Connect with us

Іскер

«Қалтаңда ақшаң болғанша…»

Published

on

Осыдан бірнеше жыл бұрын ғана ақшаның астында қалған еліміз бүгіндері қаржы таппай дал болуда. Өткен күн тарих десек, одан сабақ алу адамзат баласына жүктелген міндет. Осы тұрғыдан сіздердің назарларыңызға көсемсөз шебері Баабардың 2012 жылы жарық көрген «Қалтаңда ақшаң болғанша…» атты мақаласын назарларыңызға ұсынамыз. Кімнің қалай ой түюуі өз құзырында…

Еліміз қоржынына тарихта болмаған қомақты қаржы құйылды. Соңғы 8 жылда ішкі жалпы өнім 10 есеге өсті. Шыңғысхан дәуірінде қандай болғанын кім білсін?! Ол кезде жан-жақтан тонап әкелінген байлық көп жылғы асқа жарамаған көрінеді. Одан бізге бірде бір пышақ та, қылыш та жетпеді. Байлықты жинақтамайтын, тапқанын шашатын – бұл көшпенділердің тума қасиеті.

1911 жылы ел тәуелсіздігін қайта жаңғыртқан кезде жағдай өте ауыр болды. Ресейден 5 млн рубль сұрап, 3 млн-ын алғанымен байлар көңілінің қалауынша жұмсайтын болғандықтан, оған бақылау жасаушы ретінде Козин дегенді жіберіп, қаржы министрлігінің кеңесшісі немесе мүлік жауаптанушы етіп тағайындады. Ағаш кесу рұқсатын бүгінгі «қожың» деген атауы осы орыстың атының өзгеруінен қалыптасты.

1921 жылғы төңкерістің шығындарын коминтерн өз мойнына алды. Ренчино арқылы 3 млн рубль беріп, оның да керекке жарағанын қадағалау үшін буриад азаматына басқартты. Социлизм де несие арқылы құрылды. 1934жылы мемлекеттің жалпы бюджеті 17 млн төгрөг болатын. Сталин Гэндэнмен кездесуінде: «Қарызға ақша қосып алам десеңдер, ламалалардың көзін құртыңдар»,- деген талап қояды.

1956 жылы Микоян Бежіңнен қайтар жолында Ұланбатырға аялдайды. Әуежайда оны күтіп алған екі көлікке біздің басшылар қонағымен бірге сығылысып отырады. Микоян оған қатты қобалжиды. Махур толгойға көтеріліп, Ұланбатыр үстінен қараса, барлығы киіз үйлер екен. «Кеңестер одағының етегін 40 жыл ұстаса да мұндай қайыршылық жағдайда өмір сүруге болмайды» дегенді басшыларына жеткізіп, сол жылы 200 млн рубьлдің несиесін бергізеді. Бұл ақшамен көптеген істер атқаруға мүмкіндік болғанымен социализм құру, бірлестіктендіру атымен ол да дуалдар соғуға арналды. Бірақ Қытай басшысы Чжоу Енлай берген 190 млн рубльдің қайтарымсыз көмегімен Бейбітшілік көпірі, Үлкен әмбебап дүкен, Ұланбатыр қонақ үйі, Налайх жолы, Әйнек өндірісі, 50 мыңдық тұрғын үй, Қарақорым электр станциясы қатарлы біршама нысандар тұрғызылды.

1950-1965жылдар аралығында Моңғолия Кеңестер Одағынан 750 млн рубль, Қытайдан 115 млн рубльдің несиесін алып, қажетіне жаратты. Бұған қосылмаған көптеген қайтарымсыз көмек қаржысы тағы бар. Кейін Кеңес Одағы пен Қытайдың қарым-қатынасы нашарлап, қырғиқабақ соғыс деңгейіне жетіп, оның көлеңкесі Моңғолияға түсті. Кеңестер одағының 100 мың әскері елімізге тұрақты орналастырылып, қарымтасына Кеңес Одағы 1971 жылдан бастап 5 жыл сайын 3 млрд рубльдің несиесін беретін болды. Ол 1990 жылға дейін жалғасып, барлығы 10 млрд рубльге жетті. Осы ақшамен қазіргі Моңғолияның аяғынан тік тұрғаны да шындық.

Соның нәтижесінде мәдени ұлан-асыр төңкеріс жасалып, білім, ғылым, медицина саласы күрт көтеріліп, қазіргі жағдайға жетті. Алайда, жалпы есеп бойынша бұл қаржының тағы да көп мөлшері ысырап болған. Эрдэнэт, Монросцветмет қатарлы алып өндірістерге несиенің 7 пайызы ғана жұмсалды. Ал 60 пайызы көшпелі малшаруашылығын жақсартуға рәсуа етілді. Өзі көбейіп, өзі жайылатын жартылай жабайы малшаруашылығына дуалдар, қоралар, құдық, мал дәрігерлік бөлімшелер, бригада орталықтары, жем-шөп өндірістері қатарлы дүниелер салынды. Бірақ мал саны 24 млн-нан аспады. 5 жыл сайын мал санын 25 млн-ға жеткізу үшін 9 млн төл алу қажет деген ұрандар айтылса да, бірде-бір рет нәтижеге қол жеткізбеді. Мысалға алсақ, 2012 жылы еліміз 15 млн мал төлдетіп, мал санын 50 млн-нан асырды. 1970-1990 жылдар аралығында елімізге қаржы енгізу мен мемлекеттік бюджеттің 70 пайызы несие арқылы толықтырылды. Оның белгісі 1990 жылы комммунизм құлағанда білінді. Тек жалғыз ғана елмен қарым-қатынас жасап, одан несие алу арқылы өмір сүретін ел өзінің жемдеушісінен айырылғаннан кейін қандай болатынына барлығымыз да куә болдық. Сол жылдары Моңғолия өзінің жалған бетпердесін сыпырып, нақты кейпіне енді. Күнделікті тұтыну тауарлары сөрелерден бұлбұлдай ұшып, жемдеу арқылы жұмыстайтын өнеркәсіп саласы құлап, экспорт тоқтағандықтан импортпен тауар енгізетін ақша таба алмай қиналдық. Кеңестер Одағы күйреп, жүйесі бұзылғандықтан Моңғолия асыраушысынан айырылды. Осы бір қиын шақты тек ғана малдың арқасында ғана жеңіп шықтық. Мал жоқ болса аштықтың келетіні де ақиқат еді. Бірақ соңын ала тағы да қамқоршы деген жаңа асыраушылы болдық.

1990-2000 жылдар аралығында тек Жапония ғана 1 млрд АҚШ долларының көмегін көрсетті. Халықаралық валюта қорының араласуымен Әлемдік банкі және Азия даму банкінен мол мөлшерде ұзақ мерзімдік несиелер алынудың сыртында қайтарымсыз көмек те берілді. Негізінде ішкі жалпы өнімнің 40 пайызын шетелдік несилер мен қайтарымсыз көмектер арқылы жинақтадық. Бұл жағдай 15 жылға жалғасты. Елімізде өндіріп, сыртқа сатуға жарайтын өнім Эрдэнэттің мыс концентраты, ешкі түбіті, шпат, алтын сияқты аз ғана түрлі пайдалы қазбалар еді. Апаттың үстіне апат болып, сол жылдары мыс бағасы 1300 АҚШ долларына дейін арзандап, өз құнын өтей алмады. Ал қазіргі жағдайда мыстың бағасы тоннасы 6-дан 10 мың АҚШ доллары аралығында. 2000 жылға дейінгі ішкі жалпы өнім 1 млрд АҚШ долларына да жетпеді. Оның тең жартысы несиелер мен көмектерден құралды. 2005 жылдан бастап ішкі жалпы өнім өзін өзі ақтай бастады. Тарихта алғаш рет ешкімнің қолына қарамайтын болдық. Мұны көп еңбектенгеннің арқасы деп айтуға келмейді. Тек ғана қазба байлықтың бағасы өсті. Әлемдегі қазба байлықтың барлығы Моңғолияда бар. Оны біз бұрын білмеппіз. 1990 жылы 700 келі алтынға мәз болып жүрсек, қазір оның көлемі 30 тоннаға жетті. 68-ші қаулыдан болып, тек ұрлық жолымен қазудың көлемі қаншалықты болғаны жайлы статистикалық мәлімет жоқ. Кешікпей әлемдегі ең үлкен мыс кенішінің бірі елімізде пайдаға берілмек. Моңғолиядағы жер қыртысының газ қоры ҚХР-ның қорынан 500 есе көп екендігі анықталды. Бүгінгі күндері анықталған кокс көмірін қазіргі қуатпен шетелге тасымалдасақ, оған 2000- 3000 жыл қажет болады. Уран қорымен де әлемдегі ең бай елдердің бірі болу мүмкіндігі бар. Темір рудасы да мол. Оның сыртында бағалы тастар, алтын, молибденнің қоры да бір өзімізге жетерлік. Болжанып отырған барлық қазба байлықтың қорының бағасы қазіргі бағамен есептелінгенде 1 триллион АҚШ долларына жетіп жығылады. Оны 3 млн адамға бөлсек суық жердің жаңа Кубейті тарих сахнасына шығар еді. 2010 жылы Моңғолияны халықаралық валюта қоры ресми түрде кедей ел тізімінен алып тастады. Бұл енді жеңілдетілген несие, қайтарымсыз көмек берілмейді деген сөз. Бір адамға тиесілі ішкі жалпы өнімнің мөлшері 3000 АҚШ долларына жетті. Енді 5 жылдан кейін бұл 10 мыңды құрауы мүмкін. Ал бұл санайғақтың 2000 жылы 450 доллар болғанын бәріміз де білеміз. Сол жылы мемлекеттік бюджет 280 млн АҚШ долларын құраса, 2012 жылғы бюджет 4 млрд АҚШ долларымен бекітілді.

