Connect with us

Әлемде

Таяу шығыстағы лидерлікке талас, Сауд-Арабия – Иран

Published

on

Таяу Шығыс аймағына Азия, Европа және Африка шығанағын жалғап отырған геополитикалық маңызды аймақты атап көрсетуге болады. Бұл аймақта Араб, Түркі, Парсы, Курд, Черкес, Армен халқы иық тіресіп өмір сүруде[1]. Аймақта атап көрсетер әлемдік держава болмағанымен Сауд-Арабия, Иран, Түркі және Израйль елдері өз ықпалын тигізіп отыр. Осы аталған елдер (Израйль ден басқасы) ИЫҰ-на мүше елдер. Аймақтағы терорризм, діни қақтығыстар мен ұлт аралық түсініспеушілікті жойу басты мәселе болып табылады. Алайда жоғардағы елдер ИЫҰ-да бір құжатқа қол қойып, бір бағытты ұстанып отырғаны мен аймақтық шиеленісті бірігіп шеше алмай отыр. Халықаралық қатынастар тәжірибесіне қарар болсақ аймақта аймақтық бір немесе бір неше лидер болған кезінде аймақтық қақтығыстар, этникалық және діни мәселелер шешіледі.
Таяу Шығыс аймағы үш құрлықты шектеп отырған шекара, қара алтынның аса үлкен алқабы, және де діни аса маңызды орталықтар мен қасиетті орындар орналасқан мекен болғандықтан стратегиялық маңыздылығы өте зор. Осыларға негізделе келіп осы аймақта өз әсерін сақтау үшін күрес пен проблемалар әліде жалғасуда.
“Аймақтық лидер” деген ұғымды Даниел Флемес өзінің «Халықаралық қатынастағы аймақтық лидер» деген мақаласында төрт негізгі көрсеткіш бойынша анықтаған.
Оның анықтауынша аймақтық лидер:
1. Көш бастауға дайындығы;
2. Қажетті адам ресурстар «экономикалық, әскери»;
3. Сыртқы саясаттың белсенді іске асуы;
4. Үшінші елмен қабылданған жағдайда осы елді аймақтық лидер [1] деп атауға толық қолжетімді.
Даниел Флеместің Таяу Шығыс аймағында кім лидерлікке лайық дегенді анықтағанда: Сауд-Арабия жане Иранды осы шартқа толығымен болмасада Таяу Шығыстық өзге елдермен салыстырғанда оның қойған төрт шартына біршама жақын келеді.
Енді мен осы жерде Иран Ислам Республикасы және де Сауд-Арабия патшалығына осы 4 шарт бойынша қысқаша тоқталамын.

ИРАН ИСЛАМ РЕСПУБЛИКАСЫ
ИИР-сы тарихы жағынан қарағада Парсы империясының жалғасы және де осы аймақтық маңызды ойыншы болып келген. Бұл оны Флеместін бірінші шартына сая екенін көрсетуде.
Экономикалық жағынан Иран ядролық қарумен айналысты деген себебпен Батыс елдері және АҚШ тарапынан санкциялар қойылған болатын. Осы санкция барысында ИИР-ның ішкі жалпы өнімі біршама құлдырап кеткен. Бірақ дүниежүзілік банкінің зерттеуі бойынша ИИР-ның ІЖӨ-і 552,4 млрд америкалық доллар жинағымен Таяу Шығыс аймағында Сауд-Арабиядан кейн 2-ші орында болды.[3]
Иран қара алтын байлығымен әлемде 4-ші орында болса, табиғи газ ресурсымен Ресей Федерациясынан кейн 2-ші орынды иеленеді.[4]
Әскери жағынан Иран 2014 жылы жалпы есеппен 1.800.000 дайын әскер, 2409 танкілер, 481 арнайы әскери ұшақтар, 395 теңіз техникасы және 6,3 млрд доллар әскери бюджеті бар деген көрсеткішпен әлемде 22 ші орынға ие. [5]
Иран сыртқы саясатты белсенді жүргізген емес. Қырғи-қабақ соғыс кезінде Иран сыртқы саясатын басқаның әсерінде болғанын қаламағандықтан «Одаққа қосылмау қозғалыс»-на бірікті.
2013 жылдан Хассан Роуханни ИИР-ның 7-ші президенті болып саяланғанан кейін бұл елдің сыртқы саясаты ашық және белсенді бола бастады. Жаңадан тағайындалған сыртқы істер министрі Мухаммед Жовад Зариф Европа және АҚШ өкілдерімен кездесіп, дипломатиялық жолмен мәселені шеше бастады. 2015 жылдан бастап Иран және БҰҰ-ның өкілдері бірнеше келіссөздерге келіп осы жылдың шілде айынан бастап кейбір салаларда санкциялар алына бастады. Қазіргі күні Иран санкциядан бұрынғы кезеңдегі экономикалық кезеңіне жетіп алу үшін күніне 500,000 баррел қара алтын импорттап отыр.[6] Бұл жағдай ОПЕК елдері, оның ішінде Сауд-Арабия және Иранның жақсы серігі Ресейдің көңіліне жақпай отыр.
Үшінші елдер және көрші мемлекеттері Иранды осы аймақта маңызды рөльде деп көрсе, әлемдік державалар Иранды таяу шығыста өз лауазымын ертеден тоқтатқан деп санап, осы аймақтың қауіпсіздігін сактауға Иранның атқаратын рөлінде жоғарғы орынға ие екеніне күмәнданбайды.

