш білдірген едік. Атап айтсам, Спорт кешеніне күрделі жөндеу жасау, Ескі залдың жылу жүйесін жаңалау, Спорттық бәсеке сайыстарды ойдағыдай ұйымдастырып жүргізуге қажетті қаржы жетіспеушілігін реттеу, Спортшыларға даяшылық көрсететін шағын автобусты болдыру, мекемені осы заман талабына сай компьютер, үстел, орындық, спорттық құрал-жабдықтармен қанымдау мәселелері қойылды. Оның кейбірін министр сол кездесу барысында шешіп берумен қатар аймақтық Дене шынықтыру, спорт басқармасына бір жаңа «Фургон» машина беретін болды. Сондай-ақ, Министрліктің Дене шынықтыру, спортты қолдау қорынан 2020 жылы аймағымызда ұйымдастырылатын ауқымды бәсеке-сайыстарға қажетті қаржыны шешіп беруге уәде етті.

2019 жылдың соңында Аймақтық АӨҚ-ның кезекті мәжілісінен спорт саласына байланысты қандай шешімдер қабылданды?

2019 жылғы 3-4-желтоқсанда шақырылған аймақтық АӨҚ-ның кезекті Х мәжілісінен дене шынықтыру, спортқа қатысты екі түрлі мәселе шешімін тапты деуге болады. Мұнда, 2016 жылы АӨҚ-ынан бекітілген ереже бойынша аймағымыздың спортшы, бапкерлеріне бәсеке сайыстарда шығарған табыстарына сай ынталандыру сыйлығы берілуге тиіс. Осы ереже бойынша 2017, 2018 жылдары Халықаралық, құрлықтық және мемлекеттік біріншілік сыналту бәсекелерінде табыс шығарған бапкер, спортшыларды сыйлауға арналып 12,9 млн сом бекітілді. Сонымен қатар, 2019 жылы жоғары нәтижеге қол жеткізген спортшылардың ынталандыру сыйлығына арнап, жаңа жыл шыға аймақтық кірістің асқан бөлігінен 8,5 млн сом шешіп беретін болды. Екіншіде, Үкімет орнының 2019 жылғы 21-тамыздағы 335 санды қаулысымен «Ден ешынықтыру, спортты дамыту туралы ұлттық бағдарлама» қабылданған болатын. Осы бағдарламаны жергілікті жерде жүзеге асыру жолдары тұжырымдалған құжат «2020-2023 жылдары дене шынықтыру, спортты дамыту туралы кіші бағдарлама» мақұлданды. Кіші бағдарламаның бюжеттік жалпы қаржысы 203 млн төгрөг. Бұл қаржыландыруды Білім, Ғылым, Мәдениет, Спорт министрлігі мен аймақ әкімінің Іс басқармасы және басқа да мүмкіндіктерден шешіп беріп, бағдарламаның жүзеге асуын қамтамасыз етіп отырмақ.

Алдағы 2020 жылы қандай спорттық іс шараларды жүзеге асыруды жоспарлап отырсыздар?

Биыл аймағымыз орнауының 80 жылдық мерей тойы белгіленеді. Біз негізгі жұмысымызды осы датаға үйлестіре жоспарлап отырмыз.

Оның ең ауқымдылары, аймағымызды насихаттауға зор ықпалы бар шаралар туралы қысқаша айтсам, той қарсаңында таэквондодан Батыс зоналық бәсеке, Аймағыиыздың барлық сұмын, бақтарын қамтыған азаматтар арасында спорттың 8 түрінен жүрілетін кіші олимпиада, волейболдан жастар арасындағы ел біріншілігін сыналту бәсекесі, бокстен жас өспірімдер арасында халықаралық турнир, және қазақтың ұлттық спорттық ойыны аударыспақтан жастар арасындағы Азия біріншілігі, Теңге ілуден халықаралық турнир ұйымдастыру жоспарланған. Бұл шаралардың ең бір ерекшелігі – бәрі дерлік аймағымызда алғаш рет ұйымдастырылатындығы. Сонымен қатар барлық спорт түрінен жүрілетін дәстүрлі бәсеке-сайыстар, мемлекеттік, халықаралық, құрлықтық жарыстарға қатысатын спортшыларымызды әзірлеп сыналту, ұлттық және бұқаралық спортты дамыту турасындағы жұмыстар рет-ретімен жүйелі түрде жүрілетін болады.

Тағы бір айтар сіздің бастамаңызбен жыл аяғында алғаш рет спорт саласының саңлақтарын анықтады. Осы жайына тоқтала кетсеңіз?