Баюын байыдық, бірақ оның игілігін қалай көріп отырмыз. 2004 жылдан бастап «баланың ақшасы» деп шаштық. Сондай-ақ үйленгендерге 500 мың, дүние есігін ашқан сәбилерге 100 мыңдап бердік. Нәтижесінде отбасын құрушылар саны 4 есе өсті. Бір жылда 7 рет үйленген қария да болды. Сайлау нәтижесінде пайда болған жансыз адамдарға жан кіріп, жалған балалар үсті-үстіне молайды. Осылайша орта деңгейдегі сыбайлас жемқорлық желісі пайда болды. Еліміз тарихында алғаш рет жұмыссыздар жәрдемақысы үлестірілді. Өткен жылғы халық санағына қарағанда 200 мың азаматтың мүлдем жұмыс істегісі келмейді. Бұл еңбекке қабылетті халықтың 15 пайызын құрайды. Ұланбатыр қаласы халқының 13 пайызы студенттер, 10 мың адамға шаққандағы студент санымен еліміз әлемде бірінші орынды шаппай алады. Бұл 1990 жылмен салыстырғанда 10 есеге қосылған. Барлығына қоғамдық көлікпен тегін жүру құқығы берілумен қатар, оқу төлемін мемлекет өз міндетіне ала бастады. 2012 жылы мектеп бітірушілердің 100 пайызы жоғары оқу орнына ілескісі келеді, – тағы да бір қамқорлық орны. Адамның барлығы диплом иесі атанбақ. Мектептерде оқушыларды түскі аспен ақысыз тамақтандырыла бастады. Мұндай жағдай жасайтын бай елдің саны әлемде саусақпен санарлық қана. Балабақшалар тегін болды. Біз социализм кезінде де оған төлем төлейтін едік.

«Сайлау уәдесін орындап жатырмыз» деп адам басына 70 мыңнан кейін 120 мың төг-тен үлестірдік. Оның соңы ай сайынғы 21 мың төг-ке айналды. Одан кейін млн-млндап бердік. Ақшаның астында қалдық. Ақпарат құралдарынан ақшасын алу үшін кезекте тұрған адамдарды көрсетіп, халықтың кедейлігінің, қайыршылығының мысалы ретінде жарнамаладық. Әлемнің қандай бай мемлекетінде де егер осылай ақша таратсаңыз, кезекке тұратыны бесенеден белгісі емес пе?!
Еңбек, зейнет, жәрдемақыларды бай адам сияқты көзді ашып-жұмғанша 50- 70 пайыз қостық. «Америка, Жапониямен салыстырғанда біздің еңбекақымыз төмен» деп жар салдық. Шынтуайтында, олар жатпай-тұрмай еңбек етіп, нарықта жоғары бағаға өтетін өнім өндіріп, оны шетелдерге сатып отыр. Сұраншақ қана ақшаның құнын білмейді. Сондықтан да ол тапқан ақшасын қолма қол жұмсап бітіреді. Бір сөзбен айтсақ, байлық өндірмейді, ертеңін ойламайды, тек ғана бүгінгі күнмен өмір сүреді. Осылай бай болғаннан қалтаң бос болса да байлықты ақырындап еңбегімен пайда болғызсаң, оның бағасын білетін боласың. Асып-тасып ұстап, ақша шашудың зияны не сонда?

Біріншіден,нарықтағы тауар мен даяшылық бағасы валюта бағасына сәйкес келуге тиіс. Басқаша айтсақ, қағаз ақшаның саны тауар мен даяшылықтың құнын белгілейді. Нарыққа көп мөлшерде қағаз ақша шығарылса, тауар мен даяшылыққа сәйкес ақшаның саны өседі. Мұны инфляция дейміз. Еңбекақыны қосып, 21 мыңды үлестіру сылтауымен тауардың бағасы қосылып отырған жоқ. Қағаз ақша көбейгендіктен бағаның өсетіні қарапайым ғана заңдылық. Оны түсіну үшін керемет экономист болудың қажеті жоқ. Ақыл-есіңіз дұрыс болса немесе кәсіподақтың Гамбасы сияқты хат танысаңыз да жеткілікті.

Екіншіден, көшпелі малшылардың табиғатында малын өсіре бергісі келетін тума қызығушылығы болады. Бұл – көптеген мыңдаған жыл жалғасып келе жатқан дәстүр. Сондықтан да мал жекеменшікке берілгеннен кейін-ақ жылқы саны адам санынан асып кетті. Жылқы шаруашылығының пайдасы аз болса да жайлауы жылқыға толғаны үлкен мақтаныш. Қолма қол ақша үлестіре бастағандықтан тұрмыстық қажеттілігін содан өтей алатын мүмкіндікке ие болып, малын айналымға енгізуден бас тартты. Қыста соғымда, мемлекет мейрамында мал семіргенде ет бағасы арзандайды. Алайда күріш пен ұнның, киім мен керек-жарағына қажетті ақшалы болған олар малын сатудан бас тартты. Мал саны 50 млн-ға жетсе де оның бағасы 2-ден 3 есе өсті. Ет бағасы аспандағандықтан малшылар психологиясында малын малдан шығатын ет келісімен есептеп, оны көп ету, мүмкіндігінше сатпау, шығындамау қызығушылығы туады.

Үшіншіден, еліміздің ішкі жалпы өнімнің 80 пайызын жекеменшік сектор өндіреді. Азаматтар еңбек етпей жансақтайтын ақша табу мүмкіндігіне ие болғандықтан жекеменшік сала еңбекақысын негізсіз қосуға мәжбүр болды. Соның нәтижесінде тауардың құны өсіп, бағасы қосылды. Көптеген шаруашылық бірліктері өзіндік құнының өсуінен болып амалсыз банкротқа ұшырады. Осылай болып та жатыр. Халық кенет ақшалы болғандықтан адамдар бағалы, таңсық зат тұтынуға көшеді. Нәтижесінде жеке шаруашылықпен айналысушы шағын өндірістің тауарының сатылуы күрт төмендеді. Бұл жаңа ғана тәй-тәй басып келе жатқан шағын шаруашылықтарға ауыр соққы болуы ықтимал.
Тау-кен, ақпараттық технология қатарлы қоғамға қажетті салада жұмыстаушылардың еңбекақысы өскендіктен жұмыс берушілерге шетелден арзан жұмыс күшін тартудан басқа жол қалмайды. Жаңа ғана университет бітірген геология маманы 1000 АҚШ долларының еңбекақысын менсінбесе, индонезиялық тәжірибелі геолог 800 АҚШ долларының еңбекақысымен қуана-қуана жұмыс істейді. Әсіресе дене еңбегін көп қажет ететін құрылыс, жол салаларында. «Текке келген ақша текке кетеді» деген бар, бұл адам табиғатына тән қасиет. Уысқа түскен ақшаны тіршілігіне пайдаланғаннан гөрі адамдар таңсық дүниелерге бет бұрады. Әрине, өз қалтасының шамасына қарай. Мұны қарапайым ғана арақ саудасынан көруге болады. Ішімдік өндірістері өнімдерін үш топқа бөледі. Осыдан бірнеше жылдың алдында саудаға салынған арақтың 80 пайызын төменгі дәрежелі арзан арақ иеленген болса, қазір жоғарғы дәрежелі қымбат арақтың саудалануы онымен теңескен. Мұндай жағдай басқа сауда саласында да көрініс берген. 1990 жылдан бұрын саудаға салынатын ұнның 80 пайызын «екінші ұн» деп аталатын екінші сұрыптық ұн иеленген болса, қазір 90 пайызы бағалы жоғарғы сұрып ұнын тұтынуда.