САУД-АРАБИЯ ПАТШАЛЫҒЫ
Осы аймақтағы ен үлкен кең байтақ жерге ие бола отырып, Ислам дінінің маңызды қалалары болатын Мекке, Мадина осы елде орналасқан. Миллиондаған мұсылмандар жыл сайын Меккеге қажылыққа келеді.
Осы аймаққа өз ықпалын тоқтатуға деген Сауд-Арабияның қызығушылығы б.е XI ғасырдан яғни Мухаммед (САУ)-н кезінен басталады деп есептейді кейбір сарапшылар. Араб елдеріне Сауд-Арабия ең әсерлі ел деп саналады, және де аймақтық Парсы Шығанағының мемлекеттерінің ынтымақтастық кеңесі, Ислам Ынтымақтастық ұйымы осы елдің Аль-Рияд қаласында жұмысын жүргізеді.
Экономика жағынан Сауд-Арабия ІЖӨ 750 млрд доллар және әлемдегі 20-шы,ал Таяу Шығыстағы 1-ші дамушы экономика екенін Дүниежүзілік банк белгіледі.[7] Осы елдің қозғалтқыш күші қара алтын болып саналады және де ОПЕК-тің шығарған зерттеуі бойынша Сауд Арабия әлемдік мұңай ресурстарының 22,1% жеке иемденеді деген. [8]
Және де Сауд-Арабия осы аймақтағы өзінің экономикалық біріншілігін көрсету үшін Бурж-Халифадан 180 м биік Патша ғимараты деп аталатын 1007 м ғимарат салуда. 2020 жылы қолданысқа беріледі.[9]
Әскери күш жағынан Сауд Арабия батыс елдерімен жақсы қатынасының арқасында әскери технологиясын жаңартып, дамыта алған. 2014 жылы Сауд Арабия елі әлемде 25-ші орынға ие болды. 2015 жылы есеппен және де Аль Жазеера арнасының жаңалықтарына сүйенсек, Сауд Арабия ІШӨ-нің 25 % яғни 88 млрд. долларды тек әскери бюджетке жұмсаған[10], осы көрсеткішімен әлемде 4-ші орынға ие болды.
Сауд Арабия сыртқы саясаты жағынан аймақтың қауіпсіздігін ең маңызды деп санағандықтан көрші мемлекеттермен достық қарым қатынасты жақсы ұстанады. Халықаралық денгейде Сауд Арабия тәуелсіз саясат ұстанып Араб одағы және БҰҰ-на өз лауазымын ұстанып жаңа идеалдарды беріп отырады. 2013 жылы Сирияда болып жатқан ақуалға байланысты БҰҰ маңызды шешім шығармады деген себеппен Қауіпсіздік кенесінің мүшесі болудан бас тартқан болатын.
2001 жылы қазанның 11-де АҚШ-да болған оқиғаға Сауд Арабияның бірнеше адамдары қатысы бар деген мәліметке байланысты Сауд Арабия және АҚШ арасында келіспеушілік туындаған болатын. Осы келіспеушіліктен болып АҚШ өз авиабазасын Қатарға көшірді. Және де Сауд Арабияға санкция жариялау жайлы сенатта сөз қозғала бастады. Оған Сауд Арабиясының берген «егер санкция қойылса біз АҚШ долларынан бас тартамыз» деген жалғыз жауабы тосқауыл болды.
Және де Иран P5+1 (Қауіпсіз кенесінің тұрақты 5 мүше + Германия) кездесуне Сауд Арабия тарапынан қарсы екенін білдіріп отырды. [11] Сауд Арабия егерде Иран күшейсе Таяу Шығыста тепе теңдік жойылады деген көзқараста.
Үшінші елдер Сауд Арабияны бұл аймақтағы лидер деп санайды.
Бұл екі елді жоғардағы 4 талапты қамтамасыз ете алама дегенді бағалап көрсек қай қайсысы аймақтық лидерлікті қолға алатын мүмкіншілігі бар және де тарихы жағынан да лидерлікке таласып келген аймақтық державалар.
Экономикалық жане әскери технология жағынан Сауд Арабия басым болып тұрса да соғысқа қатысқан тәжірибесімен Иран біршама жоғары болады. Сыртқы саясаты жағынан екі ел аса тәжірибелі емес болса да соңғы жылдары осы салаға қатты назар аудара бастады. Үшінші елдер де осы екі елді аймақтық лидерге лайық деп көреді. Көрші елдері де қаншама діни ағым бойынша Сунни болып келсе де лидерлікке дін емес экономика, әксери күші және әлемдегі орыны маңызды болып отыр.
Иран санқциядан кейін экономикасын қайтадан жандандыру үшін қара алтынды мол мөлшерде (күніне 500,000 баррел) арзан бағамен экспорттай бастағаны ОПЕК және көрші мемлекеттерінің наразылығын тудыра бастады. Ресеймен келісімге келе алмай қалған Еуропа үшін Тегереннан арзан бағамен мұнай алуға қызығушылығы көп.[6]
Сауд Арабия Иран арасындағы келіспеушілікті қырғи қабақ соғыс кезіндегі АҚШ пен Совет Одағынның қатынасына теңеп көрсетеді. Бірақ бұл екі ел арасындағы келіспеушілік әр түрлі қоғам емес билік үшін күрес болып табылады. Бұл екі ел арасындағы күрестің шегі әзірге байқау мүмкін емес.

