Connect with us

Әлемде

Таяу шығыстағы лидерлікке талас, Сауд-Арабия – Иран

Published

on

Таяу Шығыс аймағына Азия, Европа және Африка шығанағын жалғап отырған геополитикалық маңызды аймақты атап көрсетуге болады. Бұл аймақта Араб, Түркі, Парсы, Курд, Черкес, Армен халқы иық тіресіп өмір сүруде[1]. Аймақта атап көрсетер әлемдік держава болмағанымен Сауд-Арабия, Иран, Түркі және Израйль елдері өз ықпалын тигізіп отыр. Осы аталған елдер (Израйль ден басқасы) ИЫҰ-на мүше елдер. Аймақтағы терорризм, діни қақтығыстар мен ұлт аралық түсініспеушілікті жойу басты мәселе болып табылады. Алайда жоғардағы елдер ИЫҰ-да бір құжатқа қол қойып, бір бағытты ұстанып отырғаны мен аймақтық шиеленісті бірігіп шеше алмай отыр. Халықаралық қатынастар тәжірибесіне қарар болсақ аймақта аймақтық бір немесе бір неше лидер болған кезінде аймақтық қақтығыстар, этникалық және діни мәселелер шешіледі.
Таяу Шығыс аймағы үш құрлықты шектеп отырған шекара, қара алтынның аса үлкен алқабы, және де діни аса маңызды орталықтар мен қасиетті орындар орналасқан мекен болғандықтан стратегиялық маңыздылығы өте зор. Осыларға негізделе келіп осы аймақта өз әсерін сақтау үшін күрес пен проблемалар әліде жалғасуда.
“Аймақтық лидер” деген ұғымды Даниел Флемес өзінің «Халықаралық қатынастағы аймақтық лидер» деген мақаласында төрт негізгі көрсеткіш бойынша анықтаған.
Оның анықтауынша аймақтық лидер:
1. Көш бастауға дайындығы;
2. Қажетті адам ресурстар «экономикалық, әскери»;
3. Сыртқы саясаттың белсенді іске асуы;
4. Үшінші елмен қабылданған жағдайда осы елді аймақтық лидер [1] деп атауға толық қолжетімді.
Даниел Флеместің Таяу Шығыс аймағында кім лидерлікке лайық дегенді анықтағанда: Сауд-Арабия жане Иранды осы шартқа толығымен болмасада Таяу Шығыстық өзге елдермен салыстырғанда оның қойған төрт шартына біршама жақын келеді.
Енді мен осы жерде Иран Ислам Республикасы және де Сауд-Арабия патшалығына осы 4 шарт бойынша қысқаша тоқталамын.

ИРАН ИСЛАМ РЕСПУБЛИКАСЫ
ИИР-сы тарихы жағынан қарағада Парсы империясының жалғасы және де осы аймақтық маңызды ойыншы болып келген. Бұл оны Флеместін бірінші шартына сая екенін көрсетуде.
Экономикалық жағынан Иран ядролық қарумен айналысты деген себебпен Батыс елдері және АҚШ тарапынан санкциялар қойылған болатын. Осы санкция барысында ИИР-ның ішкі жалпы өнімі біршама құлдырап кеткен. Бірақ дүниежүзілік банкінің зерттеуі бойынша ИИР-ның ІЖӨ-і 552,4 млрд америкалық доллар жинағымен Таяу Шығыс аймағында Сауд-Арабиядан кейн 2-ші орында болды.[3]
Иран қара алтын байлығымен әлемде 4-ші орында болса, табиғи газ ресурсымен Ресей Федерациясынан кейн 2-ші орынды иеленеді.[4]
Әскери жағынан Иран 2014 жылы жалпы есеппен 1.800.000 дайын әскер, 2409 танкілер, 481 арнайы әскери ұшақтар, 395 теңіз техникасы және 6,3 млрд доллар әскери бюджеті бар деген көрсеткішпен әлемде 22 ші орынға ие. [5]
Иран сыртқы саясатты белсенді жүргізген емес. Қырғи-қабақ соғыс кезінде Иран сыртқы саясатын басқаның әсерінде болғанын қаламағандықтан «Одаққа қосылмау қозғалыс»-на бірікті.
2013 жылдан Хассан Роуханни ИИР-ның 7-ші президенті болып саяланғанан кейін бұл елдің сыртқы саясаты ашық және белсенді бола бастады. Жаңадан тағайындалған сыртқы істер министрі Мухаммед Жовад Зариф Европа және АҚШ өкілдерімен кездесіп, дипломатиялық жолмен мәселені шеше бастады. 2015 жылдан бастап Иран және БҰҰ-ның өкілдері бірнеше келіссөздерге келіп осы жылдың шілде айынан бастап кейбір салаларда санкциялар алына бастады. Қазіргі күні Иран санкциядан бұрынғы кезеңдегі экономикалық кезеңіне жетіп алу үшін күніне 500,000 баррел қара алтын импорттап отыр.[6] Бұл жағдай ОПЕК елдері, оның ішінде Сауд-Арабия және Иранның жақсы серігі Ресейдің көңіліне жақпай отыр.
Үшінші елдер және көрші мемлекеттері Иранды осы аймақта маңызды рөльде деп көрсе, әлемдік державалар Иранды таяу шығыста өз лауазымын ертеден тоқтатқан деп санап, осы аймақтың қауіпсіздігін сактауға Иранның атқаратын рөлінде жоғарғы орынға ие екеніне күмәнданбайды.