Маскүнемдік күрт өсті. Бір адамға 40 литр арақ тиесілі деп бірнеше журналист Ламба министрдің алдына 40 литрлік ыдыс қойып, оны телеарнадан көрсетті. Ішімдіктің жоғарғы деңгейін 100 градус деп есептеп шығаратын халықаралық тәсіл бар. Мұнымен есептегенде Канада, Ресей, Скандинавия елдерінде бір адамға 10-12 литр спирттен келеді. Азиялықтарда спиртті ыдырататын алкоколдигидогенеза ферменті аз болатындықтан олар араққа көбірек уланады. Жұмыс істеуге құлықсыз, қоғамның әлсіз топтары тапқан ақшасына арақ ішіп, уақыт өткізеді.

Сыбайлас жемқорлықтың мөлшері мен аумағы ұлғайды. Елімізде 160 мыңдай мемлекеттік қызметкер бар. Оның барлығы демесек те біршамасына өзіне сәйкескен үлкенді-кішілі жемі табылады. Сыбайлас жемқорлық деген ұғым тек мемлекетке қатысты түсінік. Мемлекет атын пайдаланып өзіне пайда түсіру үдерісі сыбалас жемқорлық деп аталады. Жоғарыдағы айтылған көп қамқорлық белгілі мөлшерде жемқорлыққа жол ашады. Бақ, сұмыннан бастап министрлерге дейін сыбайлас жемқорлық желісі пайда болды. Моңғол елі МҰХ-ның 76 депутатын қосып есептегенде 77 қаржы министрлігіне айналды. Мүшелер атына қаржы бөлініп, оның көлемі 76 млрд-қа жетті. Қоғамдық байлықты ысырап ету шегіне тірелді. 2000 жылы денсаулық саласына 40 млрд төг бөлінсе, ол 500 млрд төгрөгке жетті. Нәтижесінде, денсаулық саласы жақсарды ма?!

Қоғамдық, адамдық құндылықтардан айырылдық, ел бойынша саясаткерлер, отаншылдар, азаматтық қозғалыстар, ұлтшылдар қаптап кетті. Расында, несін де ақшаға сатуға аянбайтын пенделер пайда болды. Осылай санамалай берсек, ақша көптіктің зардабы бұдан да мол болар.
Орыс жазушысы А. Беляевтің «Нан» деген повесін оқығаным бар. Онда ғалымдар өзінен өзі өсіп көбейе беретін нан жасайды. Бұл кедей балықшы қалашығына үлкен олжа әкеледі. Балықшылар нанды жегеннен басқа жұмыс істегенді қойып, тек ғана нанды жеп, ұйықтап, семіріп жата береді. Ал нан өсе береді. Балықшылар да өздерін бақытты сезінеді. Бірақ бұл бақытты сәт ұзаққа созылмады. Жұмыс істемей жатып семірген қалашық адамдары семіздіктен жарылып, өлім құшады. Адамдар өлгеннен кейін де үздіксіз өсе берген нан қалашықты сол қалпынша басып қалған екен…
Сәбет Насырұлы, Kaznews

Continue Reading
Click to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Іскер

Нағыз еңбектің қызған ортасы – Файн ноос

Published

on

Аймағымызда ірі өндірістер мен кен орындары жоқ болғандықтан жұмыссыздық ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Тек біздің аймағымызда ғана емес еліміз көлеміндегі жұмыссыздық мәселесі шешімін таппай отыр. Есесіне азаматтар жыл өткен сайын шетелдерге шығып жұмыстауда. Еліміз көлемінде көптеген компаниялар бар. Сонда да 3 млн халықты жұмыспен қамтамасыз ете алмауда. Айналасы 3 млн халықтың 2 млнға жуығы күнін әзер көріп отыр десек қателесе қоймаспыз. Қалғандары ығай мен сығайдар. Аймағымызда шикізат өңдейтін бірден-бір компания «Файн ноос» компаниясы. Қазіргі жағдайда 80 адаммен, ал күн жылына 300-ге жуық адаммен жұмысын жүргізуде. Кей жағдайларда экономикалық қиындықтарға да ұшырап отыратын компания жүн жуу, тарау яғни өңдеу жұмыстарын атқарып, шетелге экспорттайды.

Біз өндірістің жұмысымен танысу мақсатында  директоры Қыдырпатша  Сақабаұлына жолықтық.

Қандай бір жұмысты бастау үшін менежменті жақсы жасалу қажет. Ал, шетелдерге экспорттау үшін ең басты ұстаным – сапа.

Қандай бір жұмысты бастау үшін менежменті жақсы жасалу қажет. Ал, шетелдерге экспорттау үшін ең басты ұстаным – сапа. Бұған өндіру барысындағы барлық процесс қамтылумен қатар шикізаттың да сапасы, оны тасымалдау кезіндегі сапа да басты рөл атқарады дегенді тілге тиек етті. Осы өндірістің жанында шағын кигіз өндіретін, сырмақ өндіретін цех жұмыс атқарады. Біз барған сәтте компания жұмысшылары жуылған жүнді арнайы құрылғымен тарап, түтіп жатыр екен. әдеттегі қой жүні жұп-жұмсақ матаға айналыпты. Ақ ұлпа түбітін ғана алып экспортқа шығарып, қылшығын бөлек ылғап алады екен. Қарап тұрып аймағымыздағы осыншама өнімдердің ешқандай іске жарамай жатқанына қынжылады екенсіз. Тіпті осы өнімдерді иіріп, жіп қылып, қымбатқа алып киетін кашемирлерді неге өзіміз өндірмеске?! Алайда барлығына мүмкіндігіміз шектеулі. Қайтадан компаниямызға оралайық. Мұнда жұмыстайтын азаматтардың ішінен Мақшарқызы Болатқа жолығып әңгімелестік: «Мен жұмыстағалы 13 жыл болыпты. Көп жыл бойы осы компанияда жұмыстап келемін. Жұмыс ауыр. Алайда жұмыссыз жатқаннан жақсы. Аймағымызда бұдан басқа көп жұмысшы қамти алатын компания жоқ. Негізі компаниялар көп болса, бізде таңдау көп болады. Айлық-жалақымызға, күн көрісімізге септігі тиер еді. Қаншама адам жұмыссыз» дегенді тілге тиек етті.

Қауырт жұмыстап жатқан жұмысшылар. Үлкен зал толған техника, іші толған қой жүні. Несін айтасыз, нағыз еңбектің қызған ортасы деуге болады. Қыдырпатша мырзаның айтуынша қандай бір өндірісті жұмыстатқанда нарықтағы жағдайын нақтылап зерттеу қажет. «Мысалы бір киім өндірдік дегенде алушыларды, сондай-ақ бәсекелестерді, нарықтағы бағасы мен шикізатын, жұмысшылардың жалақысын барлығын нақтылап зерттеп алып іске кіріскен жөн. Бізде мүмкіндік көп. Мысалы пайдаланбай тұрған яғни бос тұрған құрылыстар да бар. Осыны пайдаланып қандай бір шикізат неге өндірмеске?» дегенді айтады.

Сондай-ақ аймағымыздағы шикізат қоры жеткілікті. Егер тері өңдейтін, тағы басқадай өндіріс жұмыстатамын десе мүмкіндіктер бар. Алайда өндірген өнімді саудалайтын жолды қарастырып алу қажет. Мысалы теріден жасалған тондар десек, «Дархан Нэхий» тағы басқа өндірістерде өндірілген тондар, елімізде өндірілген түбіт, түйе жүн киімдер еліміздің сұранысын толық өтеп тұр деп айта аламыз. Сондықтан ең дұрыс жол  – өнімді экспорттау» деді Қыдырпатша мырза.

Айтып айтпай не керек 3 млн халықтың қажетін толық өтеп тұрмыз деп айта алмаймыз. Тек  кашемирлер көбейгенімен бағасы қымбат. Бүкіл киім-кешекті, ең бер жағы ине-түймеден бастап қытай қанымдап тұр. Миллиардтан астам халқы бар, әлемді экономикасымен жаулаған қытаймен елімізді салыстыруға келмес, алайда экономикасы бізбен қарайлас Қырғызстан, Өзбекстандарда киім өндірістері, текстиль жақсы дамыған.  Қырғыз көйлектері Қазақстанның барлық қалаларында жақсы сатылымда. Тіпті біздің аймағымызға да келгелі де біршама жылдың жүзі болды. Бәрін айт та бірін айт жұмыссыздықты жоюдың тура жолы – жергілікті жерлерге өндірістер салу. «Файн ноос» компаниясының экономикалық ақуалы тым керемет деп айта алмаймыз. Жұмысшылардың әлеуметтік мәселесі де толыққанды қарастырылмаған. Әйтеуір жоқтан жақсы.  Кейбір қалталы азаматтар пәтер үйлерді сала бергенше, нарықтағы сұранысын зерттеп, шетелдермен шарт жасасып осы шикізаттарды өңдеп, жұмыссыз кедей халықты жұмысты болдырса игі еді. Амал қанша,

«Атадан ұл туса игі,

Ата жолын қуса игі,

Халықтың қамын ойлап,

Шың басында тұрса игі» демекші ондай күндердің ауылы әлі алыста сияқты. Сондай бір қажетсіз саясаттың құрсауында, бірнеше депутаттардың тендері мен солардың жоғын жоқтаумен күндеріміз өтіп жатыр. Ал, мемлекеттен «өндіріс салып ал» деп бере қоятын қаржысы белгілі. Тіпті мемлекеттік қазынадан аймағымызға бөлінетін қаржы басқа аймақтармен салыстырғанда екіден бірі, немесе үштен бірі ғана деуге болады. Айтамыз айтамыз,  ешқандай өзгеріс жоқ. Дегенмен айтып қойған соңғылыққа жақсы. Мүмкін, арманымыз орындалар. Ол да мүмкін!!!