СЕТЕЙ ЖАНБОЛАТ
(магистрант 2 курс, Л.Н,һ.Гумилев атындағы ЕҰУ)

САЙЛАУ БАТЫРША-УЛЫ
(Доктор экономических наук, профессор кафедры Международных отношений Евразийского национального университета им. Л.Н. Гумилева)

Advertisement

Әлемде

Солтүстік Корея Америкадан ығар емес

Published

on

Ол зымыран сынақтарын жалғастырып жатыр, АҚШ  КХДР-мен келіссөз жүргізуге  мәжбүр.

Оңтүстік Кореяның Kyodo агенттігінің хабарлауынша,  2019 жылғы 16 тамызда КХДР-дің әскери ведомствосы қысқа қашықтыққа арналған кезекті  екі баллистикалық зымыранын ұшырып, сынақтан өткізген. Зымырандар 6,1 Маха жылдамдықпен  30 шақырым биіктікте, Жапон теңізіне қарай  230 шақырым аралықты ұшып өтіп,  көзделген нысанаға тиген. Жаңа  технологиялық үлгідегі  зымыран сынағына Ким Чен Ын жоғары баға берген. Бұл  Солтүстік Кореяның  жыл басынан бері сегізінші рет,  кейінгі үш аптада  алтыншы  мәрте  зымырандар ұшыруы. Мұндай  шұғыл тактикалық әскери  сынақтар  Оңтүстік Корея мен  Жапонияны алаңдатып, АҚШ-ты  кезекті  келіссөзге  итермелеп жатқандай.

***

Бүгінгі әлемдік геосаясатта АҚШ   пен Солтүстік Кореяның сыпайы сипаттағы «текетіресі»  жұртқа мәлім. Мұның себебі белгілі.  Құрама Штаттар  КХДР-дың  ядролық және зымырандық  қарулардан біржолата бас тартып, Корея түбегінің түгелдей денуклеаризациялануын талап етсе, Пхеньян өзінің тәуелсіздігіне  ешқандай шабуыл мен қауіп-қатердің төнбеуіне  халықаралық деңгейде  кепілдік берілуін қалайды. Міне, осы  жөнінде  тараптардың  түсінігі мен ұстанымының  әрқилығынан мәселенің шешілуі  тұйыққа тіреліп  тұрған деуге болады.

Әдетте мұндай  қайшылықтарды  қарулы күшпен, әскери операциялар ұйымдастырумен шешетін «АҚШ  неліктен  Солтүстік Кореямен  диалог-келіссөздер жүргізуге мәжбүр болып отыр?» деген сұрақ туады.

«Бәлкім, Америка ақыл-парасатқа  жүгініп,  қантөгіс пен соғысты қаламай,  мәселені бейбіт жолмен шешуді көздейтін шығар?» дейін десең, оны өмірлік тәжірибе теріске шығарады.  Сонау 1950–1953 ж.ж. Корей түбегіндегі, 1961–1973 ж.ж. Вьетнамдағы, 1964–1973 ж.ж. Лаостағы  соғыстарды айтпағанда, бергі кезеңдегі 2003–2011 ж.ж. Ирактағы Саддам Хусейнді   тақтан тайдырып, өлімге душар еткен және 2011 жылғы Ливиядағы Муаммар Каддафидің көзін жойған  әскери операциялары  ойға оралады. Осыларға қарап  «АҚШ  әлемдегі  пацифистік саясатты ұстанатын, бейбітшіл ел»  деуге  аузың бармайды.