САУД-АРАБИЯ ПАТШАЛЫҒЫ
Осы аймақтағы ен үлкен кең байтақ жерге ие бола отырып, Ислам дінінің маңызды қалалары болатын Мекке, Мадина осы елде орналасқан. Миллиондаған мұсылмандар жыл сайын Меккеге қажылыққа келеді.
Осы аймаққа өз ықпалын тоқтатуға деген Сауд-Арабияның қызығушылығы б.е XI ғасырдан яғни Мухаммед (САУ)-н кезінен басталады деп есептейді кейбір сарапшылар. Араб елдеріне Сауд-Арабия ең әсерлі ел деп саналады, және де аймақтық Парсы Шығанағының мемлекеттерінің ынтымақтастық кеңесі, Ислам Ынтымақтастық ұйымы осы елдің Аль-Рияд қаласында жұмысын жүргізеді.
Экономика жағынан Сауд-Арабия ІЖӨ 750 млрд доллар және әлемдегі 20-шы,ал Таяу Шығыстағы 1-ші дамушы экономика екенін Дүниежүзілік банк белгіледі.[7] Осы елдің қозғалтқыш күші қара алтын болып саналады және де ОПЕК-тің шығарған зерттеуі бойынша Сауд Арабия әлемдік мұңай ресурстарының 22,1% жеке иемденеді деген. [8]
Және де Сауд-Арабия осы аймақтағы өзінің экономикалық біріншілігін көрсету үшін Бурж-Халифадан 180 м биік Патша ғимараты деп аталатын 1007 м ғимарат салуда. 2020 жылы қолданысқа беріледі.[9]
Әскери күш жағынан Сауд Арабия батыс елдерімен жақсы қатынасының арқасында әскери технологиясын жаңартып, дамыта алған. 2014 жылы Сауд Арабия елі әлемде 25-ші орынға ие болды. 2015 жылы есеппен және де Аль Жазеера арнасының жаңалықтарына сүйенсек, Сауд Арабия ІШӨ-нің 25 % яғни 88 млрд. долларды тек әскери бюджетке жұмсаған[10], осы көрсеткішімен әлемде 4-ші орынға ие болды.
Сауд Арабия сыртқы саясаты жағынан аймақтың қауіпсіздігін ең маңызды деп санағандықтан көрші мемлекеттермен достық қарым қатынасты жақсы ұстанады. Халықаралық денгейде Сауд Арабия тәуелсіз саясат ұстанып Араб одағы және БҰҰ-на өз лауазымын ұстанып жаңа идеалдарды беріп отырады. 2013 жылы Сирияда болып жатқан ақуалға байланысты БҰҰ маңызды шешім шығармады деген себеппен Қауіпсіздік кенесінің мүшесі болудан бас тартқан болатын.
2001 жылы қазанның 11-де АҚШ-да болған оқиғаға Сауд Арабияның бірнеше адамдары қатысы бар деген мәліметке байланысты Сауд Арабия және АҚШ арасында келіспеушілік туындаған болатын. Осы келіспеушіліктен болып АҚШ өз авиабазасын Қатарға көшірді. Және де Сауд Арабияға санкция жариялау жайлы сенатта сөз қозғала бастады. Оған Сауд Арабиясының берген «егер санкция қойылса біз АҚШ долларынан бас тартамыз» деген жалғыз жауабы тосқауыл болды.
Және де Иран P5+1 (Қауіпсіз кенесінің тұрақты 5 мүше + Германия) кездесуне Сауд Арабия тарапынан қарсы екенін білдіріп отырды. [11] Сауд Арабия егерде Иран күшейсе Таяу Шығыста тепе теңдік жойылады деген көзқараста.
Үшінші елдер Сауд Арабияны бұл аймақтағы лидер деп санайды.
Бұл екі елді жоғардағы 4 талапты қамтамасыз ете алама дегенді бағалап көрсек қай қайсысы аймақтық лидерлікті қолға алатын мүмкіншілігі бар және де тарихы жағынан да лидерлікке таласып келген аймақтық державалар.
Экономикалық жане әскери технология жағынан Сауд Арабия басым болып тұрса да соғысқа қатысқан тәжірибесімен Иран біршама жоғары болады. Сыртқы саясаты жағынан екі ел аса тәжірибелі емес болса да соңғы жылдары осы салаға қатты назар аудара бастады. Үшінші елдер де осы екі елді аймақтық лидерге лайық деп көреді. Көрші елдері де қаншама діни ағым бойынша Сунни болып келсе де лидерлікке дін емес экономика, әксери күші және әлемдегі орыны маңызды болып отыр.
Иран санқциядан кейін экономикасын қайтадан жандандыру үшін қара алтынды мол мөлшерде (күніне 500,000 баррел) арзан бағамен экспорттай бастағаны ОПЕК және көрші мемлекеттерінің наразылығын тудыра бастады. Ресеймен келісімге келе алмай қалған Еуропа үшін Тегереннан арзан бағамен мұнай алуға қызығушылығы көп.[6]
Сауд Арабия Иран арасындағы келіспеушілікті қырғи қабақ соғыс кезіндегі АҚШ пен Совет Одағынның қатынасына теңеп көрсетеді. Бірақ бұл екі ел арасындағы келіспеушілік әр түрлі қоғам емес билік үшін күрес болып табылады. Бұл екі ел арасындағы күрестің шегі әзірге байқау мүмкін емес.