Айбота Әлейханқызы

Continue Reading

Іскер

Айдос Қабиденұлы: Бірлік пен тірлік болған жерде табыс пен жетістік те болады

Published

on

Бүгінгі таныстырып отырған қонағымыз “Өлгий алыптары” клубының төрағасы, аймақтық арыстан Айдос Қабиденұлы. 

Ол Улаанбаатар қаласындағы Сауда даму банкінде Қауіпсіздік бөлімінде басқару қызметін тұрақты атқарып келеді. 2003 жылы Баян-Өлгий аймағының мемлекеттік тойында “аймақтық арыстан” атағын алған. 2015 жылы “Мемлекеттік қаршыға” О.Бақыт, “аймақтық арыстан” Ш.Мұрат, К.Қанат, Х.Әсендермен ақылдасып «Өлгий алыптары» спорт клубын құрған. 

Мекен жайыМоңғолия, Улаанбаатар қаласы

Жұмыс орны мен лауазымы: Сауда даму банкінде Қауіпсіздік бөлімінде басқару қызметін атқарады. “Өлгийн алыптары” клубының төрағасы. Моңғолияның “Еңбек құрмет” медалының иегері.

Сошиал парақшасыХ. Айдос

Оның басты ұстанымы – мақсат, мүддеге деген талпыныста болу, бастаған істі аяғына дейін жеткізу. Егер арманың мен арнайы жоспар, талпынысың болмаса, ол құр қиял болып қалады. Ал жоспар БІРЛІК, БЕРЕКЕ арқылы жүзеге асады.

ТУҒАН ЖЕРІҢІЗ ЖӘНЕ БАЛАЛЫҚ ШАҒЫҢЫЗДАН ӘҢГІМЕМІЗДІ БАСТАСАҚ?

– 1979 жылы Цэнгэл сұмын тумасы Қабиденнің от басында дүниеге келіппін. Отбасымызда 5 ұл, 2 қыз – жеті ағайындымыз . Балалық шағымды кіндік қаным тамған аймақ орталығы, Қобда өзені жағасы, Сары бастау жайлауымен елестетем. 1998 жылы сол мектептен 10-сынып бітіріп, жоғары оқу орнына жолдама алдым.

ЖАСӨСПІРІМ КЕЗІҢІЗДЕ ҚАНДАЙ НӘТИЖЕЛЕРГЕ ҚОЛ ЖЕТКІЗДІҢІЗ?

– Бала кезімнен спортпен, зілтемір көтерумен айналысуға құштар едім… Сол кезде Дәріпхан деген ұстазымыз болды. Алғаш ұлттық күрес киімін қалай киюді сол кісіден үйреніп, мектеп қабырғасынан бастап, аймақ деңгейіндегі әр түрлі күрес бәсекесіне, әсіресе ұлттық күреске белсенді қатысу арқылы мектеп таңдаулысын сыналту бәсекесінде белдесіп, жеңіске жетуім, алғашқы рет мәреден көрінгенім ұлттық күреске деген талпынысым болды. 10-сыныпта аймақтық жасөспірімдер арасындағы ұлттық күрес бәсекесіне қатысып, бірінші орын иеленгенмін. Бірақ сол жылы астанамызда ұйымдастырылған ел біріншілігінде белдесудің сәті түспеді. Мені ұлттық күреске баулып, бұғанамды бекітіп, қанатымды қатайтқан алғашқы ұстазым – халықаралық тау спорты шебері Жанарбек Ақыбиұлы еді. Мұғалімнің үйірмесіне барып жүргенде: «Сен ұлттық күреспен шұғылдан. Балуандар жоғары оқу орнына түс. Жақсы нәтижеге қол жеткізу мүмкіндігін бар!»- деп ұстаздық ұлағатын айтты. Осылайша мен күрес спортына бет бұрдым.

МАМАНДЫҒЫҢЫЗ?

– 2002 жылы балуандар дайындайтын «Шонхор» денешынықтыру және спорт университетін оқытушы-жаттықтырушы мамандығымен бітірдім. Кейін астанамыздағы Басқару академиясынан мемлекеттік басқару мамандығын игердім.

ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРНЫНДА ОҚЫП ЖҮРГЕНДЕ САЙЫСҚА ҚАТЫСТЫҢЫЗ БА?

– Әрине, орайы келгенде әр түрлі ұлттық күрес сайысында белдесіп жүрдік. Сол жылдары мемлекеттік дәрежедегі ұлттық күрес сайысында жеткен нәтижелерге қарай отырып, Шаған мерекесі қарсаңында мемлекеттік таңдаулы сегіз жас балуан сыналтатын. Мемлекеттік таңдаулы жас палуан ретінде сыналып, сол кезде баспасөз бетінде есімін жариялануы талабыма талпыныс қосып, жігерлендірді. 2001 жылы 3-курс оқып жүргенде Эрдэнэт қаласында Шаған мейрамы бәсекесінде күресіп, соңғы сатыдағы таңдаулы төрт балуанның біріне қалдым. Налайх қаласының Шаған мейрамы белдесуінен бас жүлдеге ие болуым сияқты сол кездегі студенттік өмірдің ауыр шарттарына қарамастан азды көпті жетістіктеріміз болды. Міне, осылар ұлтық күрес саласындағы табысқа деген өзіндік сенімімді нығайта түсті. 2002 жылы “аймақтық лашын”, 2003 жылы өкіметтік тойда “аймақтық арыстан” атағын иелендім. Алла қолдап, өз күш жігеріммен еңбектеніп осындай нәтижеге жетуім мен үшін үлкен мәртебе болды. 2-3 күн ата-анам, бірге туғандарым жанында болып, қайта астанаға жол тартып кеткен күн кеше ғана сияқты.

СОЛ КЕЗДЕ СПОРТҚА ҚОЛДАУ ҚАНДАЙ ЕДІ?

– Несіне жасырайын,  біз  Улаанбаатарға келіп, ұлттық күреспен айланысып жүрген жылдары бүгінгідей мүмкіндіктер болмады. Қара шай ішіп, тоқаш жеп қана сайысқа түсіп, белдесіп жүрдік.

Мектеп бітіген соң Хас банктің Баян-Өлгий аймағындағы бөлімшесінде қорғаныс маманы болып орналасып, кейін Улаанбаатар қаласындағы орталығына ауысқан болатынмын. Жұмыстан кейін ғана аздап жаттығу жасайтын мүмкіндік болады. Тіпті жұмыстан шыға салып тура бәсекеге қатысушы едік.

«ӨЛГИЙ АЛЫПТАРЫ» КЛУБЫ ҚАЛАЙ ҚҰРЫЛДЫ?

-Замана шарттарына байланысты сол кездерде біздерге тағы да үлкен белестерді бағындыру нәсіп болмаса да соңғы жылдары жастар арасынан жақсы нәтижеге қол жеткізетіндей балуандар шығып, талаптанып жүргендіктен оларға қолдау көрсету “әрі бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып”, бірлесе алға ұмтылу қажет болды. Аға палуан “Мемлекеттік қаршыға” О.Бақыт ұстазым, “Аймақтық арыстан” танымал палуан Ш.Мұрат, К.Қанат ағаларым досым Х.Әсендермен ақылдасып, «Өлгий алыптары» спорт клубын алғаш 2015 жылы 25 қарашада ресми түрде аштық. Осылайша, осындай бір келер ұрпақ үшінгі келелі істің бастамашысы болу бағы бұйырды. Ұлттық күрестің ыстығына күйіп, суығына тоңып, оның қыр-сырын білетіндіктен бір жұдырықтай жұмылып, бір ұжым болып, келешегінен үміт күттірген балуандарға демеуші іздедік. Алдымызға үлкен мақсаттар қойып, атқарылар істер тізімі бекітілді. Соның нәтижесінде және дамылсыз еңбектену арқылы балуандарымыз біз жоспарлаған мақсаттарға жетіп жатыр. Шаршы алаңда күш сынаспасақ та, жаттығу сәтінде балуандарды шыңау үшін бел шешіп кірісіп кететін жайымыз да бар. Спортшылардың дайындығын қадағалап, ақыл-кеңесімді беріп тұрамын. Демеушілерге ұлттық күрес жайлы түсіндіріп, жастарды қолдауды насихаттадық. Бейресми ұйым болғандықтан басқару кеңесіміз бар.