Аймақтық спорт саласының үздіктерін сыналтатын “Алтан бамбар 2019” шарасын алғаш рет сәтті ұйымдастырдық. Оның мақсаты Спорт саласының саңлақтарын көпшілікке насихаттау, ары қарай оларды бұл саладағы белсенділігін арттыру, көпшілікті спортқа баулу шарасына арналмақ. Үздіктер мынадай салада анықталды. Таңдаулы жасөспірім спортшы, таңдаулы жас спортшы, таңдаулы спортшы, таңдаулы бапкер, таңдаулы команда, таңдаулы ардагер спортшы, таңдаулы спорт мұғалімі, таңдаулы ұлттық спортшы, таңдаулы қазақ ұлттық спортшысы, ерекше нәтиже көрсеткен спортшы, спорт журналисі, спорт одағы, спорт клубы, спортты қолдаушы ұйым, спортты насихаттаушы ақпараттық агенттік қатарлылары анықталып, марапатталды. Бұл үздіктерді сыналту жыл сайын дәстүрге айналатын болады.

Сұхбатымыздың соңғы түйінін өзіңізге қалдырайын.

Жалпы денешынықтыру, спортты дамыту мәселесі тек біздің басқарманың, ондағы санаулы бапкер, қызметкерлердің араласуымен шешілетін шаруа емес. Бұған спорттық бейресми одақ, федерация, клуб, оларды басқарушы азаматтардың, сондай-ақ мемлекеттік-әкімшіліктік, жеке шаруашылықтық ұйымдардың, жалпы халық көпшіліктің қатысуы, қолдау демеуі арқасында дамуда. Кейбір спорт түрлерінен жүрілетін үлкенді-кішілі бәсекелерді солар жауаптанып жүргізіп, демеушілік жасап отыратындығы бізді қуантады, оларға айтар алғысымыз шексіз.

Біздің аймағымызда бүгінгі мәліметпен 30-ға тарта спорттық бейресми одақ, федерациялар қызмет жүргізеді. Сондықтан, осы ұйымдарды басқарушы азаматтардың аты-жөнін түгендеп, жеке-жеке алғыс айтуға бұл сұхбатымда мүмкіндік аз болғандықтан барлығынан кешірім сұрай отырып, спортқа деген жанашырлықтары үшін бәріне де ризашылығымды, ақжарма алғысымды білдіремін! Соның ішінде өзім басқарып отырған Спорт, дене шынықтыру басқармасының барлық жұмысшы, қызметкерлері мен бапкер мен жаттықтырушыларға рахмет айта келе жаңа жылда дендерінен саулық, жұмыстарынан табыс тілеймін.

2020 жыл барлығымызға жақсылықтар мен спорттық жоғарғы табыстар жылы болғай!

Әңгімеңізге рахмет. Істеріңіз ілгері болсын.

Рахмет!

Рысбек Зұрғанбайұлы

Continue Reading
Advertisement

Сөзге тиек

Кітаптан үзінді...2 months ago

Клаус Шваб: Төртінші индустриялық революция

Авторы: Клаус Шваб Аудармашылар: Ақыш Н.Б., Бимендиева Л.Ә., Матыжанов К. І. Ілкі бағдарламаны төрткүл әлемнің небір ақылгөйлері мен даналарының таңдайын...

Әлемде2 months ago

Фото: Маскалы әлем

KAZNEWS – Коронавирустық инфекциясын жұқтырған адамдардың саны 9000-нан асып, Қытайда 213-і көз жұмған. Дүниежүзінде аталмыш вирус Қытайдан бөлек 18 елде...

Әлемде2 months ago

Қазақстан Қытаймен 72 сағаттық визасыз режимін уақытша тоқтатты

Қытай азаматтарына қатысты 72 сағаттық визасыз режим туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 27 қаңтардағы № 10 қаулысына сәйкес, Қытай...

Әлемде2 months ago

Коронавирустың неден жұққаны анықталды

Ғалымдар Қытайда тараған коронавируске генетикалық талдау жасады. Бұл туралы зерттеу Journal of Medical Virology басылымында жарық көрді,- деп хабарлайды Nege...

Әлемде3 months ago

ҚР-ның Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Абай және ХХІ ғасырдағы Қазақстан» атты мақаласы

Биыл Абай Құнанбайұлының туғанына 175 жыл толады. Халқымыздың ұлы перзентінің мерейтойын лайықты атап өту үшін арнайы құрылған комиссия дайындық жұмыстарын...

Әлемде3 months ago

Айман Бекболатқызы «Owlypia-2019» халықаралық сайысында үздік атанды

KAZNEWS – Баян-Өлгий аймағының оқушысы Айман Бекболатқызы 7 желтоқсанда өткен «Owlypia-2019» халықаралық сайысының онлайн нәтижесінде үздік үштіктен көрініп, 2020 жылы...

Әлемде4 months ago

Импичмент деген не?

Massaget.kz Дональд Трамп – конгресс өкілдерінің Палатасы импичмент жариялаған АҚШ тарихындағы үшінші президенті. Оның қызметінде қалу-қалмауын келесі жылдың қаңтар айында...

Әлемде4 months ago

Моңғолияда тұратын қазақ бизнесмен Алматы қаласында «All Math Y» деп аталатын оқыту орталығын ашты

KAZNEWS – Моңғолияда тұратын қазақ бизнесмені Turan World компаниясының директоры Ерболат Әшікұлы Қазақстан Республикасының Алматы қаласына өзінің  компаниясының филиалын ашып,...

Басты назарда