Ендеше, АҚШ-ты  Солтүстік Кореяға қарсы  әскери қару қолданып, соғыс ашуға жібермей отырған  қандай күш, қандай құдірет? Мұның  артында нендей себеп пен сыр бар? Бұл мәселені зерттеп, зерделеп жүрген талдаушы мамандар баршылық.

Әйтсе де,  амал-айласы мен  қулық-сұмдығы жетіп-артылатын  Ақ үй билігі  КХДР-на қарсы  қысым  шара­ларының барлығын қолданып-ақ келеді. АҚШ қана емес, БҰҰ, Еуропалық одақ, Оңтүстік Корея мен Жапония, тіпті Австралия  санкциялық шектеулер жариялады.  Мұнда Құрама Штаттардың    ықпалы бар екені даусыз.

Керек десеңіз, Ақ үйдің барлау ұйымдары  КХДР жетекшісі Ким Чен Ынның көзін жою үшін 2015 жылы  арнайы «US Operatіons Plan 5015» операциясын түзіп, ол бойынша  Солтүстік Корея жерінде  партизандық соғыс жүргізу, бірінші басшының төңірегіндегі  ықпалды адам­дарды өлтіру, маңызды  әскери нысандарды жою жоспарланған.

16 тамыз, 2019 жыл. Солтүстік Кореяда қысқа қашықтыққа арналған баллистикалық зымыранның ұшырылу сәті.

Бұған қоса,  қорқыту мен үркіту,  қоқан-лоқы да жасалды. Есіңізде ме, осыдан тура екі жыл бұрын Ақ үй қожайыны Дональд Трамптың: «біз оларды бұрын-соңды болмаған оқ пен отқа орап, тас-талқан етеміз», –  деп доқ көрсеткен болатын. Оған  КХДР көшбасшысы Ким Чен Ын айылын жия қойған жоқ. Керісінше: «Біз де қарап қалмаймыз, Тынық мұхиттың батысындағы Америкаға тиесілі  160 мыңдай тұрғыны бар,  АҚШ-тың аса ірі стратегиялық әскери базасы орналасқан Гуам аралын төрт  «Хвасон–12» зымыранымен атқылаймыз. Ол жерге біздің ұшқыр зымырандарымыз  небәрі 17 минутта  ұшып барып, жойқын соққы береді», –  деп  айбат шекті.

Ерегес пен текетірес біразға созылды. Солтүстік Корея 2017 жылдың 4 және 28 шілдесінде екі рет континент­аралық баллистикалық «Хвасон-14» зымыранын ұшырып, 3 қыркүйекте  сутегі бомбасын жарып сынады. Бұл әреке­ті­не: «Зымырандық-ядролық сынақтар жасағандағы біздің мақсатымыз  көршілерді қорқытып-үркіту емес, АҚШ-қа ескерту, оны басқыншылық райынан қайтару», – деген түсінік берді.

АҚШ және Жапония барлау қызметтері бүгінде Солтүстік Корея Қарулы күштері 60 ядролық оқтұмсыққа,  бірнеше құрлықаралық  баллистикалық зымырандарға  және қуатты сутегі бомбасына ие екенін растайды.

Тағы да АҚШ-тың  ұсынысы және ықпалымен БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі 2017 жылғы 5 тамызда Солтүстік Корея­ға қатысты кезекті санкциялық шаралар туралы қарар қабылдады. Ол бойынша КХДР көмір, темір, қорғасын және теңіз өнімдерін  экспорттау тоқтатылып, оның банктегі сыртқы саудалық есеп-шоты  бұғатталды. Теңізде жүретін кемелеріне басқа елдердің порттарына кіріп, аялдауына тыйым салынды.

Дегенмен, өз кезегінде  «тек біздікі дұрыс!» деп сіресіп отырған КХДР жоқ.  Елдегі саяси билікке ие жетекші ұйым Корей  Еңбек партиясы (КЕП) Орталық комитеті   2018 жылғы 21 сәуірдегі Пленумда барлық  ядролық  қаруларды сынау мен континентаралық баллистикалық зымыран­дарды ұшыруды  тоқтату жөнінде қарар қабылдады.  КЕП төрағасы Ким Чен Ын  партиялық жиында арнайы баяндама жасап,  елді  қорғайтындай  қуатты қаруға ие бол­ғаннан кейін  одан әрі ядролық қару мен баллисти­калық зымырандарды  сынаудың  қажетсіздігін  айтты.