КЛУБТЫҢ БАСҚАРУ КЕҢЕСі ЖАЙЛЫ АЙТА КЕТСЕҢІЗ?

– «Өлгий алыптары» клубы төрағасы мен, клубтың басқарма бастығы Ә.Ғылымхан, менеджер Х.Әсен, клуб хатшысы Қ.Қуанған, басқарма мүшелері С.Зүльфикар, Д.Бауыржан, Ш.Жолбарыс, К.Ерік, Нямхүү, К.Жандос, Б.Баатарцол, Қ.Мәмбет, Қ.Айнабек, Я.Сьезд, Ө.Арманбек, Т.Жанболат қатарлы 16 кісінің құрамында жұмыстап отырмыз.

БҮГІНГЕ ДЕЙІНГІ НӘТИЖЕЛЕРІҢІЗ ҚАЛАЙ БОЛДЫ?

Жұмыс нәтижесіне беретін есебіміз – өкіметтік тойдағы және басқадай балуандар бәсекесі. Теледидардан моңғол ұлттық күресін тамашалаған көрермендер де сол арқылы біздің атқарған шаруаларымызға баға берер. Аллаға шүкір, ауыз толтырып айтатын нәтижелер бар. Екі мемлекеттік «лашын» туып шықты. Азаматтарымыз көп белдесулерде мемлекеттік жоғары дәрежелі палуандарды асқан шеберлікпен тізе бүктіріп жүр. Біздің палуандардан басқаларда именетін болды. 2016 жылы жеке отау тігіп, дайындық жасап, сол жылы Б.Баатарцол «мемлекеттік лашын» атағын алды. Келесі жылы Б.Серік мемлекеттік атаққа қол жеткізді. Мұның барлығы тек менің ғана еңбегім емес, осы істі қолға алған азаматтардың, палуандардың еңбегі, төккен тері деп ойлаймын. Үнемі қаржылай қолдау көресететін кәсіпкерлердің де еңбегі орасан зор. Мемлекеттік Ұлы Хурал мүшесіне 2 рет сайланған халқымыздың бір туар абзал азаматы, Еліміздің Энергетика реттеу комиттетінің бастығы Тілейхан Әлмәлікұлы палуандарымыз М.Еркебұлан, У.Береке, Б.Серік, Н.Мұстафа, Б.Баатарцол, С.Заманбек, Т.Ерболаттарды жұмысты болғызды. Бізге үнемі қолдау көрсететін азаматтарға алғысымыз шексіз.

БИЫЛҒЫ ЖЫЛҒЫ ӨКІМЕТТІК ТОЙ ДАЙЫНДЫҒЫН ҚАШАН БАСТАЙСЫЗДАР?

– Жыл сайын маусымның 10-нан шілденің 10-на дейін қаладан алпыс шақырым қашықтықтағы “Хас Өргөө” саяжайын жалдап аламыз. Өткен жылы қырықтай палуан жаттығу жасап аймақтық, сұмындық сайыстарда белдесіп табысқа жетті.

ҚАРЖЫНЫ ҚАЙДАН ТАБАСЫЗДАР?

– Жоғарыда айтылғандай бейресми ұйым болғандықта арнайы бекітілген бюжет болмайды. Демеушілік жасайтын жомарт жандар, кәсіпкерлер, ұйымдар бар. Балуандар да өзіндік жарналарын төлейді. МҰХ-ның мүшелері мен аймақ әкімшілігі, жерлестер де қолдарынан келгенін аямайды. «Өлгий алыптары» клубы пайда, табыс көзі үшін құрылған ұйым емес басты мүддесі еліміздің, аймағымыз бен ұлтымыздың мерейін асқақтату, салауатты өмір салтын насихаттау, жастарды тәрбиелеу болғандықтан іс қызметімізді атқаруға қажетті қаржыны байғазы жинау арқылы қамтамасыз етуге талпынамыз. «Тамшыдан теңіз» дегендей, жұмыла көтерген жүк жеңіл болмақ.

Әлі есімде,  2016 жылы алғаш дайындыққа шыққанда балуандар тағамына қолданатын қой да, ақша да тапшы болды. Ақылдаса келе амалсыздан «аймақтық арыстан» Ш.Мұрат, К.Қанат ағалармен бірге  бір «портер» көлігін жалдап, Шарынголдағы жерлес ағайындарға барып, жағдайымызды айтып, көмек сұрадық. Олар бізге 20-дай қой жинап берді. Келесі жылы Налайхтың жерлестер тұратын бір ауылына барып, олар да қой, серке беріп көмек қолдарына созды. Осындай кезде қолдау көрсеткен халқымызға да шексіз ризамыз! Осы сәтті пайдаланып, оқырман назарына әдемеуші болыңыздар дегенді сала кеткен оғаш болмас. Жақсы іс жалғасын тапсын.

СІЗДІҢ ЖҰМЫС ЖҮРГІЗУ ЕРЕКШЕЛІГІҢІЗ ҚАНДАЙ?

– Менің басты ұстанымым – мақсат, мүддеге деген талпыныста болу, бастаған істі аяғына дейін жеткізу. Егер арманың мен арнайы жоспар, талпынысың болмаса, ол құр қиял болып қалады. Ал жоспар БІРЛІК, БЕРЕКЕ арқылы жүзеге асады. Соңғы 15 жылдай қалалық орталық Сауда даму банкте Қауіпсіздік бөлімінде басқару қызметін тұрақты атқарып келемін. Бұл саладағы қызмет жартылай әскери тәртіп деген сөз. Ең басты темірдей тәртіп, адамгершілікті талап етеді. Адамдардың бәріне бірдей қараймыз. Жоғары оқу орны мен қызмет істеген кезімнен бастап, көбіне ер азаматтардың ортасында еңбек істеп келемін. Сондықтан азаматтармен оңай тіл табысамын. Өмір тек сәттіліктер мен жеңістерден тұрмайтыны белгілі. Кедергісіз іс болмайды, үлкенді –кішілі киындықтар болып тұрады. Әр ауырлықтан кейін бір жеңілдік бар. Сәтсіздіктерді еңсеру арқылы жетістікке жете аламыз Топпен бірлесіп жұмыстай білген адам ғана жеңіске жетеді деп есептеймін. Оқу білім жолында және банк қызметінде адамдармен қалай қарым-қатынас жасауды үйреніп, іс қызметте көптеген тәжірибе жинақтаудамын. «Өлгий алыптары» клубындағы жастарға тек белдесуді ғана емес, білім, тәжірибелерімді, басқаларды қалай құрметтеуді, төзімділік пен бастаған істі қажымай талмай, соңына дейін жеткізуді ақыл-кеңес ретінде айтып отырамын. Жастарға бұны біз айтпасақ, кім айтады. Біз бен сіз істемесек, кім істейді?!

БАЛУАНДАРҒА ДОПИНГТЕН АУЛАҚ БОЛУ ҮШІН ҚАНДАЙ АҚЫЛ КЕҢЕС АЙТАСЫЗДАР?

– Балуандар одан аулақ болуға тиіс. Қолдануға тыйым салынған, денсаулыққа зиянды екенін ескертіп айтып отыру клубымыздың басты міндеттерінің бірі. Еліміз ұлттық күрес одағы бұрын тек қана өкіметтік тойда ғана балуандардан анализ алатын болса, қазір кез-келген уақытта алып, нәтижесін көріп отыратын болған.

ДӘЛ ҚАЗІР НЕМЕН АЙНАЛЫСЫП ЖАТЫРСЫЗ?

– Осы айдан бастап, өкіметтік тойға дайындықтың әзірлігін жасаудамыз. Елімізге еңбек сіңірген спортшы, «мемлекеттік піл» О.Одгэрэлмен бірлесіп, жастарды дайындау жұмысына кірісіп кеттік. Ол кісінің еңбекақысын Баян-Өлгий аймақтық балуандар одағы төрағасы Ш. Қабыл мырза шешіп берді. Біздің мақсатымыз – балуандардың сатылай дамытып, мемлекеттік деңгейдегі атаққа қол жеткізу. Алла қаласа, биылғы жылы мемлекеттік дәрежедегі палуандарымыз Б.Баатарцол, Б.Серік «мемлекеттік лашын» дәрежелерін қайталап дәлелдеп, әрі қарай  табыстарын еселеп, тағы да жоғарғы атақ алса деп тілейміз. Сондай ақ М.Еркебұлан, У.Береке, Н.Мұстафалар мемлекеттік атаққа үміткерлер арасында. Клубымыздың басқада палуандары да аймақ, сұмын тойларынды табысқа жетеді деп сеніп отырмыз. Сол үшін басқарма мүшелерімен, демеушілермен бірлесе еңбек етіп жатырмыз.