СЕТЕЙ ЖАНБОЛАТ
(магистрант 2 курс, Л.Н,һ.Гумилев атындағы ЕҰУ)

САЙЛАУ БАТЫРША-УЛЫ
(Доктор экономических наук, профессор кафедры Международных отношений Евразийского национального университета им. Л.Н. Гумилева)

Continue Reading

Әлемде

Нұрсұлтан Назарбаев Моңғолия Президентін еліне ресми сапармен келуге шақырды

Published

on

By

KAZNEWS – Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев Моңғолия президенті Халтмаагийн Баттулганы еліне ресми сапармен келуге шақырды. Бұл жөнінде ҚР-ның президентінің Моңғолия президентіне жолдаған құттықтау хатында айтқан.
Құттықтау хатта Н.Назарбаев мемлекеттер арасындағы достық қарым-қатынас пен тығыз ынтымақтастықты халықтар игілігі үшін әрі қарай тереңдету жолында бірге күш – жігер жұмсауға дайын екенін білдірді.
Қазақстан президенті Х.Баттулгаға жауапты қызметінде мол табыс, Моңғолия халқына бейбіт өмір және гүлдену тілей отырып, әріптесін Қазақстанға сапармен келіп қайтуға шықырған.

Continue Reading

Әлемде

Айгерім Болатқызы тарихи отанының дамуына қосқан перзенттік үлесін атады

Published

on

By

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өткен Дүниежүзі қазақтарының V Құрылтайында Италияның Милан қаласындағы Боккони университетінің оқытушысы Айгерім Болатқызы тарихи отанының дамуына қосқан перзенттік үлесін атады.