Жиында сондай-ақ,  ядролық  сынақ полигондарының  түгелдей жабылатыны, мұның  ядролық қарусыздандыру жолындағы маңызды қадам  екені,  КХДР-ның  осы бағыттағы  мақсаттарға қосылатыны туралы  айтылды.

Қабылданған қарарда  Солтүстік Кореяға  ядролық қатер төнбеген  немесе түрлі арандатулар болмаған жағдайда  Пхеньянның  ядролық қаруды қолданбайтыны және  ядролық қару мен оның жасалу технологиясын  өзгелерге бермейтіні атап көрсетілді.

Солтүстік Корея басшылығының шешімін естіген бойда Ақ үйдің қожайыны Дональд Трамп  өзінің Twіtter парақ­шасында: «КХДР-ның ядролық-зымырандық сынақтардан бас тартуы  –  Солтүстік Корея үшін ғана емес, бүкіл әлем  үшін үлкен  ілгері қадам  және жақсы жаңалық», –  деп мақұлдау  танытты.

Осыдан  кейін Вашингтонның Пхеньянға қатысты  саясаты жұмсарып,  «жоғары дәрежедегі АҚШ-КХДР диалогы  жүргізіліп, Дональд Трамп пен Ким Чен Ын кездесу ықтимал» деген  хабар  айтыла бастады.  Бірте-бірте  болатын күні де айқындалып, белгіленді. Бұл екі аралықта Ақ үй басшылығы тайғанақтық көрсетіп, сан құбылды. 24 мамырда  АҚШ президенті Дональд Трамп  КХДР-ның басшысы Ким Чен Ынға хат жолдап, Сингапурда алдағы 12 маусымға белгіленген  кездесудің болмайтынын  хабар­лады. Мұны ол Солтүстік Кореяның  «ашық жаулық» ұстанымына байланысты», – деп түсіндірді. Трамп сондай-ақ, өзінің Twіtter парақшасында: «Сіз өздеріңіздің ядролық  мүмкіндіктеріңіз туралы айтып отырсыздар,  ал біздікі одан қанша есе қуатты екенін шамалай беріңіз. Мен  Құдайдан  соның сіздерге қарсы қолдануға жол бермеуін сұраймын», – деп жазды. Тіпті асығыстыққа бой алдырып: «Солтүстік Кореямен арадағы қайшылықты шешудің бірден-бір жолы – қарулы күш қолдану», – дегенді айтып қалды.

Дейтұрғанмен, біршама қиындық-кедергілерден кейін  2018 жылдың 12 маусымында Трамп пен Ким  Сингапурде кездесіп, оның қорытындысында: екі ел халықтарының  мүдделері мен ықыластарына қарай оң қарым-қатынас жасау, Корей түбегін  ядролық қарулардан тазартып, бейбітшілік пен тыныштықты қалыптастыру деген сияқты маңызды мәселелерді қамтыған декларация қабылданды.

Осы декларацияның шарапатымен түйткілді мәселелер біржолата шешілмегенімен,  Солтүстік Кореяның  ядролық сынақтар мен баллистикалық зымырандар ұшыруын тоқтатып,  АҚШ пен Оңтүстік Кореяның бірлесіп әскери жаттығулары кейінге шегерілді.  Пхеньян мен Сеулдің  бір-біріне жылы қабақ танытып,  ынтымақтастық әрекеттері   көрініс берді.

Алайда, Құрама Штаттар мен Солтүстік Корея арасын­дағы  қайшылық пен келіспеушілік  шешілді деп айтуға әлі ерте еді. Екі  президент әкімшілігінің ұйымдастыру жұмыстарының нәтижесінде  Вьетнам астанасы Ханойда 2019 жылдың  27-28 ақпаны күндері Дональд Трамп пен Ким Чен Ын екінші рет ұшырасып, келіссөздер жүргізді. Бұл кезедсуге бейбітшілік пен тыныштықты жақтайтын  әлем жұртшылығы үлкен үміт артты. Өкінішке қарай,  екі-  жақты ұстанымы мен талабы  үйлеспей, ортақ келісімге келе алмады. Ким Чен Ын  еліне ерте қайтып кетті.

АҚШ президенті Д.Трамп журналистерге арналған баспасөз конференциясында: «КХДР – Йонбедегі  ядролық  нысандардың  демонтаждалғанын және онда бұдан әрі  сынақтардың жүргізілмейтінін алға тартып, бізден санкциялық шаралардың толықтай алынуын талап етті. Бірақ біз оған көнген жоқпыз», – деп мәлімдеді. Сондай-ақ, ол АҚШ-тың алдағы уақытта  Солтүстік Кореядағы  ядролық нысандарға тексеру жүргізіп, көз жеткізуге  тырысатынын, әйтсе де келісім жасалмағанына қарамастан кездесудің  пайдалы  болғанын, тараптардың  өз пікірлерінде тарасқанын, Ким Чен Ынмен  алдағы уқытта да достық қатынаста болатынын  айтты.