«ӨЛГИЙ АЛЫПТАРЫ» КЛУБЫ МОҢҒОЛ ҰЛТТЫҚ КҮРЕСІ БАЛУАНДАРЫН ҒАНА ДАЙЫНДАЙ МА?

– Негізгі жұмысымыз ұлттық күреске шоғырланған болса да, клуб жоспары тек ұлттық күрес емес қой. Мысалы, Б.Ардахан деген қызымыз жудо күресімен айналысатын мықты спортшы. Клубта 5-6 жасар балаларды дайындайды. Қазақ күресі де жақсы дамып келеді. Жуықта қазақ күресінен ел біріншілігін өткізілді. Онда 55 кг салмақта У. Айдынбек күміс медаль жеңіп алды. +100 кг салмақта Н.Мұстафа, 90 кг салмақта Ж.Өтеген, 82 кг салмақта Ж.Ақжол қола медаль еншіледі. Халықаралық күрес сайыстарына Б.Серік табысты қатысты. Жудо мен самбодан Б.Серік, бокстан Т.Ерболаттар ел жеңімпазы болса, жасөспірімдер мен жастар арасында дзюдо, самбо шебері Б.Жандостың жетістігі бар дегендей айта берсе көп қой. Күні кеше ғана Б.Жандос бауырымыз дзюдодан Алматы қаласында өткен Азия кубогында -90 келі салмақ дәрежесінде қола жүлдегер атанды.

ЖҰМЫС ЖОСПАРЫН ҚАЛАЙ ЖАСАЙСЫЗДАР?

– Басқарма кеңесінен сол жылы атқарылатын жұмыстар тізімі жасалып, жұмсалатын қаржы келісіледі. Онда клубтың пәтерақысы, Наурыз мейрамы күресін ұйымдастыру іс шарасы, ұстаз жаттықтырушылардың еңбекақысы, мерекелік шараларға қатысу қатарлы мәселелер қамтылады. Осы жылғы жоспар бойынша ҚХР-ның Ішкі Моңғол балуандарымен байланыс орнаттық. Бізбен бірге жаттығу жасап жүр.  Сұхбатымыздың басында айтылғандай тағы да көптеген мәселе қамтылады.

ЕҢ СОҢҒЫ ОҚЫҒАН КІТАБЫҢЫЗ?

– Әдеби еңбектерден ұлы ғұлама Халифа Алтайдың Шығыс Түркістан Шыңжаң өлкесінде басталып, Түркияға, Анадолыға дейін ұласқан көш тауқыметі баяндалған «Алтайдан ауған ел» атты кітабын оқып қатты толқыдым. Қиын қыстау кезеңді, сол замандағы тұрмыс-тіршілікті көз алдыңа әкелетін жақсы жазылған шығарма екен. Сондай-ақ Басқару академиясының мемлекеттік басқару мамандығын оқуыма байланысты біршама кітаптар қарауға тура келді.

ЖҰМЫСТАН ТЫС УАҚЫТТА СІЗДІ ҚАЙДАН ТАБУҒА БОЛАДЫ?

– Жұбайым, 3 балам бар. Бос уақытымды негізінен отбасыммен бірге болғанды ұнатамын. Демалыс күндері мені клубтан табуға болады.

ӨМІРДЕН АЛҒАН САБАҒЫҢЫЗ? КІММЕН ҚАНДАЙ КЕҢЕС АЛДЫҢЫЗ?

– Ең бастысы – ата-анамның ақылы болды. Бірінші курсты бітіріп келген соң «оқуды жалғастырмай ақ қойсам ба?» деген ой туындағанда, анам: «алған мақсатыңнан қайтпа барғаның жөн»,- деп дем берген еді. Сол демеу болды да, төзімділік танытып екінші курстан бастап, спорттан нәтиже шығара бастадым. Ұстаздарымнан Моңғолия және Қазақстан елдерінің еңбек сіңірген споршысы, мемлекеттік қаршыға О.Бақыт ағамның кеңесіне көп құлақ түремін. Бір қызығы, 10-сынып оқушысы кезінде ең алғаш мемлекеттік дәрежедегі палуан ретінде Бақыт Одынайұлымен күреске шығып, денелі адамды қайтіп ұстап, қалай күресемін деп ойлағаным есімде.

ЖАСТАРҒА ҚАНДАЙ КЕҢЕС БЕРЕСІЗ?

– Ең бастысы – адам болу керек. Өткен күндерді де ұмытпау шарт. Осы сәтті пайдаланып, оқырман назарына демеуші болыңыздар дегенді сала кеткен оғаш болмас. Мүмкіндігі болмаса басқаны сендірмей, турасын айту керек. Ер азамат сөзінде тұратын болуы қажет. Жас споршылар қатаң тәртіпке бағынатын, төзімді, бірбеткей, еңбекқор болса деймін. «Тәртіп болмай, нәтиже болмайды» дегенді қайталап айтсам артық болмас.

КІМНЕН, НЕДЕН КҮШ-ҚУАТ АЛАСЫЗ?

-Ең алдымен, Аллаға шүкір етемін. Атқарып жатқан ісімнен, ардагер спортшылардан шәкірттеріміздің шығарған табыс жетістіктерінен, ұлтыма деген сүйіспеншілігімнен күш-қуат аламын. Еңбек еткен адамды ынталандырып, алғыс айтып, қолпаштаған сайын жұмысқа деген ынтасы артады ғой. Шаршаған кезде клубқа барып, тер шығарған бір ғанибет. Шаршауымды тез ұмыттырып, күш қуат жинауға көмектеседі.

БІЗГЕ НЕ ЖЕТІСПЕЙДІ?

– «Бірлік бар жерде тірлік бар» деген. Ат төбеліндей аз қазақ рушылдыққа, жерлестікке, партияшылдыққа салынып, жік-жік болып бөлінбесе, солақай саясатқа ермесе екен деймін. Мысалы, ұзаққа бармай көрші аймақтарды айтсақ, увслықтар мен қобдалықтар астанамызда бас қосып, «Буянт –Ухаа» спорт кешенін жалға алып, түрлі спорттық шаралар өткізеді және оған «ақ», «қызыл» партия деп бөлініп жарылмай, «министрмін» , «парламент мүшесімін» демей, барлығы отбасыларымен келіп қатысады. Осылардан үлгі алғанымыз жөн сияқты. Көпке топырақ шашудан аулақпын, дегенмен кейбір жандар керісінше, бірі ұйымдастырған шараға екіншісі «барма» деп үгіттеп жүргенін естіп іштей қынжыласыз. Жақсылықта жарысу керек болса да, жақсылықты да бір-бірінен қызғанады-ау деймін. Сөз соңында айтарым, астанамыз Улаанбаатар қаласындағы өмір сүріп отырған, еңбек етіп жүрген жерлес азаматтар ортасында «Өлгей алыптары» клубы атынан жылында бір рет ортамызда береке бірлік болсын, бір-бірімен кездесіп танысып біліссін деген ниетпен әр түрлі спорттық шара ұйымдастырып тұрамыз. Осындай шараға ат салысып белсене қатысып тұрса дегім келеді.

КЕЛЕСІ ҚОНАҚҚА КІМДІ ШАҚЫРАСЫЗ?

– «Бірінші байлық денсаулық» демей ме. Сондықтан ақ халатты абзал жан, халыққа көп қол ұшын беріп жүрген теміржол ауруханасы дәрігері, хирург Қ.Аршабек дәрігерді ұсынамын.

 

Continue Reading

Іскер

Ұлт мұраларын ұлықтап жүрген ГҮЛМАЙРА ӘКІМҚЫЗЫ

Published

on

Бұл жолғы жарияланым қонағы  қолөнер кәсібімен нарықтан өз орнын сәтті тапқан тәуекелшіл, бастамашыл жас энтерпренер – «Асыл мұра» компаниясының негізін қалаушы Әкімқызы Гүлмайра.

2004 жылы Чой. Лувсанжав атындағы Лингвистика институтынан мәдениеттанушы мамандығын игеріп, 2013 жылы Ғылыми технологиялық университеттен дизайн-жобалаушы магистрі дәрежесін алды. Қазір Моңғолия мемлекеттік университетінде бизнестік басқару магистрін оқуда. Ол икемі мен дарынына сай қолөнерді кәсіп етіп, қазақ халқының ұлттық мұрасын еліміз бен шетелдерге танытуға үлес қосып, әлемге танымал компания құрды.