«Сіздің үшінші құрылтайда айтқан «шетелдегі әрбір қазақ отаныма не беремін», деп ойланатын кез келді деген сөзіңізден кейін білімімді Атажұртым Қазақстанға жұмсауға шештім. Содан бері бар күш-жігерімді қазақ елінің дамуына жұмсауға тырысып келемін.
Сингапурдың бірінші премьер-министрі болған Ли Куан Ю сіздің сыйлас досыңыз болғанын білемін. Мен 7 жыл Сингапур мемлекеттік университетінің Ли Куан Ю атындағы мемлекеттік саясат мектебінде қызмет істедім. Сол уақытта Қазақстан мен Сингапур арасында білім саласы бойынша бірнеше келісім жасасуға тікелей қатыстым. Соның нәтижесінде Қазақстанның 150-дей мемлекеттік қызметкерлері, мининстрлері мен басқа да лауазымды қызметкерлерінің білімдерін жетілдіруін Астанада және Сингапурда ұйымдастырдым.
2012 жылы Назарбаев университетін Ли Куан Ю атындағы мемлекеттік саясат мектебіне 5 жылдық келісімшарт жасалуына мұрындық болдым. Келісімшарт осы жылдың мамырда тағы 5 жылға ұзартылды», – деді Айгерім Болатқызы.

Оның айтуынша, Боккани университеті мен Қазақстанның Мемлекеттік басқару академиясы арасындағы стратегиялық серіктестің жолға қойылуына себепкер болған. «Бұл еңбектерімді тарихи отанымның дамуына қосқан кішкентай ғана перзенттік үлесім ретінде қабыл алыңыз. Мен сіздің үштілді оқыту бастамаңызды толықтай қолдаймын. Бұл қазақ жастарын 21 ғасырдың күнсайын өзгеріп жататын талаптарына дайырлаудың қамы», – деді Айгерім Болатқызы.
Айгерім Болатқызы сөз ортасында өзінің Моңғолияда туып өскенін атап өтті.

Continue Reading

Моңғолияда

Моңғолия көлік логистикасын дамытуда Қазақстанға назар аударуы тиіс

Published

on

By

2017 жылғы қаңтардағы ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» даму тұжырымдамасы Қазақстанның әлемдегі көшбасшы 30 елдің қатарына енуінің нақты қадамдары көрсетілген жолдау екендігі айқындалды.
Бұл пікірін Ph.D докторы, Моңғолия Ғылым академиясының Халықаралық қатынастар институтының аға маманы, Орталық Азия елдері бойынша зерттеу орталығының үйлестірушісі К.Дэмбэрэл білдірді.
«Жолдаудағы бес бағыт Қазақстан мемлекетінің жақын болашақтағы дамуының басты бес нысанасы екендігін атап өткім келеді. Құжаттағы негізгі ерекшеліктердің біріне тоқтала кетсем, «Еуразия логистика инфрақұрылымы» даму мәселесіне дұрыс назар аударылған деп есептеймін.
Бұл Моңғолия үшін назар аударатын басты мәселелердің бірі. Өкінішке орай, Моңғолия арқылы әуе, авто, теміржол транзитін дамыту логистикасы туралы айтқалы көп уақыт өтсе де, біз оны жүзеге асыра алмай келеміз. Сондай-ақ, энергетика, транспорт, логистика, тұрғын үй қызметіндегі баға тарифін белгілі мөлшерде төмендету бағытындағы кешенді шараларға дұрыс назар аударылған. Мемлекет-жекеменшік секторының серіктестігін кеңейту, ЖІӨ-дегі мемлекет үлесін 15 пайызға дейін төмендету және білім жүйесін жетілдіру, соның ішінде жаппай тегін техникалық білім беру мәселелері Моңғолия мен Орталық Азияның басқа да мемлекеттеріне өзекті болып отыр. ҚР Президенті Н.Назарбаевтың мемлекеттің басқару тетігін жетілдіру, халықтың әл-ауқатын арттыру жолының көзі ретінде жаңаша реформалар жүргізуін көрегендік деп білемін.
Жақында ғана Қазақстанда жүзеге асырылған Конституцияға өзгерістер енгізу қадамдары мемлекет басшылығы заман талабына сай әрекеттерге барып жатқанын көрсетіп отыр. Бұл міндетті түрде Қазақстанның дамуында үлкен рөл атқаратындығына күмән жоқ. Жалпы алғанда, экспорттың басым бөлігін құрайтын мұнай, газ, мыс, алтын секілді басты шикізат көздеріне әлемдік нарықтағы бағаның төмендеуі жағдайында Қазақстан экономикасының өзіндік қоры, әлеуеті бар екендігін көрсетіп отыр. Қазіргі әлемдік даму жағдайында экономиканың 1 пайыздық өсімі жақсы көрсеткіш деп саналатындығы да соның да бір дәлелі.
Осы орайда, қазіргі қиын кезеңде «Универсиада-2017», «ЭКСПО-2017» секілді халықаралық іс-шараларды ұйымдастырып жатқандығы Қазақстанның мүмкіншілігі зор екендігін көрсетуде. Бұл жобаларды жүзеге асыру барысында Қазақстан өзін әлемге таныту сипатынан ғана емес, керісінше осы іс-шаралар нәтижесінде инвестиция тарта отырып, дүниежүзі қауымдастығының сеніміне ие болып отыр», – деп білдірді өз ойын К.Дэмбэрэл.