Қызық болғанда,  биылғы 2019 жылдың 30 маусы­мын­да  Дональд Трамп пен Ким Чен Ын үшінші рет  Солтүстік және Оңтүстік Кореялардың демилитариза­цияланған  шекарасында кездесіп, бір-біріне жылы шырай мен ықылас танытты. Екі жақ тағы да  алдағы кезеңде жоғары деңгейдегі келіссөздердің жалғасатынына үміт білдірді.

Осы сияқты,  кешегі 9 тамызда Д.Трамп  Ким Чен Ын­нан үш беттік  жақсы мазмұндағы хат алғанын хабарлады. Осыған қарағанда  кезекті  АҚШ-КХДР саммиті болатын  тәрізді.

Солтүстік Кореяның дүркін-дүркін жүргізіп жатқан сынықтарына қатысты  Дональд Трамп: «Ким екеуміздің арамызда  қысқа қашықтыққа арналған зымырандар жайы  сөз болған емес», – деп өзін және басқаларды жұбатқандай болды. Бірақ та саяси сарапшылар БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі 2006 жылы КХДР-ға  баллистикалық зымырандардың  барлық түрлерін  сынаудан бас тарту  талабын қойғанын еске салады.

Осы ретте тамыздың басында БҰҰ Қауіпсіздік кеңесі жабық есік жағдайында  Солтүстік Кореяның зымыран­дарды сынау  ісін талқылап,  онда  Ұлыбритания, Германия және Франция  Пхеньянды  сынақтарды тоқтату және  АҚШ-пен  келіссөздерді қайта жалғастыруға шақырды және КХДР ядролық-зымырандық бағдарламасы тоқтатылмайынша санкциялық шаралардың  күшінде қала беретінен ескертті. Бұдан  Солтүстік  Кореяға  жалғыз АҚШ емес, Ұлыбритания, Германия және Франция   сияқты  жетекші елдер  тарапынан да қатты қысым бар екенін аңғарамыз.

Қазіргі таңда  Вашингтон мен Пхеньянның  диалогы төңірегінде  саяси сарапшылар тарапынан әрқилы  пікірлер мен болжамдар айтылуда. Біреулер: «бұлар түптің-түбінде келісім жасасады» десе, екінші  біреулер «келіссөздер ұзаққа созылады», – дейді.  Өйткені, Ақ үй бұрынғысынша   КХДР-дың   ядролық қарулардан  толықтай   бас тартуды талап етсе, ал  Ким Чен Ын  АҚШ жағынан сенімді кепілдіктің болатынына сенбейді.

Сонымен, «Құрама  Штаттарды  Солтүстік Кореямен диалог пен келіссөз жүргізуге  мәжбүрлеп отырған қандай күш-құдірет?» дейтін сауалға қайта оралатын болсақ, бұған саяси сарапшылар мен әскери мамандар: «Бір ғана күш-құдірет – КХДР аса қуатты заманауи  ядролық бомбалары мен  континентаралық баллистикалық зымырандары, – дейді. – Ол қарулар  түбегейлі жойылған бойда Вашингтон  Пхеньяннан сырт айналып шыға келеді».

Екінші жағынан кей сарапшылар айтып жүрген: «Азулы Америка алақандай Кореяны әлдеқашан  соққылап, Ирак билеушісі Саддам Хусейн  мен  Ливия көшбасшысы Муаммар Каддафи секілді   Ким Чен Ынды тақтан тайдырар еді. Бірақ та  Ресей мен Қытайға қарайлайды», – деген пікірдің де жаны бар.

Осының дәлеліндей,   қытайлық  «Глобал Таймс» басылымы  кезінде  Пекиннің:  «Егер де АҚШ  пен Оңтүстік Корея  алғаш болып соққы жасап, Солтүстік Кореядағы билікті  құлатуға  күш салып, түбектегі жағдайды өзгертуге ұмтылатын болса, онда біз қарап қалмаймыз. Ал керісінше  шабуылды Пхеньян  бастап, американ жеріне қауіп төндірген жағдайда, бейтараптық танытамыз», – деген мәлімдемесін жеткізген болатын.

Сондай-ақ, мәлімдемеде: «Қалай болғанда да  Қытай  ядролық қарудың жұмсалуына, Корей түбегінде соғыс өртінің тұтануына  қарсы. Және де әскери қақтығысты тудырушы ешбір тарапты  қолдамайды. Вашингтон мен Пхеньян  ұстамдылық танытулары тиіс. Корей түбегі  – талай елдің стратегиялық мүдделері тоғысып  жатқан жер. Мұнда ешкімнің де  үстемдігі  болмауы керек», – делінген.