Мекен жайыМоңғолия, Улаанбаатар қаласы

Сошиал парақшасы: Gulmaira Akim

Өмірде бір ғана сенің шындығың ғана шындық емес, сондықтан басқаларға да құрметпен қарау қажет.

Компанияңыз туралы баяндасаңыз?

Студент кезімде арт-дүкендер арқылы туристерге ескі түскиіз сатып жүрдім. Ескі түскиіз азайған соң жаңасын неге тігіп сатпасқа деген ой келді. Әрі бірдеңе істеу керек болды. Ойланбастан тура осы кәсіпті қолға алдым. Адамды жұмыстату үшін тәжірибе қажет екенін де ескермедім. Бәрін өзім істей беруге болатын болса да, қалалық жерде тұрғандықтан мұнда тұтынушылардың талабы мен талғамы өте жоғары болды. Жұмыстаушылар санын қосу нәтижесінде «Асыл мұра» компаниясын 2007 жылы жолдасым екеуіміз құрып, 2008 жылдың маусым айынан бастап, Налайх қалашығында үш, Өлгийде сегіз адамға кесте тіккізе бастадық. Кәсіпке төселген сайын ісіміз ілгері басты.

Қанша жұмысшыңыз бар?

Тігін өндірісімізде Налайхда 32 жұмысшы,  Өлгийде  22 кестеші жұмыс орнында жұмыс атқарса, сексендей кестешімен келісімшарт арқылы бірлесе жұмыс атқарудамыз. Барлығы 130-дай адамдармен бірлесе қызмет  жасаудамыз.

Өнімдеріңізді қайда сатасыздар?

Өнімнің жетпіс пайызын тапсырыспен жасаймыз. Ұлыбританиялық әріптестеріміз бар. Қырық пайызын солар алады. Одан кейінгісін ҚХР-дың ШҰАР-дың компаниясына өткіземіз. Еліміздегі ең үлкен сауда желісі «Номин» супермаркеттерінде, Баян-Өлгийде Памукалле ғимаратының екінші қабатында өнімдеріміз сатылады. Өндірістің басты қозғалтқышы – өнім сатып алушылар. Солардың арқасында жетістікке қол жеткізудеміз.

Жұмыс жүргізудегі әдіс –тәсіліңіз?

Осы саланы жетік білу үшін дизайнерлік магистр дәрежесін тәмамдап, кейін 2014 жылдан бастап, еліміз және шетелден 24-тей курстарға қатыстым. Кәсіппен айналысу барысында көп ізденіс пен білім қажет екенін түсіндім. Білмейтін нәрсем болса, білетіндерден сұрап алудан ұялмаймын.

Жұмысты қалай жоспарлайсыз? Жұмыс күніңіз қалай өтеді?

Таңғы 5-6 сағатта оянып, міндетті түрде 2 сағаттай фитнеспен айналысамын. Ісім алға басу үшін алдымен адамның денсаулығы мықты болу керек деп ойлаймын. Бұл ой Жапонияға барып келген соң туды. Ең кемінде 12 сағат жұмыста боламын. Өндіріс болғандықтан  шешімді дер кезінде жедел қабылдау  қажет. Сылбыр болуға болмайды. Менеджерлерді баулимын. Таңғы 8-9, кешкі 21-22 сағат арасында сол күнгі атқарылған және ертеңгі істелетін істерді сараптап отырамын. Жалпы өндіріс жүргізу – күрделі іс, әсіресе қолөнер шеберханасы. Сондықтан жұмыс барысын дәптерге белгілеп жазып қоямын. Телефонға, комьпютерге жазғым келмейді. Әр нәрсенің көкірегімде жазулы тұрғанын қалаймын. Айында үлкен бірнеше дәптер бітіремін. 4-5 дәптерді жанымнан тастамаймын. Осы тәсілді өзіме жеңіл санаймын. Жұмысшыларым бүгінгі жұмыстарын сапалы атқару үшін талпынса, мен компанияның келешегі үшін еңбек етемін. Уақытты тиымды пайдалану үшін бүгінгі  жұмысты сапалы істеу арқылы келешектегі уақытты үнемдеу деген сияқты жұмыстың сапасына ерекше мән беремін.

Бизнесіңізде қандай кедергілер бар?

Бизнестің басты мақсаты мәселелерді шешу, оған тап болса, шығар жол іздеу. Тұтынушылар біздің өнімді неге алады, не алмайды дегенге қорытынды жасап отыру қажет. Оған қолмен кесте тігіп отырған қарапайым жұмысшының да еңбегі үйлесуі керек. Жүз кісі әрбір сатып алушы үшін еңбек етіп жатырмыз дегенді түсінген абзал. Сол тұрғыдан ойлағанда көп мәселелерге кездесіп жататын жайымыз бар. Мен проблеманы жетістікке жетудің баспалдағы деп ойлаймын. Проблема көп дегеніміз, істейтін жұмыс көп деген сөз.

Болашаққа жоспарыңыз?

Биылдан бастап, кестешілермен ақылдаса отырып, тұтынушылар үшін қалай жұмыстау керек деген тақырыпта курс өткізу, еңбек ететін ортасын жақсарту ойымда бар. Қолөнершілер орталығын туған жерімде орнатпақпын. Жерін алып қойғам, енді инфрақұрылымдардан бастап, іске қосуым қажет. Қазір туристер үшін ғана өнім өндірсек, келешекте Қазақстанға тек санаулы ғана дана экспортқа шығарылатын эксклюзив, сапалы заттарды шығару мақсатымыз бар. Келісімшартпен жұмыстаушыларды негізгі жұмысшы етсем деп ойлаймын. Заңның өмірге сәйкеспей жататын тұстары да бар. Басты арманым алдағы 3-5 жылда халықаралық дәрежедегі 500 әйел жұмыстайтын кәсіпорын ашу мен өндірістер желісін құру

Кестешілердің біліктілігі қандай?

Шеберлігіне қарай кестешілер бізде беске бөлінеді. Солардың мықтыларының еңбекақысын бір миллион төгрөгке жеткізу мақсатым бар. Олар келешекте «Асыл мұра»-дан қалған зат деп айтатындай жеке қолтаңбасы бар өнімдер шығарсам екен деймін.

«Курстарға барамын», «көп оқимын»,- дедіңіз. Бұдан көп ізденетініңіз   байқалады. Дәл қазір қандай шығармалар немесе мақала оқып жатырсыз?

Уланбатырда тұратындықтан көбінде моңғол тіліндегі кітаптарды оқуға тура келеді. Соңғы жылдары қазақ кітаптарды жинақтап және оқып жүрмін. Өзім ғана оқып үйренбей, жұмысшыларды да оқытуға назар аударамын.  Швейцарияның курстық оқыту және Жапонияның моңғол-жапон бизнес орталықтарымен бірлесе жұмыстаймыз. «Жайка» жобасы ауқымында жылында елімізден үш компания сыналтып алып, бағдарламаға қамтиды. Өткен жылы соған құжат өткізіп сыналтылып, қазір ай сайын бір жапондық ұстаз келіп, бізге сабақ үйретіп, мені де, жұмысшыларды да кәсіпке баулып, біліктілігімізді арттыруда. Жаман ұлт, жаман адам дегенге сенбеймін. Адамдардың барлығы да жақсы өмір сүруді қалайды. Шетелдіктерде адамтану жақсы дамыған. Олар адамдарды алаламай, қалай еңбек істетуді үйретеді. Соның нәтижесінде мына адам қалай өзі дегенді қойып, қалай жаратылса, солай қабылдап, тіл табысып, жұмыс жүргізетін болдым.

Сіз халыққа танылған әншісіз. Қазір өнер жолындасыз ба?

Мен әуесқой өнерпазбын. Кәсіби музыкалық мамандық алмадым. Қазір одан аздап алыстап барамын. Моңғолиядағы қазақтар ішінен алғаш рет «Ел көшкенде», «Туған жер» атты жеке үнтаспаларды шығардым.

Сөзі: Мұрат Бұшатайұлынікі; Әні: Бержан Файзоллаұлынікі

Одан кейін бізде өнерді қолдайтын адам керек деген оймен жеке бизнеске көштім. Қазір де сол ойымнан қайтқам жоқ. Өнерпаздарға наурыз кезінде барымды, киімдерімді ұсынамын, жастарға жолын табуға көмектесіп, бар ақыл кеңесімді беріп отырамын. Ұлтыма, өнерге деген махаббатымды жоғалтқан емеспін.

Қандай әндер тыңдайсыз?

Махаббат туралы әндерді тыңдауды ұнатамын. Бұрын махаббатты кітаби тұрғыда түсінсем, қазір ұғымым тереңдей бастады. Махаббат – сыйластық пен сезімнен тұрады. Өлең оқуды да жақсы көремін. Мұқағали Мақатаев, Фариза Оңғарсынова өлеңдерін оқимын.