Continue Reading

Title

Кітаптан үзінді...2 months ago

Кітап оқудың ағзаға қандай пайдасы бар?

Кітап оқу өмірді 2 жылға ұзартады. Бұл – Йель университетінің ғалымдары дәлелдеген факт. Кітап оқығанда ми жасушалары арасындағы байланыс күшейеді....

Кітаптан үзінді...2 months ago

Екінші болма: Кітап не жайлы? БҰЛ КІТАПТАН НЕ ҮЙРЕНЕСІЗ?

Бүгінгі таныстырып отырған кітабымыз Шонбай Қ. : Екінші болма! Жеңіске жетудің қазақша жолы. Табысты кәсіпкер, ресторатор Қуаныш Шонбай бұл кітапта...

Іскер5 months ago

Инфографика: Моңғолияда 10,000 вебсайт бар

Сайттың интернеттегі адресін домен деп атайды. Сіздің дәл қазір оқып отырған сайтыңыздың адресі kaznews.mn, бұны адрес ретінде де сайттың аты...

Кітаптан үзінді...5 months ago

Билл Гейтс табысты болудың құпиясымен бөлісті

Microsoft корпорациясының негізін қалаушылардың бірі Билл Гейтс табысқа жетудің негізгі құпияларымен бөлісті. Естеріңізге салайық, 1955 жылы 28 қазанда өмірге келген...

Іскер5 months ago

2017-2024 жылдың трендтік IT-мамандықтары

CareerCast сайтының командасы АҚШ-та әйгілі болған еңбек және бос жұмыс орындарының ІТ-нарығын сараптап, жұмыс берушілер үшін маңызды және еңбек ақысы...

Кітаптан үзінді...5 months ago

Әлеуметтік желіде балалардың суреттерін не үшін бөліспеу керек?

Бүгінгі күнде әлеуметтік желі культі деген тұжырым өріс алып келе жатыр. ХХІ ғасырда пайда болған бұл сөз келесі іс-әрекеттермен түсіндіріледі:...

Әлемде2 years ago

Нұрсұлтан Назарбаев Моңғолия Президентін еліне ресми сапармен келуге шақырды

KAZNEWS – Қазақстан Республикасының президенті Нұрсұлтан Назарбаев Моңғолия президенті Халтмаагийн Баттулганы еліне ресми сапармен келуге шақырды. Бұл жөнінде ҚР-ның президентінің...

Әлемде2 years ago

Айгерім Болатқызы тарихи отанының дамуына қосқан перзенттік үлесін атады

Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен өткен Дүниежүзі қазақтарының V Құрылтайында Италияның Милан қаласындағы Боккони университетінің оқытушысы Айгерім Болатқызы тарихи отанының...

Сөзге тиек

Advertisement

Өзекті