Енді бір  саясаттанушылардың  пайымдауы: «АҚШ-тың сыртқы саясатын  жалғыз Трамп айқындамайды. Оның артында  Конгресс, Әскери-өнеркәсіптік  кешен, тағы басқа да ықпалды күштер  тұр.  Америка элитасы  әлемді билеп-төстегісі келетін өркөкірек те үстем пиғылдан әлі арыла қойған жоқ», – дегенге саяды.

Солай шығар деп иланайын десе, мынадай кері уәждер көлденең тұрады.  Д.Трамптың  президенттік қызметке  кіріскен сәтте: «АҚШ-тың бұдан былайғы сыртқы саясаты  күш қолдану  емес,  дипломатиялық әдістер арқылы жүргізіледі» деген болатын. Оған қоса,  Ханой  саммитінен кейін Мемлекеттік хатшы Майкл Пампео: «Трамп  Киммен  келісімге қол қоймау жөніндегі шешімді  ешкіммен ақылдаспай өзі қабылдады», – деді емес пе?

Қалай десек те,  қулығына құрық бойламайтын Құрама Штаттардың саясаты біз ойлағаннан  әлдеқайда терең. Әзірге өз дегені болмаса  Солтүстік Корея да  зымы­рандарын зыр ұшырып, райынан қайтар емес.

Айтпақшы, ядролық қару дегеннен еске түседі. Кейбір отаншыл патриоттарымыз: «Біздің Қазақстан да ядролық қарудан бас тартып, асығыстық жасамағанда Америкадан бастап, алдыңғы қатардағы мықты елдер бізбен санасып, қарым-қатынас жасар еді. Кезінде Ливия революциясының көсемі Муаммар Каддафи президентімізге ядролық қаруды бермеңіз, ол мұсылман әлеміне керек. Қажет болса, оның шығынын біз көтереміз деп жасырын хат жолдаған», – деп қорғанысымызға қатысты бір  әңгіменің шетіп шығарып қояды.

Түбі қайырлы болғай. Қазір  қарулымен, күштімен санасқан заман ғой.

Әшірбек АМАНГЕЛДІ, «Алматы ақшамы»

Continue Reading

Әлемде

Халтмаагийн Баттулга Қырғызстанға ресми іс-сапармен барды (Видео)

Published

on

KAZNEWS – /2019.06.12/ Шанхай ұйымының жылдық кезекті он тоғызыншы саммитіне қатысу мақсатында Моңғолия Президенті Қырғызстанға ресми сапармен барды.

Бұл туралы President.mn хабарлады.

Моңғолия Президенті Халтмаагийн Баттулга бүгін Моңғолия делегациясын бастап Қырғызстанға барды. Х.Баттулга Қырғызстан астанасы Бишкекте өтетін Шанхай ынтымақтастық ұйымының он тоғызыншы саммитіне қатысады.

Сондай-ақ, Моңғолия Президенті мен шетелдік лауазымды тұлғалар арасындағы екіжақты кездесулер өткізу жоспарланған.

Моңғолия делегациясының құрамында Парламент мүшесі Мұрат Дәкейұлы бар.