Жұмыстан тыс уақытта қайда боласыз?

Негізі мен жұмысбасты әйелмін. Бірақ кофешоптарда көп отырамын. Адамдармен емен-жарқын әңгімелесуді жақсы көремін.

Кімнен, қайдан күш-қуат аласыз?

Ең алдымен, балаларымнан, отбасымнан күш-қуат жинаймын. Армандарыммен қанаттанамын. Үлкен жоспарлар құрудан қуат аламын. Жұмыс азайған сайын шаршауым көбейеді.

Бес жыл зиян шексең де, түпкі мақсатың жетістікке жету болу керек.

Өмірден алған ең құнды сабағыңыз?

Менің басты қағидам – «адамды адам еткен еңбек» деген сөз. Өткен жылы қыркүйекте Жапониядан жинақтаған тәжірибем арқылы адамдарға деген сүйіспеншілік, адамды құрметтеу, қандай жағдайда да түсіп берудің қаншалықты құнды екенін түсіндім. Басты мақсатым – өзім кетсем де артымда ұмытылмас мұра қалдыру. Туған жерде келгенде әсіре саясатшылдық пен көші-қонды көріп, кейде көңілің құлазып қалады. Сондықтан жақсы бір орта қалыптасса деп армандаймын. Жапониядан келген соң, қолға алсаң, болмайтын дүние жоқ деген түсінік қалыптасты. Өмірде бір ғана сенің шындығың ғана шындық емес, сондықтан басқаларға да құрметпен қарау қажет. Өзіңді құрметтесең, өзгені де құрметтеуді үйрен дегім келеді. Солай жасаған сайын адамға деген сүйіспеншілік артады. Жапондықтар ұзақ мерзімге жоспар құрып, өмір сүреді екен. Сол арқылы келешектегі игі істерді ойлап, күнделікті күйбеңді ұмытуға болатын сияқты. Ақша табу басты мақсат емес, басты мақсат құндылық пайда болғызу. Мысалы, бес жыл зиян шексең де, түпкі мақсатың жетістікке жету болу керек. Бизнес адамға қажет нәрсе өндіру үшін  жасалады.

Несиесіз бизнес жүргізу мүмкін бе?

Мен несиені жауапкершілік деп көремін. Ал ақыл арқылы жауапкершілік саналады. Бизнес жасау арқылы ауқатты өмір сүруді қалауда еш терістік жоқ. Сол уақытты ерен еңбек, жоспармен ғана жақындатуға болады.  Бізде басқаға жақсы жақсы көріну деген мәселе бар. Бар тапқан таянғанын көлік алуға жұмсайды. Бәрін құртатын нәрсе жас кезінен өзін жақсы, күшті деп айтқызуға құмарлық.

Б. Лхагвасүрэннің айтқан жақсы сөзі бар: “Үнсіз еңбектен, атқарған ісің сен үшін сөйлейді”.

Жетістікке жетудің құпиясы?

Идеясыз тақырып, тақырыпсыз идея болуы мүмкін емес. Бірақ оның барлығын жүзеге асыру үшін көп ақша шашу керек болады. Мен де әңгімешілмін. Соңғы екі жылда өндірісте көп  сөйлеуді азайттым. Тыңдау арқылы да керекті жаңа идеялар туып жатады. Көбінесе, ер азаматтар бастамаған жұмысын ауызбен ғана бітіріп, жауып тастайды. Нәтиже уақытпен өлшенеді. Мың шақырым жүрген соң ғана ол жолда не көргеніңізді айта аласыз. Әр нәрсені қойын дәптеріңізге белгілеп отыру сізді жетістікке жетелейді. Ғалымдардың пайымдауынша, жазылған дүние адамның миында екі есе артық сақталады.

Бизнеспен айналысушы қазақ әйелдері өте аз. Жалпы олардың қандай  салада бизнес жасау мүмкіндігі бар?

Бизнес әйел, еркек деп бөлінбейді. Дүниежүзілік әйелдер ұйымы әйелдер көп бизнеске келсе, әлемдегі көптеген мәселе шешіледі деген қорытынды шығарған. Өйткені ең алдымен әйелдер өзінен бұрын отбасы, бала-шағасының  ойлайды. Сондықтан да олар әлеуметшіл. Ал ерлер болса, тек экономиканы айтып, қоғамды ұмытып кеткен. Не дамыды десек, көлік өндіру мен инжерения саласы. Нәтижесінде бүкіл дүние автоматтандырылып, өндірісте роботтар пайдаланыла бастады. Ғалымдар келешекте  осылай жалғаса берсе, жұмыссыз адамдар күрт көбейеді деп отыр. Әйелдер еңбек етуші, отбасын асыраушы адамдарды ойласа, ерлер үшін кәсібі жүріп тұрса болғаны. Айырмасын өзіңіз ойлап көріңіз. Қытай ғұламасы Күнз «Дүниеде екі адам болады. Біреуі басқарушы, екіншісі – жұмысшы» деген. Ол әйел, еркек демеген. Еңбекшіл адамға ғана басқалар құрметпен қарайтын болады. Жетістік оңай келмейді. Сондықтан әлеуметтік мәселелерді шешу үшін әйелдер бизнеске көптеп келу қажет деп ойлаймын. Бірақ әйел, ер адам деп бөлгім келмейді. Дайын зат сатудан өндіріс бастаудың маңызы қоғамда өте зор. Өндіріс дамымай, ел дамымайды. Салық төлеу, адамдарды жұмысты болғызу арқылы біз ақша өндіретін боламыз.

Казньюстің осы жобасына келесі қонақ ретінде кімді ұсынасыз?

Шақырып қонақ қылғандарыңызға рақмет! Сіздерде іскер, мықты, жас кәсіпкерлер сұхбат бергенін білемін. Мен келесі сұхбатқа бірнеше стартап компанияны сәтті басқарып жүрген, энтерпренер, білімді аудармашы Райса Қадырқызын лайық деп ойлаймын.

Рақмет! Ісіңіз ілгерлей беруін тілейміз!

Continue Reading

Title

Кітаптан үзінді...2 months ago

Кітап оқудың ағзаға қандай пайдасы бар?

Кітап оқу өмірді 2 жылға ұзартады. Бұл – Йель университетінің ғалымдары дәлелдеген факт. Кітап оқығанда ми жасушалары арасындағы байланыс күшейеді....

Кітаптан үзінді...2 months ago

Екінші болма: Кітап не жайлы? БҰЛ КІТАПТАН НЕ ҮЙРЕНЕСІЗ?

Бүгінгі таныстырып отырған кітабымыз Шонбай Қ. : Екінші болма! Жеңіске жетудің қазақша жолы. Табысты кәсіпкер, ресторатор Қуаныш Шонбай бұл кітапта...

Іскер5 months ago

Инфографика: Моңғолияда 10,000 вебсайт бар

Сайттың интернеттегі адресін домен деп атайды. Сіздің дәл қазір оқып отырған сайтыңыздың адресі kaznews.mn, бұны адрес ретінде де сайттың аты...

Кітаптан үзінді...5 months ago

Билл Гейтс табысты болудың құпиясымен бөлісті

Microsoft корпорациясының негізін қалаушылардың бірі Билл Гейтс табысқа жетудің негізгі құпияларымен бөлісті. Естеріңізге салайық, 1955 жылы 28 қазанда өмірге келген...

Іскер5 months ago

2017-2024 жылдың трендтік IT-мамандықтары

CareerCast сайтының командасы АҚШ-та әйгілі болған еңбек және бос жұмыс орындарының ІТ-нарығын сараптап, жұмыс берушілер үшін маңызды және еңбек ақысы...

Кітаптан үзінді...5 months ago

Әлеуметтік желіде балалардың суреттерін не үшін бөліспеу керек?

Бүгінгі күнде әлеуметтік желі культі деген тұжырым өріс алып келе жатыр. ХХІ ғасырда пайда болған бұл сөз келесі іс-әрекеттермен түсіндіріледі:...

Әлемде2 years ago

Нұрсұлтан Назарбаев Моңғолия Президентін еліне ресми сапармен келуге шақырды

KAZNEWS – Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев Моңғолия президенті Халтмаагийн Баттулганы еліне ресми сапармен келуге шақырды. Бұл жөнінде ҚР-ның президентінің...

Әлемде2 years ago

Айгерім Болатқызы тарихи отанының дамуына қосқан перзенттік үлесін атады

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өткен Дүниежүзі қазақтарының V Құрылтайында Италияның Милан қаласындағы Боккони университетінің оқытушысы Айгерім Болатқызы тарихи отанының...

Сөзге тиек

Advertisement

Өзекті