Continue Reading

Әлемде

Қазақстан Республикасында Президент сайлауы

Published

on

­Соңғы айларда Қазақстанда тұрғындарды ғана емес, әлемді елең еткізген саяси өзгерістер бірінен соң бірі орын алып кетті. Елді басқарып келген президент Нұрсұлтан Назарбаев 19 наурызда өкілеттілігін тоқтату туралы шешім қабылдағанын айтқалы бері, көп уақыт өтпей, президент сайлауы өтетін күн де белгіленді. Ел тізгінін қолына алған, бұрынғы сенат төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев билікте көп отырмай, президентті халық болып таңдайтын күнді бекітіп берді. Осылайша бұл оқиғалар легі сырт көзге күтпеген болып көрінгенмен, Елбасының шешімі қазіргі сын-тегеуріндерге әбден сай деуге болады.
Сонымен, 9 маусым. Кезектен тыс президент сайлауы жарияланған дәл осы күні әлем назары Қазақстанға ауғаны сөзсіз. Өйткені, Қазақстан тарихи кезеңді бастан өткеріп отыр. Жоғарғы билік заңды, бастысы бейбіт жолмен ауысты. Барша әлем қауымдастығы түсіністікпен қарап, оны құрметпен қабылдады. Сайлау туралы шешімді үндеуінде жариялаған қазіргі президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі: «Мен мемлекет басшысы ретінде сайлаудың таза, ашық әрі әділ өтуіне кепілдік беремін», – деп қадап айтты. Яғни, бұл сөздер қазақстандық барша сайлаушылардың, өздері дауыс берген үміткері сайланады деген сенімдерін нығайта түсті.
Қазақстан жаһандық қоғамдастықты аузына қаратып, батыстағы алпауыттармен иық тірескен посткеңестік елдердің ішіндегі бірегейі. Тәуелсіздігінің аз ғана уақытында шекарасын бейбіт жолмен шегендеп, халқының әл-ауқатын арттырып, тұрғындар саны 18 млн.-ға жеткізген, ядролық қарудан бейбіт түрде бас тартқан мемлекет.
Әлем елдеріндегі тұрақсыздыққа қарасақ, ахуалдың бұлыңғыр екені байқалады. Бұл жағдай елдің қауіпсіздігіне сын-қатер әкелуі мүмкін екенін Қ.Тоқаев та атап өтті. Мемлекеттің тұрақты дамуы үшін, көш бастайтын басшы, ақ пен қараны ажыратып, дау-дамайды шешетін әділ төре, елді дамуға жеткізетін білікті саясаткер керегі анық. Қаймана қазақтың қазіргі арман-мұраты біреу ғана. Ол жеті жарғы сияқты заң жүйесін құрған әз-Тәуке, үш жүздің басын қосқан Абылай хандай елбасшының болуы.
Кезектен тыс сайлау өткізу – Қазақстанның дамуына, өсуіне және қазіргі уақыттағы саяси жағдайға бейімделуіне арналған бұл шешім – мемлекет үшін қажетті және уақытылы. Қалай болғанда да, бұл оқиғалар ХХІ ғасырда қадам басып келе жатқан Қазақстанның жаңа тарихында айшықты орын алады. Ең бастысы – бұл үдеріс бейбіт түрде жүргізілді. Себебі, Қазақстан әлемдік қауымдастықтың, белді халықаралық ұйымдарының мүшесі.

Хайрат Ахмет

Continue Reading
Әлемде3 weeks ago

Солтүстік Корея Америкадан ығар емес

Ол зымыран сынақтарын жалғастырып жатыр, АҚШ  КХДР-мен келіссөз жүргізуге  мәжбүр. Оңтүстік Кореяның Kyodo агенттігінің хабарлауынша,  2019 жылғы 16 тамызда КХДР-дің әскери...

Әлемде3 months ago

Халтмаагийн Баттулга Қырғызстанға ресми іс-сапармен барды (Видео)

KAZNEWS – /2019.06.12/ Шанхай ұйымының жылдық кезекті он тоғызыншы саммитіне қатысу мақсатында Моңғолия Президенті Қырғызстанға ресми сапармен барды. Бұл туралы...

Әлемде3 months ago

Қазақстан Республикасында Президент сайлауы

­Соңғы айларда Қазақстанда тұрғындарды ғана емес, әлемді елең еткізген саяси өзгерістер бірінен соң бірі орын алып кетті. Елді басқарып келген...

Кітаптан үзінді...6 months ago

Кітап оқудың ағзаға қандай пайдасы бар?

Кітап оқу өмірді 2 жылға ұзартады. Бұл – Йель университетінің ғалымдары дәлелдеген факт. Кітап оқығанда ми жасушалары арасындағы байланыс күшейеді....

Кітаптан үзінді...6 months ago

Екінші болма: Кітап не жайлы? БҰЛ КІТАПТАН НЕ ҮЙРЕНЕСІЗ?

Бүгінгі таныстырып отырған кітабымыз Шонбай Қ. : Екінші болма! Жеңіске жетудің қазақша жолы. Табысты кәсіпкер, ресторатор Қуаныш Шонбай бұл кітапта...

Іскер тұлға8 months ago

Инфографика: Моңғолияда 10,000 вебсайт бар

Сайттың интернеттегі адресін домен деп атайды. Сіздің дәл қазір оқып отырған сайтыңыздың адресі kaznews.mn, бұны адрес ретінде де сайттың аты...

Кітаптан үзінді...8 months ago

Билл Гейтс табысты болудың құпиясымен бөлісті

Microsoft корпорациясының негізін қалаушылардың бірі Билл Гейтс табысқа жетудің негізгі құпияларымен бөлісті. Естеріңізге салайық, 1955 жылы 28 қазанда өмірге келген...

Іскер тұлға8 months ago

2017-2024 жылдың трендтік IT-мамандықтары

CareerCast сайтының командасы АҚШ-та әйгілі болған еңбек және бос жұмыс орындарының ІТ-нарығын сараптап, жұмыс берушілер үшін маңызды және еңбек ақысы...

Сөзге тиек

Advertisement

Тренд